FONETIEK EN PSYCHOLINGUISTIEK
COMMUNICATIE
Je kan niet niet communiceren
Psycholinguistiek
• “inwendig”
• “mentale” stappen om tot spraak te komen
Fonetiek
• “uitwendig”
• “motorische of zintuiglijke” fasen
• Spraak zelf
Communicatie:
• Spreken, schrijven, lichaamstaal, gebarentaal, mimiek…
• Zender ontvangt boodschap ook zelf en stuurt zz bij ➔ soort feedbacksysteem
o Hoe groter GV, hoe luider je praat ➔ automatische reactie WANT feedback!
• Ontvanger kan communicatie ook aflezen (lichaamstaal, mimiek)
• Gestueel = gebarentaal
• BV wenkbrauwen fronsen ➔ niet-intentioneel & weinig symbolisch
• BV schrift ➔ veel symbolische betekenis
Mc Gurk effect: wanneer er een andere klank gehoord wordt dan gezien (zien mond bewegen), worden de 2
verschillende klanken gecombineerd in de hersenen en nemen we een combinatie waar
o Visueel: ga ga + Auditief: ba ba ➔ Perceptie: da da / tha tha
Boodschap:
1
, • Conventioneel & arbitrair: lukraak gekozen symbolen/klanken, maar ingeburgerd dus iedereen die
Nederlands spreekt verstaat het
• Niet altijd intentioneel: non-verbaal ➔ kunnen veel uit lichaamstaal aflezen: gezicht, houding…
Taalsymbolen:
• Meestal geen link/koppeling tussen ding en gesproken woord ➔ lukraak
• Onomatopee: koppeling tussen gesproken woord en ding (zelfde)
o BV: klanknabootsing IA = ezel
• Kenmerken!!!:
Vorm, inhoud en gebruik
• Inhoudelijke dimensie: “taal gaat altijd ergens over”
• Vormelijke dimensie: om de inhoud aan te wijzen worden tekens/symbolen gebruikt
➔ welke klanken/symbolen?
• Utilitaire dimensie: taal om te communiceren
o Taal = handelen
o Taaldaden
▪ Voorwaarde: aangepast aan doel, omstandigheden (luisteraar, voorkennis…)
2
, o Taal als instrument in de sociale omgang = pragmatische vaardigheden
▪ Taalpragmatische problemen BV adhd: van de hak op de tak springen
Taal
• Taalvorm:
o Fonologie = klankleer: onderdeel vd taalwetenschap dat de kleinste samenstellende onderdelen
vd menselijke taal beschrijft en bestudeert
▪ bij gesproken talen: klinkers & medeklinkers
▪ bij gebarentalen: handvormen, bewegingen… die een gebaar uitmaken
o Morfologie: interne structuur van woorden
→ vorming van verschillende vormen van hetzelfde woord
o Syntaxis: opbouw van zinnen
• Semantiek: betekenis van woorden en zinnen ➔ TAALINHOUD
• Pragmatiek: gebruik van taal & communicatie ➔ TAALGEBRUIK
• Metalinguïstisch bewustzijn: nadenken over taal
Spreken en verstaan: psycholinguïstisch model
• Bedoeling: communicatieve intentie
• Formuleren: omzetten in zin: woorden selecteren, in juiste volgorde ➔ inwendig spraakplan!
→ spieren geprogrammeerd om die klanken te produceren ➔ spraakgeluid!
• Ontvanger luistert EN kijkt!
• Ontvanger begrijpt boodschap niet meteen: krijgt akoestisch signaal binnen
→ moet spraakklanken herkennen ➔ fonetische reeks
→ woorden detecteren, zinsontleding ➔ begrijpen!!
