SAMENVATTING DIERKUNDE
1044FBDDIE
CÉLINE DE MUNTER
[BEDRIJFSNAAM] | [Bedrijfsadres]
, 1
INHOUD
Hoofdstuk 1: Inleiding ......................................................................................................................................................................... 9
Een definitie van leven? .................................................................................................................................................................. 9
Wat is biologie?........................................................................................................................................................................... 9
Wat is leven? ............................................................................................................................................................................... 9
Wat is een dier? ........................................................................................................................................................................ 11
Verschillende organisatieniveaus ................................................................................................................................................. 15
Moleculaire en cellulaire basis .................................................................................................................................................. 15
Weefsels en organen ................................................................................................................................................................ 15
Morfologie ................................................................................................................................................................................ 15
Fysiologie .................................................................................................................................................................................. 15
Individuen en populaties .......................................................................................................................................................... 15
Het dier en zijn omgeving ......................................................................................................................................................... 15
Interactie tussen de niveaus ..................................................................................................................................................... 16
De diversiteit in het dierenrijk ...................................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 2: De dierlijke cel ............................................................................................................................................................. 18
Bouwstenen van organismen........................................................................................................................................................ 18
Inwendige structuur van een cel ................................................................................................................................................... 18
Protoplasma .............................................................................................................................................................................. 18
Plasmamembraan ..................................................................................................................................................................... 19
Ribosoom .................................................................................................................................................................................. 20
Mitochondrion .......................................................................................................................................................................... 20
Kern ........................................................................................................................................................................................... 21
Andere structuren ..................................................................................................................................................................... 22
Erfelijke informatie ....................................................................................................................................................................... 24
Proteïnen .................................................................................................................................................................................. 24
de genetische code ................................................................................................................................................................... 24
Expressie van een gen ............................................................................................................................................................... 25
Hoofdstuk 3: Celdeling, voortplanting en ontwikkeling .................................................................................................................... 27
Celvermeerdering ......................................................................................................................................................................... 27
Mitose ....................................................................................................................................................................................... 27
Meiose ...................................................................................................................................................................................... 27
Voortplantingsvormen .................................................................................................................................................................. 29
Aseksuele voortplanting ........................................................................................................................................................... 29
Seksuele voortplanting ............................................................................................................................................................. 30
Ontwikkeling ................................................................................................................................................................................. 32
Zygotevorming .......................................................................................................................................................................... 32
Klieving en blastulavorming ...................................................................................................................................................... 33
Gastrulatie................................................................................................................................................................................. 34
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 2
Celdifferentiatie ............................................................................................................................................................................ 36
Eén genoom – verschillende celtypes ....................................................................................................................................... 36
Differentiatie tot een bouwplan ............................................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 4: Biologische diversiteit ................................................................................................................................................. 37
Evolutie – het diversifiërende proces ........................................................................................................................................... 37
Het begrip evolutie ................................................................................................................................................................... 37
Mechanismen van evolutie ....................................................................................................................................................... 37
Resultaten van evolutie ............................................................................................................................................................ 38
Co-evolutie ................................................................................................................................................................................ 38
Misverstanden over biologische evolutie ................................................................................................................................. 39
Systematiek ................................................................................................................................................................................... 41
Waarom systematiek? .............................................................................................................................................................. 41
Soortconcept ............................................................................................................................................................................. 41
Biologische naamgeving ............................................................................................................................................................ 41
Classificatiesysteem .................................................................................................................................................................. 42
Indeling van het dierenrijk ............................................................................................................................................................ 42
Fylogenetische benadering ....................................................................................................................................................... 42
Genetische en fenetische kenmerken ...................................................................................................................................... 42
Stamboom der dieren ............................................................................................................................................................... 44
Overzicht van de te bespreken phyla met hun evolutionaire en medische/veterinaire relevantie ......................................... 46
Hoofdstuk 5: Protozoa ...................................................................................................................................................................... 48
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 48
Bouwplan ...................................................................................................................................................................................... 48
De morfologie van de protozoöncel ......................................................................................................................................... 48
Voedselopname ........................................................................................................................................................................ 49
Voortbeweging.......................................................................................................................................................................... 49
Voortplanting en ontwikkeling...................................................................................................................................................... 51
Celdeling ................................................................................................................................................................................... 51
Bevruchting en seksualiteit ....................................................................................................................................................... 51
Voorbeelden ................................................................................................................................................................................. 51
Rhizopoda ................................................................................................................................................................................. 51
Flagellata ................................................................................................................................................................................... 52
Sporozoa ................................................................................................................................................................................... 53
Ciliophora .................................................................................................................................................................................. 55
Hoofdstuk 6: Porifera ........................................................................................................................................................................ 57
