Samenvatting Journalistieke
nieuwsgaring en productie
2de bach. Wout Vermeir ® 1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: van massamaatschappij naar netwerkmaatschappij ..................................................4
1.1 Inleiding ................................................................................................................................4
1.2 Massamaatschappij: definiëring................................................................................................4
1.3 Netwerkmaatschappij: oorzaken en definiëring.......................................................................5
Globalisering: space of flows ......................................................................................................6
1.4 Gevolgen van de netwerkmaatschappij voor de journalistiek................................................7
1.5 Tegengestelde visies op evolutie van journalistiek in de netwerkmaatschappij..................7
(a) Pessimistische visie: commercialisering ..........................................................................7
(b) Optimistische visie: netwerkjournalistiek .....................................................................9
1.6 Conclusie .....................................................................................................................................9
Hoofdstuk 2: journalistiek als beroep ...............................................................................................10
2.1 Wie is de journalist? .................................................................................................................10
2.1.1 Inleiding ..............................................................................................................................10
2.1.2 Verschillende definities voor een journalist ...................................................................10
2.1.3 Invalshoek 1: definitie van een journalist gerelateerd aan journalistiek als beroep vs.
journalistiek als vakmanschap ..................................................................................................11
2.1.4 Invalshoek 2: definitie van journalist gerelateerd aan recht versus ethiek .................13
2.1.5 Rolopvattingen van professionele journalisten ..............................................................13
2.1.6 Vervangt robotjournalistiek de journalist in de toekomst? ...........................................17
2.1.7 Conclusie ............................................................................................................................17
2.2 het profiel van de professionele journalist .............................................................................18
2.2.1 Inleiding ..............................................................................................................................18
2.2.3 De eerste profielstudies ....................................................................................................18
2.2.4. Het profiel van de Belgische journalist (2018) ...............................................................19
2.2.5 Conclusie ............................................................................................................................22
Hoofdstuk 3: Nieuwsproductie...........................................................................................................23
3.1 nieuwsselectie ...........................................................................................................................23
3.1.1 Inleiding ..............................................................................................................................23
3.1.2 Vroege sociologische periode: de journalist als individuele beslisser ........................23
3.1.3 Middenperiode van sociologische studeis naar nieuwsselectie ..................................25
3.1.4 Late periode van sociologische studies ..........................................................................26
3.1.5 Integratie verschillende periodes van sociologisch onderzoek ...................................28
3.1.6 Nieuwsselectie in de netwerkmaatschappij ....................................................................30
3.1.7 Conclusie ............................................................................................................................33
3.2 Het brongebruik van journalisten ............................................................................................34
3.2.1 Inleiding ..............................................................................................................................34
3.2.2 Historisch overzicht naar journalistieke bronnen ..........................................................34
3.2.3 Vroege sociologische periode: de journalist als individuele beslisser ........................35
3.2.4 Middenperiode van sociologische studies naar nieuwsselectie ..................................35
3.2.5 Late periode van sociologische studies ..........................................................................38
3.2.6 Journalistieke bronnen in de netwerkmaatschappij ......................................................40
2.3.7 Conclusie ............................................................................................................................43
3.3 Framing in de nieuwsmedia .....................................................................................................44
3.3.1 Inleiding ..............................................................................................................................44
3.2.2 Het ontstaan en de evolutie van framing .........................................................................44
3.3.3 Media- versus audienceframes ........................................................................................45
3.3.4 Mediaframes verder uitgediept en onderzocht ...............................................................47
3.3.5 Diverse frames in het framingproces ..............................................................................48