• Als zin deels ontleed, kan je zelf de onduidelijke spraakklanken invullen en begrijpen
• Legt functionele architectuur bloot vd taalgebruiker
• Modules:
o Successief voorgesteld → er kan iets foutlopenBV begrijpen bij autisme
o Werken parallel
o Corresponderen niet noodzakelijk met een hersenzone (hersenactiviteit ≠ zones)
• Neuropsychologisch & neurolinguïstisch OZ ➔ psycholinguïstische experimenten
•
3
, SPRAAKKLANKEN
Terrein van fonetiek
Geen onderscheid tussen klinkers en medeklinkers in fonetiek (wel in spelling)
Foneem: kleinste betekenis onderscheidend element
• Minimaal paar woorden
• Geen betekenisvragend element
• Kat k a p ➔ 1 foneem veranderen = ander woord
• Allofonen: varianten van eenzelfde foneem
o Individuele varianten
o Groepsvarianten
o Combinatorische varianten: door combinatie van andere klanken
BV koek & kaak: k verschilt akoestisch licht oiv klinkers
o Betekent zelfde, maar is akoestisch verschillend
BV R o t met huig R of met tongpunt R
Sonorante spraakklanken: spraakgeluid op basis van resonerend stemgeluid
• Stemhebbend
• Resonantie: luchtdrukvariaties komen terecht in resonantieruimte
Obstruente spraakklanken:
• Turbulentie uitgeademde lucht
• Vernauwing/afsluiting mondkeelkanaal
• Lucht buiten geperst
o Geruis
o Langzaam: fricatief BV f, s ➔ schurend geluid
o Plots: plosief BV b, p, t
o Stemhebbend/stemloos ➔ Voice Onset Time VOT (oscillogram)
▪ Onmiddellijk na vernauwing stemgeluid: stemhebbend
▪ > 20 ms: stemloos
▪ Heel korte ‘pauze’ tussen vernauwing en stemgeluid: gehoor is in staat dit te detecteren
Co-articulatie & assimilatie:
• Neiging om de articulatiebewegingen voor een bepaalde klank aan te passen zodat ze beter aansluiten bij
articulatiebewegingen van naburige klanken
• Klanken worden beïnvloed door andere klanken die vooraf of erna komen → kleine variaties
• Mechanisch
o Traagheid van de articulatieorganen
o “kunnen niet meer op tijd aankomen”
• Zenuwstelsel
o Bewegingsinstructies voor spieren
o Co-articulatie is al ingebouwd ➔ vooraf geprogrammeerd
o Neuromotorisch ingecalculeerd
o Talen met weinig klinkers: veel co-articulatie → klinkers vervormen, maar wel kunnen
onderscheiden
o Talen met veel klinkers: weinig co-articulatie
• Minimale perceptuele distinctiviteit: luisteraar in staat om verschillende klinkers van elkaar te
onderscheiden
• Co-articulatie:
o Identiteit van spraakklank wijzigt niet
4
COMMUNICATIE
Je kan niet niet communiceren
Psycholinguistiek
• “inwendig”
• “mentale” stappen om tot spraak te komen
Fonetiek
• “uitwendig”
• “motorische of zintuiglijke” fasen
• Spraak zelf
Communicatie:
• Spreken, schrijven, lichaamstaal, gebarentaal, mimiek…
• Zender ontvangt boodschap ook zelf en stuurt zz bij ➔ soort feedbacksysteem
o Hoe groter GV, hoe luider je praat ➔ automatische reactie WANT feedback!
• Ontvanger kan communicatie ook aflezen (lichaamstaal, mimiek)
• Gestueel = gebarentaal
• BV wenkbrauwen fronsen ➔ niet-intentioneel & weinig symbolisch
• BV schrift ➔ veel symbolische betekenis
Mc Gurk effect: wanneer er een andere klank gehoord wordt dan gezien (zien mond bewegen), worden de 2
verschillende klanken gecombineerd in de hersenen en nemen we een combinatie waar
o Visueel: ga ga + Auditief: ba ba ➔ Perceptie: da da / tha tha
Boodschap:
1
, • Conventioneel & arbitrair: lukraak gekozen symbolen/klanken, maar ingeburgerd dus iedereen die
Nederlands spreekt verstaat het
• Niet altijd intentioneel: non-verbaal ➔ kunnen veel uit lichaamstaal aflezen: gezicht, houding…
Taalsymbolen:
• Meestal geen link/koppeling tussen ding en gesproken woord ➔ lukraak
• Onomatopee: koppeling tussen gesproken woord en ding (zelfde)
o BV: klanknabootsing IA = ezel
• Kenmerken!!!:
Vorm, inhoud en gebruik
• Inhoudelijke dimensie: “taal gaat altijd ergens over”
• Vormelijke dimensie: om de inhoud aan te wijzen worden tekens/symbolen gebruikt
➔ welke klanken/symbolen?
