0
, Inhoudsopgawe
Onderwerp 1 : DNS (die kode van lewe)....................................................................................... 3
Eenheid 1 : Deoksiribonukleïensuur (DNS) .................................................................................. 3
Eenheid 2 : Ribonukleïensuur (DNS) ........................................................................................... 6
Onderwerp 2 : Meiose .................................................................................................................... 8
Eenheid 1 : Meiose ....................................................................................................................... 8
Eenheid 2 : Gevolge van abnormale meiose .............................................................................. 11
Eenheid 3 : Mitose en meiose .................................................................................................... 12
Onderwerp 3 : Voortplanting by werweldiere ............................................................................ 13
Eenheid 1 : Diversiteit van voortplantingstrategieë by werweldiere ............................................ 13
Onderwerp 4 : Voortplanting by die mens ................................................................................. 17
Eenheid 1 : Die struktuur van manlike en vroulike voortplantingstelsels .................................... 17
Eenheid 2 : Unieke menslike eienskappe en sommige aspekte van voortplanting..................... 20
Onderwerp 5 : Genetika en oorerwing ....................................................................................... 26
Eenheid 1 : Gene en genetiese konsepte .................................................................................. 26
Eenheid 2 : Oorerwing en variasie ............................................................................................. 27
Eenheid 3 : Geslagschromosome .............................................................................................. 31
Eenheid 4 : Mutasies .................................................................................................................. 32
Eenheid 5 : Genetiese manipulering .......................................................................................... 35
Eenheid 6 : Mitochondriese DNS en die naspeur van genetiese skakels ................................... 38
Eenheid 7 : Toets vir vaderskap en DNS-vingerafdrukke (forensie) ........................................... 39
Onderwerp 6 : Reageer op die omgewing (mense) ................................................................... 40
Eenheid 1 : Mense het twee stelsels .......................................................................................... 40
Eenheid 2 : Die menslike senustelsel ......................................................................................... 41
Eenheid 3 : Stoornisse van die senustelsel ................................................................................ 47
Eenheid 4 : Beserings aan die brein en rugmurg ....................................................................... 49
Eenheid 5 : Die uitwerking van sekere dwelmmiddels op die sentrale senustelsel .................... 50
Eenheid 6 : Reseptore ................................................................................................................ 51
Onderwerp 7 : Die mens se endokriene stelsel ......................................................................... 57
Eenheid 1 : Endokriene kliere..................................................................................................... 57
Onderwerp 8 : Homeostase by mense ....................................................................................... 64
Eenheid 1 : Homeostase en negatiewe terugvoer ...................................................................... 64
Eenheid 2 : Termoregulering ...................................................................................................... 66
1
,Onderwerp 9 : Reageer op die omgewing (plante) .................................................................... 68
Eenheid 1 : Planthormone .......................................................................................................... 68
Eenheid 2 : Geotropisme en fototropisme .................................................................................. 70
Eenheid 3 : Plantverdedigingsmeganismes................................................................................ 71
Onderwerp 10 : Evolusie deur natuurlike seleksie ................................................................... 72
Eenheid 1 : Oorsprong van idees oor evolusie ........................................................................... 72
Eenheid 2 : Kunsmatige seleksie ............................................................................................... 75
Eenheid 3 : Darwin se teorie oor evolusie deur natuurlike seleksie ............................................ 76
Eenheid 4 : Vorming van nuwe spesies ..................................................................................... 77
Eenheid 5 : Evolusie in die moderne tyd .................................................................................... 79
Onderwerp 11 : Menslike evolusie ............................................................................................. 80
Eenheid 1 : Bewyse van gemeenskaplike voorouers vir lewende hominiede ............................. 80
Eenheid 2 : Die uit-Afrika-hipotese ............................................................................................. 86
Eenheid 3 : Die belangrikheid van die Wieg van die Mensdom .................................................. 87
Eenheid 4 : Alternatiewe vir menslike evolusie ........................................................................... 90
2
, Onderwerp 1 : DNS (die kode van lewe)
EENHEID 1 : DEOKSIRIBONUKLEÏENSUUR (DNS)
Woordelys
Term Definisie
Die afkorting vir deoksiribonukleïensuur, dit bevat die opdragte wat gebruik
DNS word vir die ontwikkeling en werking van feitlik alle lewende organismes wat
aan ons bekend is.