3.3.6 Empirisch onderzoek naar mediaframes .........................................................................51
3.3.7 Conclusie ............................................................................................................................52
2de bach. Wout Vermeir ® 2
,Hoofdstuk 4: Het publiek als nieuwsconsument en nieuwsproducent ..........................................53
4.1 Inleiding .....................................................................................................................................53
4.2 Nieuwsconsumptie: van massapubliek naar ‘the daily me’ ..................................................53
De jonge nieuwsconsument: Kranten/Nieuws in de klas .......................................................54
De jonge nieuwsconsument: belangrijkste nieuwskanalen ...................................................55
Personalisering van nieuws: The Daily Me ..............................................................................55
Nieuwe consumptiepatronen .....................................................................................................56
Nieuwsconsumptie als ‘experience’ .........................................................................................57
4.3 Nieuwsproductie: het publiek als produser ...........................................................................57
(1) Burgerjournalistiek ............................................................................................................57
(2) Participatieve journalistiek................................................................................................58
4.4 Conclusie ...................................................................................................................................59
Hoofdstuk 5: Businessmodellen van nieuwsorganisaties ..............................................................60
5.1 Inleiding .....................................................................................................................................60
5.2 Dagbladen ..................................................................................................................................60
5.2.2 Op zoek naar nieuwe inkomsten ......................................................................................63
5.3 Audiovisuele media ..................................................................................................................66
5.4 Net-native nieuwssites .............................................................................................................67
5.5 Conclusie ...................................................................................................................................67
Hoofdstuk 6: actueel debat: Fake news ............................................................................................68
6.1 Inleiding .....................................................................................................................................68
6.2 Fake news: nieuw sinds 2016? ................................................................................................68
6.3 Fake news: waarom vandaag bovenaan de agenda? ............................................................69
6.4 Fake news: definitie ..................................................................................................................69
6.4.1 Fake news als genre ..........................................................................................................70
6.4.2 Fake news als label ...........................................................................................................71
6.5 De impact van fake news..........................................................................................................71
6.6 Hoe en door wie kan fake nieuws worden aangepakt? .........................................................71
6.7 Deepfakes: een beangstigend toekomstbeeld .......................................................................74
6.8 Conclusie ...................................................................................................................................75
2de bach. Wout Vermeir ® 3
, Hoofdstuk 1: van massamaatschappij naar
netwerkmaatschappij
1.1 Inleiding
Journalistiek is een kind van haar tijd. Nieuws is een product van de historische,
technologische, politieke, economische en culturele factoren die typisch zijn voor een
samenleving op een bepaald moment.
Bij een nieuwe technologie komt ook bezorgdheid kijken. Er worden veel vragen
gesteld over de effecten van nieuws op het publiek (radio) of op een dalende kwaliteit
van nieuws (televisie).
Digitale technologieën zetten de samenleving wel op zijn kop. In elektronische
informatienetwerken worden informatiestromen gedecentraliseerd, multilineair, veel
interactiever en informatieverspreiders vermenigvuldigen.
Nieuwsorganisaties kunnen defensief reageren (bv. commercialisering) of trachten
zich zo goed mogelijk aan te passen (bv. structurele transformatie).
1.2 Massamaatschappij: definiëring
Journalism studies is jonge discipline die onderdeel is van
communicatiewetenschappen. Die is ontstaan bij de opkomt van de massamedia
(kranten, einde 19de – begin 20ste eeuw). Het bestond uit bezorgdheid over impact
van massamedia op het grote publiek, deze worden meestal gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’.
Dankzij technologische, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen werden
kranten een massamedium:
- Afschaffing zegelbelasting
- daling papierprijs
- kiesrecht (interesse in politiek)
- schoolplicht (daling analfabetisme)
Na radio en televisie kwam er dan ook bezorgdheid over effecten van
massacommunicatie op het publiek. Dit versterkte na WO1 (effecten propaganda).
En tijdens het interbellum wanneer reclame en public relations sterk in opmars
waren.
Massacommunicatie wordt gedefinieerd als een eenrichtsverkeer in een lineair
proces ‘het verspreiden van boodschappen via media start bij de communicator die
via een medium naar een massa ontvangers verstuurt.
Het bekendste model is dat van ‘founding father’ Harold D. Lasswell.