• Utilitaire dimensie: taal om te communiceren
o Taal = handelen
o Taaldaden
▪ Voorwaarde: aangepast aan doel, omstandigheden (luisteraar, voorkennis…)
2
, o Taal als instrument in de sociale omgang = pragmatische vaardigheden
▪ Taalpragmatische problemen BV adhd: van de hak op de tak springen
Taal
• Taalvorm:
o Fonologie = klankleer: onderdeel vd taalwetenschap dat de kleinste samenstellende onderdelen
vd menselijke taal beschrijft en bestudeert
▪ bij gesproken talen: klinkers & medeklinkers
▪ bij gebarentalen: handvormen, bewegingen… die een gebaar uitmaken
o Morfologie: interne structuur van woorden
→ vorming van verschillende vormen van hetzelfde woord
o Syntaxis: opbouw van zinnen
• Semantiek: betekenis van woorden en zinnen ➔ TAALINHOUD
• Pragmatiek: gebruik van taal & communicatie ➔ TAALGEBRUIK
• Metalinguïstisch bewustzijn: nadenken over taal
Spreken en verstaan: psycholinguïstisch model
• Bedoeling: communicatieve intentie
• Formuleren: omzetten in zin: woorden selecteren, in juiste volgorde ➔ inwendig spraakplan!
→ spieren geprogrammeerd om die klanken te produceren ➔ spraakgeluid!
• Ontvanger luistert EN kijkt!
• Ontvanger begrijpt boodschap niet meteen: krijgt akoestisch signaal binnen
→ moet spraakklanken herkennen ➔ fonetische reeks
→ woorden detecteren, zinsontleding ➔ begrijpen!!
• Als zin deels ontleed, kan je zelf de onduidelijke spraakklanken invullen en begrijpen
• Legt functionele architectuur bloot vd taalgebruiker
• Modules:
o Successief voorgesteld → er kan iets foutlopenBV begrijpen bij autisme
o Werken parallel
o Corresponderen niet noodzakelijk met een hersenzone (hersenactiviteit ≠ zones)
• Neuropsychologisch & neurolinguïstisch OZ ➔ psycholinguïstische experimenten
•
3
, SPRAAKKLANKEN
Terrein van fonetiek
Geen onderscheid tussen klinkers en medeklinkers in fonetiek (wel in spelling)
Foneem: kleinste betekenis onderscheidend element
• Minimaal paar woorden
• Geen betekenisvragend element
• Kat k a p ➔ 1 foneem veranderen = ander woord
• Allofonen: varianten van eenzelfde foneem
o Individuele varianten
o Groepsvarianten
o Combinatorische varianten: door combinatie van andere klanken
BV koek & kaak: k verschilt akoestisch licht oiv klinkers
o Betekent zelfde, maar is akoestisch verschillend
BV R o t met huig R of met tongpunt R
Sonorante spraakklanken: spraakgeluid op basis van resonerend stemgeluid
• Stemhebbend
• Resonantie: luchtdrukvariaties komen terecht in resonantieruimte
Obstruente spraakklanken:
• Turbulentie uitgeademde lucht
• Vernauwing/afsluiting mondkeelkanaal
• Lucht buiten geperst
o Geruis
o Langzaam: fricatief BV f, s ➔ schurend geluid
o Plots: plosief BV b, p, t
o Stemhebbend/stemloos ➔ Voice Onset Time VOT (oscillogram)
▪ Onmiddellijk na vernauwing stemgeluid: stemhebbend
▪ > 20 ms: stemloos
▪ Heel korte ‘pauze’ tussen vernauwing en stemgeluid: gehoor is in staat dit te detecteren
Co-articulatie & assimilatie:
• Neiging om de articulatiebewegingen voor een bepaalde klank aan te passen zodat ze beter aansluiten bij
articulatiebewegingen van naburige klanken
• Klanken worden beïnvloed door andere klanken die vooraf of erna komen → kleine variaties
• Mechanisch
o Traagheid van de articulatieorganen
o “kunnen niet meer op tijd aankomen”
• Zenuwstelsel
o Bewegingsinstructies voor spieren
o Co-articulatie is al ingebouwd ➔ vooraf geprogrammeerd
o Neuromotorisch ingecalculeerd
o Talen met weinig klinkers: veel co-articulatie → klinkers vervormen, maar wel kunnen
onderscheiden
o Talen met veel klinkers: weinig co-articulatie
• Minimale perceptuele distinctiviteit: luisteraar in staat om verschillende klinkers van elkaar te
onderscheiden
• Co-articulatie:
o Identiteit van spraakklank wijzigt niet
4