Lang stringe wat bestaan uit DNS en proteïene in die kern van ’n sel, en wat
Chromosome
genetiese inligting bevat.
Histone Proteïene wat deel uitmaak van die chromosome.
’n Gedeelte of chemiese struktuur van DNS in ’n chromosoom wat ’n kode
Geen
bevat wat ’n spesifieke eienskap in ’n organisme bepaal.
Buitekernige
DNS wat buite die selkern aangetref word.
DNS
Die struktuur van DNS wat ’n molekule vorm wat lyk soos ’n leer wat in ’n
Dubbelheliks
spiraal gedraai is.
Dit bestaan uit ’n stikstofhoudende purien- of pirimidienbasis wat verbind is aan
Nukleotiede
’n suiker- en fosfaatgroep.
DNS-
Die proses om nuwe DNS uit bestaande DNS te maak.
replisering
Die reeks prosesse wat in ’n sel plaasvind tydens twee opeenvolgende
Selsiklus
seldelings.
Ligging van DNS in die sel, chromosome, gene en buitekernige DNS
DNS : ligging in die sel
• DNS is geleë in die kern van ’n sel.
• DNS vorm deel van die chromosoomstruktuur.
• Chromosome is lang stringe wat bestaan uit DNS.
• Chromosome is in die selkern geleë.
• Chromosome bevat genetiese inligting.
• Chromosome word gevorm van DNS en van proteïene (histone).
DNS : chromosome en gene
• Chromosome word lank en dun as die sel nie verdeel nie.
• Langs elke chromosoom is chemiese strukture van DNS (gene).
• Elke geen beheer ’n gedeelte van ’n sel se funksie.
• Elke geen bevat ’n kode wat ’n eienskap bepaal.
• Gene gee die “opdragte” wat die struktuur van die sel bepaal.
• Byvoorbeeld : die kleur van die oog.
3
, Buitekernige DNS
• DNS word in die mitochondria van plant- en dierselle aangetref.
• DNS word in die chloroplaste van plantselle aangetref.
• DNS aan die buitekant : buitekernige of ekstranukleêre DNS.
• DNS in die mitochondria : mitochondriese DNS of mtDNS.
• mtDNS word uitsluitlik van die moeder oorgeërf.
• mtDNS is nuttig om genetiese verhoudings na te spoor.
Die struktuur van DNS
• DNS is ’n lang, spiraalagtige molekule.
• Dit is saamgestel uit 2 stringe materiaal.
• DNS is gedraai is in ’n dubbelheliks vorm.
• ’n Dubbelheliks is die struktuur van DNS.
Nukleotiede
• Nukleotiede is die boublokke van DNS.
• Nukleotiede bestaan uit ’n stikstofhoudende purien- of
pirimidienbasis.
Nukleotied dele
• Suiker (deoksiribose).
• Fosfaatmolekule.
• Stikstofbasis.
Stikstofhoudende basissse
• Adenien (A).
• Timien (T).
• Guanien (G).
• Sitosien (C).
Twee groepe van die stikstofhoudende basisse
• Die purienbasisse is adenien en guanien.
• Die pirimidienbasisse is timien en sitosien.
• Die DNS-molekule bestaan uit 2 paralelle stringe nukleotiede.
• Hierdie stringe bind aan mekaar en vorm ’n spiraalagtige leer.
• Die mens het meer adenien (A) en timien (T).
• Organismes het meer sitosien (C) en guanien (G).
• Daar is gelyke hoeveelhede in ’n DNS-molekule.
• Oorerflike eienskappe word bepaal deur die volgorde van die basisse.
• ’n Enkele geen kan uit 100de nukleotiede bestaan.
Die ontdekking van die struktuur van DNS deur Watson, Crick, Franklin en Wilkins
• DNS bestaan uit molekules van deoksiribosesuiker, fosfaatmolekules en vier stikstofbasisse.
• DNS het gelyke hoeveelhede adenien- (A) en timien- (T) basisse.
• DNS het gelyke hoeveelhede sitosien- (C) en guanien- (G) basisse.
• Teen 1953 het hulle X-strale te gebruik om die struktuur van groot molekules te bepaal.
• Maurice Wilkins het die metode gebruik om te bewys dat DNS ’n reëlmatige vorm het.
• Die basispare kon in die middel van die heliks ingepas word.