Inleiding en diagnose ................................................................................................................................................................ 57
Bouwplan .................................................................................................................................................................................. 57
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................. 59
Belangrijke recente groepen .................................................................................................................................................... 60
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 3
Hoofdstuk 7: Cnidaria ....................................................................................................................................................................... 61
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 61
Bouwplan ...................................................................................................................................................................................... 62
Algemene opbouw van het lichaam ......................................................................................................................................... 62
Structuur van een poliep........................................................................................................................................................... 62
Structuur van een meduse ........................................................................................................................................................ 63
Cnidoblasten ............................................................................................................................................................................. 64
Voortplanting en ontwikkeling...................................................................................................................................................... 65
Belangrijke recente groepen ......................................................................................................................................................... 66
Hoofdstuk 8: Platyhelminthes ........................................................................................................................................................... 68
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 68
Belangrijke recente groepen ......................................................................................................................................................... 68
Classis Turbellaria.......................................................................................................................................................................... 69
Bouwplan .................................................................................................................................................................................. 69
SVS en voedselopname ............................................................................................................................................................. 70
ES............................................................................................................................................................................................... 70
ZS en zintuigen .......................................................................................................................................................................... 71
Voortplanting en regeneratie ................................................................................................................................................... 71
Classis Trematoda ......................................................................................................................................................................... 72
Algemeenheden ........................................................................................................................................................................ 72
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................. 72
Voorbeelden ............................................................................................................................................................................. 73
Classis Cestoda .............................................................................................................................................................................. 74
Algemeenheden ........................................................................................................................................................................ 74
Bouwplan .................................................................................................................................................................................. 74
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................. 75
Voorbeelden ............................................................................................................................................................................. 76
Hoofdstuk 9: Nematoda .................................................................................................................................................................... 78
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 78
Bouwplan ...................................................................................................................................................................................... 78
Habitus en lichaamsomhulling .................................................................................................................................................. 78
Spieren ...................................................................................................................................................................................... 79
Lichaamsholte ........................................................................................................................................................................... 79
SVS ............................................................................................................................................................................................ 79
ZS en zintuigen .......................................................................................................................................................................... 80
ES............................................................................................................................................................................................... 80
AHS en bloedvatenstelsel ......................................................................................................................................................... 80
Geslachtsorganen ..................................................................................................................................................................... 80
Voortplanting en ontwikkeling...................................................................................................................................................... 81
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 4
Belangrijke recente groepen ......................................................................................................................................................... 81
Voorbeelden ................................................................................................................................................................................. 81
Enterobius vermicularis ............................................................................................................................................................ 81
Ascaris lumbricoides ................................................................................................................................................................. 82
Trichinella spiralis ..................................................................................................................................................................... 82
Hoofdstuk 10: Mollusca .................................................................................................................................................................... 84
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 84
Belangrijke recente groepen ......................................................................................................................................................... 84
Algemeen bouwplan ..................................................................................................................................................................... 86
Schelp ........................................................................................................................................................................................ 86
Voet ........................................................................................................................................................................................... 87
SVS ............................................................................................................................................................................................ 87
ZS............................................................................................................................................................................................... 88
Bloedvatenstelsel ...................................................................................................................................................................... 88
AHS ............................................................................................................................................................................................ 89
Voortplantingsstelsel en larvale vormen .................................................................................................................................. 89
Classis Gastropoda ........................................................................................................................................................................ 90
Bouwplan .................................................................................................................................................................................. 90
Schelp ........................................................................................................................................................................................ 90
Ademhaling ............................................................................................................................................................................... 90
Levenswijze ............................................................................................................................................................................... 91
Classis Bivalvia............................................................................................................................................................................... 92
Bouwplan .................................................................................................................................................................................. 92
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................. 97
Hoofdstuk 11: Annelida .................................................................................................................................................................... 98
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................... 98
Belangrijke recente groepen ......................................................................................................................................................... 98
Bouwplan .................................................................................................................................................................................... 100
Algemene bouw ...................................................................................................................................................................... 100
Bloedvatenstelsel .................................................................................................................................................................... 102
ZS............................................................................................................................................................................................. 103
SVS .......................................................................................................................................................................................... 103
ES............................................................................................................................................................................................. 104
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 105
Paring en eileg bij Oligochaeta ................................................................................................................................................ 105