2de bach. Wout Vermeir ® 4
nieuwsgaring en productie
2de bach. Wout Vermeir ® 1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: van massamaatschappij naar netwerkmaatschappij ..................................................4
1.1 Inleiding ................................................................................................................................4
1.2 Massamaatschappij: definiëring................................................................................................4
1.3 Netwerkmaatschappij: oorzaken en definiëring.......................................................................5
Globalisering: space of flows ......................................................................................................6
1.4 Gevolgen van de netwerkmaatschappij voor de journalistiek................................................7
1.5 Tegengestelde visies op evolutie van journalistiek in de netwerkmaatschappij..................7
(a) Pessimistische visie: commercialisering ..........................................................................7
(b) Optimistische visie: netwerkjournalistiek .....................................................................9
1.6 Conclusie .....................................................................................................................................9
Hoofdstuk 2: journalistiek als beroep ...............................................................................................10
2.1 Wie is de journalist? .................................................................................................................10
2.1.1 Inleiding ..............................................................................................................................10
2.1.2 Verschillende definities voor een journalist ...................................................................10
2.1.3 Invalshoek 1: definitie van een journalist gerelateerd aan journalistiek als beroep vs.
journalistiek als vakmanschap ..................................................................................................11
2.1.4 Invalshoek 2: definitie van journalist gerelateerd aan recht versus ethiek .................13
2.1.5 Rolopvattingen van professionele journalisten ..............................................................13
2.1.6 Vervangt robotjournalistiek de journalist in de toekomst? ...........................................17
2.1.7 Conclusie ............................................................................................................................17
2.2 het profiel van de professionele journalist .............................................................................18
2.2.1 Inleiding ..............................................................................................................................18
2.2.3 De eerste profielstudies ....................................................................................................18
2.2.4. Het profiel van de Belgische journalist (2018) ...............................................................19
2.2.5 Conclusie ............................................................................................................................22
Hoofdstuk 3: Nieuwsproductie...........................................................................................................23
3.1 nieuwsselectie ...........................................................................................................................23
3.1.1 Inleiding ..............................................................................................................................23
3.1.2 Vroege sociologische periode: de journalist als individuele beslisser ........................23
3.1.3 Middenperiode van sociologische studeis naar nieuwsselectie ..................................25
3.1.4 Late periode van sociologische studies ..........................................................................26
3.1.5 Integratie verschillende periodes van sociologisch onderzoek ...................................28
3.1.6 Nieuwsselectie in de netwerkmaatschappij ....................................................................30
3.1.7 Conclusie ............................................................................................................................33
3.2 Het brongebruik van journalisten ............................................................................................34
3.2.1 Inleiding ..............................................................................................................................34
3.2.2 Historisch overzicht naar journalistieke bronnen ..........................................................34
3.2.3 Vroege sociologische periode: de journalist als individuele beslisser ........................35
3.2.4 Middenperiode van sociologische studies naar nieuwsselectie ..................................35
3.2.5 Late periode van sociologische studies ..........................................................................38
3.2.6 Journalistieke bronnen in de netwerkmaatschappij ......................................................40
2.3.7 Conclusie ............................................................................................................................43
3.3 Framing in de nieuwsmedia .....................................................................................................44
3.3.1 Inleiding ..............................................................................................................................44
3.2.2 Het ontstaan en de evolutie van framing .........................................................................44
3.3.3 Media- versus audienceframes ........................................................................................45
3.3.4 Mediaframes verder uitgediept en onderzocht ...............................................................47
3.3.5 Diverse frames in het framingproces ..............................................................................48