4
, Inhoudsopgawe
Onderwerp 1 : DNS (die kode van lewe)....................................................................................... 3
Eenheid 1 : Deoksiribonukleïensuur (DNS) .................................................................................. 3
Eenheid 2 : Ribonukleïensuur (DNS) ........................................................................................... 6
Onderwerp 2 : Meiose .................................................................................................................... 8
Eenheid 1 : Meiose ....................................................................................................................... 8
Eenheid 2 : Gevolge van abnormale meiose .............................................................................. 11
Eenheid 3 : Mitose en meiose .................................................................................................... 12
Onderwerp 3 : Voortplanting by werweldiere ............................................................................ 13
Eenheid 1 : Diversiteit van voortplantingstrategieë by werweldiere ............................................ 13
Onderwerp 4 : Voortplanting by die mens ................................................................................. 17
Eenheid 1 : Die struktuur van manlike en vroulike voortplantingstelsels .................................... 17
Eenheid 2 : Unieke menslike eienskappe en sommige aspekte van voortplanting..................... 20
Onderwerp 5 : Genetika en oorerwing ....................................................................................... 26
Eenheid 1 : Gene en genetiese konsepte .................................................................................. 26
Eenheid 2 : Oorerwing en variasie ............................................................................................. 27
Eenheid 3 : Geslagschromosome .............................................................................................. 31
Eenheid 4 : Mutasies .................................................................................................................. 32
Eenheid 5 : Genetiese manipulering .......................................................................................... 35
Eenheid 6 : Mitochondriese DNS en die naspeur van genetiese skakels ................................... 38
Eenheid 7 : Toets vir vaderskap en DNS-vingerafdrukke (forensie) ........................................... 39
Onderwerp 6 : Reageer op die omgewing (mense) ................................................................... 40
Eenheid 1 : Mense het twee stelsels .......................................................................................... 40
Eenheid 2 : Die menslike senustelsel ......................................................................................... 41
Eenheid 3 : Stoornisse van die senustelsel ................................................................................ 47
Eenheid 4 : Beserings aan die brein en rugmurg ....................................................................... 49
Eenheid 5 : Die uitwerking van sekere dwelmmiddels op die sentrale senustelsel .................... 50
Eenheid 6 : Reseptore ................................................................................................................ 51
Onderwerp 7 : Die mens se endokriene stelsel ......................................................................... 57
Eenheid 1 : Endokriene kliere..................................................................................................... 57
Onderwerp 8 : Homeostase by mense ....................................................................................... 64
Eenheid 1 : Homeostase en negatiewe terugvoer ...................................................................... 64
Eenheid 2 : Termoregulering ...................................................................................................... 66
1
,Onderwerp 9 : Reageer op die omgewing (plante) .................................................................... 68
Eenheid 1 : Planthormone .......................................................................................................... 68
Eenheid 2 : Geotropisme en fototropisme .................................................................................. 70
Eenheid 3 : Plantverdedigingsmeganismes................................................................................ 71
Onderwerp 10 : Evolusie deur natuurlike seleksie ................................................................... 72
Eenheid 1 : Oorsprong van idees oor evolusie ........................................................................... 72
Eenheid 2 : Kunsmatige seleksie ............................................................................................... 75
Eenheid 3 : Darwin se teorie oor evolusie deur natuurlike seleksie ............................................ 76
Eenheid 4 : Vorming van nuwe spesies ..................................................................................... 77
Eenheid 5 : Evolusie in die moderne tyd .................................................................................... 79
Onderwerp 11 : Menslike evolusie ............................................................................................. 80
Eenheid 1 : Bewyse van gemeenskaplike voorouers vir lewende hominiede ............................. 80
Eenheid 2 : Die uit-Afrika-hipotese ............................................................................................. 86
Eenheid 3 : Die belangrikheid van die Wieg van die Mensdom .................................................. 87
Eenheid 4 : Alternatiewe vir menslike evolusie ........................................................................... 90
2
, Onderwerp 1 : DNS (die kode van lewe)
EENHEID 1 : DEOKSIRIBONUKLEÏENSUUR (DNS)
Woordelys
Term Definisie
Die afkorting vir deoksiribonukleïensuur, dit bevat die opdragte wat gebruik
DNS word vir die ontwikkeling en werking van feitlik alle lewende organismes wat
aan ons bekend is.