Embryonale ontwikkeling ....................................................................................................................................................... 107
Hoofdstuk 12: Arthropoda – Inleiding ............................................................................................................................................ 109
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 109
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 109
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 5
Typische kenmerken van het Arthropoda-bouwplan ................................................................................................................. 112
De lichaamswand: de cuticula ................................................................................................................................................ 112
Groei en vervelling .................................................................................................................................................................. 113
Bouw van een segment ........................................................................................................................................................... 114
SVS .......................................................................................................................................................................................... 116
AHS .......................................................................................................................................................................................... 116
Bloedsomloop en lichaamsholte ............................................................................................................................................. 118
ES............................................................................................................................................................................................. 118
ZS............................................................................................................................................................................................. 119
Endocriene klieren .................................................................................................................................................................. 120
Zintuigen ................................................................................................................................................................................. 121
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 124
Voortplantingsstelsel .............................................................................................................................................................. 124
Metamorfose en vervelling ..................................................................................................................................................... 125
Hoofdstuk 13: Arthropoda – classis Arachnida ............................................................................................................................... 126
Algemeenheden .......................................................................................................................................................................... 126
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 126
Ordo Arachnida ........................................................................................................................................................................... 128
Bouwplan ................................................................................................................................................................................ 128
Levenswijze ............................................................................................................................................................................. 129
Ordo Acari ................................................................................................................................................................................... 130
Bouwplan ................................................................................................................................................................................ 130
Levenswijze ............................................................................................................................................................................. 131
Voortplanting en ontwikkeling................................................................................................................................................ 132
Voorbeelden ........................................................................................................................................................................... 132
Hoofdstuk 14: Arthropoda – subphylum Crustacea ....................................................................................................................... 135
Algemeenheden .......................................................................................................................................................................... 135
Bouwplan .................................................................................................................................................................................... 135
Segmenten en aanhangsels .................................................................................................................................................... 135
Ademhaling ............................................................................................................................................................................. 139
Bloedvatenstelsel .................................................................................................................................................................... 139
Spijsverteringsstelsel............................................................................................................................................................... 140
Excretiestelsel ......................................................................................................................................................................... 141
Zenuwstelsel en zintuigen ....................................................................................................................................................... 141
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 142
Systematiek ................................................................................................................................................................................. 142
Hoofdstuk 15: Arthropoda – subphylum Insecta ............................................................................................................................ 147
Inleiding ...................................................................................................................................................................................... 147
Bouwplan .................................................................................................................................................................................... 147
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 6
Segmentatie en tagmata ......................................................................................................................................................... 147
Aanhangsels ............................................................................................................................................................................ 147
SVS, ES en ZS ........................................................................................................................................................................... 150
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 151
Systematiek ................................................................................................................................................................................. 152
Overzicht over de verschillende ordines ................................................................................................................................. 153
Hoofdstuk 16: Chordata – Inleiding ................................................................................................................................................ 157
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 157
Typische chordatenstructuren .................................................................................................................................................... 157
Chorda dorsalis ....................................................................................................................................................................... 158
Dorsale neurale buis ............................................................................................................................................................... 158
Kieuwspleten........................................................................................................................................................................... 159
Myomeren .............................................................................................................................................................................. 159
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 160
Classificatie ............................................................................................................................................................................. 160
Onderverdeling ....................................................................................................................................................................... 161
Subphylum Vertebrata ............................................................................................................................................................ 162
Hoofdstuk 17: Chordata – classis Chondrichtyes ............................................................................................................................ 171
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 171
Bijzondere kenmerken ................................................................................................................................................................ 171
Habitus .................................................................................................................................................................................... 171
Skelet ...................................................................................................................................................................................... 171
Huid en placoiede schubben ................................................................................................................................................... 172
Vinnen ..................................................................................................................................................................................... 172
Ademhaling en bloedvatenstelsel ........................................................................................................................................... 173
Excretie en osmoregulatie ...................................................................................................................................................... 175
Voortplanting .............................................................................................................................................................................. 175
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 176
Subclassis Holocephali ............................................................................................................................................................ 176
Subclassis Elasmobranchii ....................................................................................................................................................... 177
Hoofdstuk 18: Chordata – classis Osteichtyes ................................................................................................................................ 178
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 178
Bijzondere kenmerken ................................................................................................................................................................ 178
Schubben ................................................................................................................................................................................ 178
Vinnen ..................................................................................................................................................................................... 181
Ademhaling en bloedsomloop ................................................................................................................................................ 183
Zwemblaas .............................................................................................................................................................................. 186