3.3.6 Empirisch onderzoek naar mediaframes .........................................................................51
3.3.7 Conclusie ............................................................................................................................52
2de bach. Wout Vermeir ® 2
,Hoofdstuk 4: Het publiek als nieuwsconsument en nieuwsproducent ..........................................53
4.1 Inleiding .....................................................................................................................................53
4.2 Nieuwsconsumptie: van massapubliek naar ‘the daily me’ ..................................................53
De jonge nieuwsconsument: Kranten/Nieuws in de klas .......................................................54
De jonge nieuwsconsument: belangrijkste nieuwskanalen ...................................................55
Personalisering van nieuws: The Daily Me ..............................................................................55
Nieuwe consumptiepatronen .....................................................................................................56
Nieuwsconsumptie als ‘experience’ .........................................................................................57
4.3 Nieuwsproductie: het publiek als produser ...........................................................................57
(1) Burgerjournalistiek ............................................................................................................57
(2) Participatieve journalistiek................................................................................................58
4.4 Conclusie ...................................................................................................................................59
Hoofdstuk 5: Businessmodellen van nieuwsorganisaties ..............................................................60
5.1 Inleiding .....................................................................................................................................60
5.2 Dagbladen ..................................................................................................................................60
5.2.2 Op zoek naar nieuwe inkomsten ......................................................................................63
5.3 Audiovisuele media ..................................................................................................................66
5.4 Net-native nieuwssites .............................................................................................................67
5.5 Conclusie ...................................................................................................................................67
Hoofdstuk 6: actueel debat: Fake news ............................................................................................68
6.1 Inleiding .....................................................................................................................................68
6.2 Fake news: nieuw sinds 2016? ................................................................................................68
6.3 Fake news: waarom vandaag bovenaan de agenda? ............................................................69
6.4 Fake news: definitie ..................................................................................................................69
6.4.1 Fake news als genre ..........................................................................................................70
6.4.2 Fake news als label ...........................................................................................................71
6.5 De impact van fake news..........................................................................................................71
6.6 Hoe en door wie kan fake nieuws worden aangepakt? .........................................................71
6.7 Deepfakes: een beangstigend toekomstbeeld .......................................................................74
6.8 Conclusie ...................................................................................................................................75
2de bach. Wout Vermeir ® 3
, Hoofdstuk 1: van massamaatschappij naar
netwerkmaatschappij
1.1 Inleiding
Journalistiek is een kind van haar tijd. Nieuws is een product van de historische,
technologische, politieke, economische en culturele factoren die typisch zijn voor een
samenleving op een bepaald moment.
Bij een nieuwe technologie komt ook bezorgdheid kijken. Er worden veel vragen
gesteld over de effecten van nieuws op het publiek (radio) of op een dalende kwaliteit
van nieuws (televisie).
Digitale technologieën zetten de samenleving wel op zijn kop. In elektronische
informatienetwerken worden informatiestromen gedecentraliseerd, multilineair, veel
interactiever en informatieverspreiders vermenigvuldigen.
Nieuwsorganisaties kunnen defensief reageren (bv. commercialisering) of trachten
zich zo goed mogelijk aan te passen (bv. structurele transformatie).
1.2 Massamaatschappij: definiëring
Journalism studies is jonge discipline die onderdeel is van
communicatiewetenschappen. Die is ontstaan bij de opkomt van de massamedia
(kranten, einde 19de – begin 20ste eeuw). Het bestond uit bezorgdheid over impact
van massamedia op het grote publiek, deze worden meestal gegroepeerd als
‘massamaatschappijtheorie’.
Dankzij technologische, maatschappelijke en politieke ontwikkelingen werden
kranten een massamedium:
- Afschaffing zegelbelasting
- daling papierprijs
- kiesrecht (interesse in politiek)
- schoolplicht (daling analfabetisme)
Na radio en televisie kwam er dan ook bezorgdheid over effecten van
massacommunicatie op het publiek. Dit versterkte na WO1 (effecten propaganda).
En tijdens het interbellum wanneer reclame en public relations sterk in opmars
waren.
Massacommunicatie wordt gedefinieerd als een eenrichtsverkeer in een lineair
proces ‘het verspreiden van boodschappen via media start bij de communicator die
via een medium naar een massa ontvangers verstuurt.
Het bekendste model is dat van ‘founding father’ Harold D. Lasswell.
2de bach. Wout Vermeir ® 4