Lang stringe wat bestaan uit DNS en proteïene in die kern van ’n sel, en wat
Chromosome
genetiese inligting bevat.
Histone Proteïene wat deel uitmaak van die chromosome.
’n Gedeelte of chemiese struktuur van DNS in ’n chromosoom wat ’n kode
Geen
bevat wat ’n spesifieke eienskap in ’n organisme bepaal.
Buitekernige
DNS wat buite die selkern aangetref word.
DNS
Die struktuur van DNS wat ’n molekule vorm wat lyk soos ’n leer wat in ’n
Dubbelheliks
spiraal gedraai is.
Dit bestaan uit ’n stikstofhoudende purien- of pirimidienbasis wat verbind is aan
Nukleotiede
’n suiker- en fosfaatgroep.
DNS-
Die proses om nuwe DNS uit bestaande DNS te maak.
replisering
Die reeks prosesse wat in ’n sel plaasvind tydens twee opeenvolgende
Selsiklus
seldelings.
Ligging van DNS in die sel, chromosome, gene en buitekernige DNS
DNS : ligging in die sel
• DNS is geleë in die kern van ’n sel.
• DNS vorm deel van die chromosoomstruktuur.
• Chromosome is lang stringe wat bestaan uit DNS.
• Chromosome is in die selkern geleë.
• Chromosome bevat genetiese inligting.
• Chromosome word gevorm van DNS en van proteïene (histone).
DNS : chromosome en gene
• Chromosome word lank en dun as die sel nie verdeel nie.
• Langs elke chromosoom is chemiese strukture van DNS (gene).
• Elke geen beheer ’n gedeelte van ’n sel se funksie.
• Elke geen bevat ’n kode wat ’n eienskap bepaal.
• Gene gee die “opdragte” wat die struktuur van die sel bepaal.
• Byvoorbeeld : die kleur van die oog.
3
, Buitekernige DNS
• DNS word in die mitochondria van plant- en dierselle aangetref.
• DNS word in die chloroplaste van plantselle aangetref.
• DNS aan die buitekant : buitekernige of ekstranukleêre DNS.
• DNS in die mitochondria : mitochondriese DNS of mtDNS.
• mtDNS word uitsluitlik van die moeder oorgeërf.
• mtDNS is nuttig om genetiese verhoudings na te spoor.
Die struktuur van DNS
• DNS is ’n lang, spiraalagtige molekule.
• Dit is saamgestel uit 2 stringe materiaal.
• DNS is gedraai is in ’n dubbelheliks vorm.
• ’n Dubbelheliks is die struktuur van DNS.
Nukleotiede
• Nukleotiede is die boublokke van DNS.
• Nukleotiede bestaan uit ’n stikstofhoudende purien- of
pirimidienbasis.
Nukleotied dele
• Suiker (deoksiribose).
• Fosfaatmolekule.
• Stikstofbasis.
Stikstofhoudende basissse
• Adenien (A).
• Timien (T).
• Guanien (G).
• Sitosien (C).
Twee groepe van die stikstofhoudende basisse
• Die purienbasisse is adenien en guanien.
• Die pirimidienbasisse is timien en sitosien.
• Die DNS-molekule bestaan uit 2 paralelle stringe nukleotiede.
• Hierdie stringe bind aan mekaar en vorm ’n spiraalagtige leer.
• Die mens het meer adenien (A) en timien (T).
• Organismes het meer sitosien (C) en guanien (G).
• Daar is gelyke hoeveelhede in ’n DNS-molekule.
• Oorerflike eienskappe word bepaal deur die volgorde van die basisse.
• ’n Enkele geen kan uit 100de nukleotiede bestaan.
Die ontdekking van die struktuur van DNS deur Watson, Crick, Franklin en Wilkins
• DNS bestaan uit molekules van deoksiribosesuiker, fosfaatmolekules en vier stikstofbasisse.
• DNS het gelyke hoeveelhede adenien- (A) en timien- (T) basisse.
• DNS het gelyke hoeveelhede sitosien- (C) en guanien- (G) basisse.
• Teen 1953 het hulle X-strale te gebruik om die struktuur van groot molekules te bepaal.
• Maurice Wilkins het die metode gebruik om te bewys dat DNS ’n reëlmatige vorm het.
• Die basispare kon in die middel van die heliks ingepas word.
4