Excretie en osmoregulatie bij Vertebrata ............................................................................................................................... 186
Voortplanting .............................................................................................................................................................................. 188
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 7
Levenswijze ................................................................................................................................................................................. 190
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 191
Sarcopterygii ........................................................................................................................................................................... 191
Subclassis Actinopterygii ......................................................................................................................................................... 193
Hoofdstuk 19: Chordata – classis Amphibia.................................................................................................................................... 200
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 200
Overgang water-landleven.......................................................................................................................................................... 200
Bouwplan en bijzondere kenmerken .......................................................................................................................................... 201
Huid ......................................................................................................................................................................................... 201
Ademhaling en bloedsomloop ................................................................................................................................................ 202
Levenswijze ................................................................................................................................................................................. 203
Biotoop.................................................................................................................................................................................... 203
Droogte- en koude-problemen ............................................................................................................................................... 205
Voedsel ................................................................................................................................................................................... 205
Voortplanting .......................................................................................................................................................................... 206
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 207
Ordo Caudata .......................................................................................................................................................................... 207
Ordo Anura ............................................................................................................................................................................. 208
Modelorganisme voor onderzoek ........................................................................................................................................... 208
Hoofdstuk 20: Chordata – classis Reptilia ....................................................................................................................................... 210
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 210
Verdere aanpassingen aan het landleven ................................................................................................................................... 210
Bouwplan en bijzondere kenmerken .......................................................................................................................................... 211
Excretie ................................................................................................................................................................................... 211
Ademhaling en bloedsomloop ................................................................................................................................................ 211
Zintuigen ................................................................................................................................................................................. 212
Gifmechanismen ..................................................................................................................................................................... 213
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 214
Ordo Chelonia ......................................................................................................................................................................... 215
Ordo Squamata ....................................................................................................................................................................... 215
Ordo Crocodilia ....................................................................................................................................................................... 216
Hoofdstuk 21: Chordata – classis Aves ........................................................................................................................................... 217
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 217
Bouwplan en bijzondere kenmerken .......................................................................................................................................... 217
Aanpassingen aan het vliegen................................................................................................................................................. 217
De poten ................................................................................................................................................................................. 219
Syrinx....................................................................................................................................................................................... 220
Thermoregulatie ..................................................................................................................................................................... 221
Ademhaling en bloedsomloop ................................................................................................................................................ 221
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 8
Excretie ................................................................................................................................................................................... 222
Voortplanting .............................................................................................................................................................................. 222
Het vogelei .................................................................................................................................................................................. 223
Bouw van het ei ...................................................................................................................................................................... 223
Eileg ......................................................................................................................................................................................... 224
Ontwikkeling van het ei .......................................................................................................................................................... 224
Het uitsluipen .......................................................................................................................................................................... 226
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 227
Hoofdstuk 22: Chordata – classis Mammalia .................................................................................................................................. 237
Inleiding en diagnose .................................................................................................................................................................. 237
Verschillen met de Reptilia ......................................................................................................................................................... 237
Bouwplan en bijzondere kenmerken .......................................................................................................................................... 238
Haar......................................................................................................................................................................................... 238
Klieren ..................................................................................................................................................................................... 238
Tanden .................................................................................................................................................................................... 240
Ledematen .............................................................................................................................................................................. 242
Voortplanting en ontwikkeling.................................................................................................................................................... 243
Monotremata .......................................................................................................................................................................... 243
Marsupialia ............................................................................................................................................................................. 243
Placentalia ............................................................................................................................................................................... 244
Belangrijke recente groepen ....................................................................................................................................................... 245
Ordo Monotremata................................................................................................................................................................. 246
Marsupialia ............................................................................................................................................................................. 247
Ordines Soricomorpha en Eulipotyphla .................................................................................................................................. 248
Ordo Chiroptera ...................................................................................................................................................................... 248
Ordo Carnivora ........................................................................................................................................................................ 248
Ordo Perissodactyla ................................................................................................................................................................ 250
Ordo Artiodactyla.................................................................................................................................................................... 250
Ordo Rodentia ......................................................................................................................................................................... 251
Ordo Lagomorpha ................................................................................................................................................................... 251
Ordo Primates ......................................................................................................................................................................... 252
Bibliografie ...................................................................................................................................................................................... 253
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter
, 9
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
EEN DEFINITIE VAN LE VEN?
WAT IS BIOLOGIE?
▪ Biologie was vroeg al nodig
o Vinden van plantaardig voedsel
o Jagen op prooien
o Zelf niet ten prooi vallen aan roofdieren
▪ Het was dus broodnodig om grondige kennis te vergaren over de voedingswaarde, verspreiding, … van planten en
dieren
▪ Biologie (en dus ook dierkunde) evolueerde van een utilitaire wetenschap naar een fundamentele wetenschap → men
wil begrijpen hoe de wereld rondom ons werkt
▪ Uit de fundamentele wetenschap van de biologie zijn verschillende toepassingsgebieden ontstaan
o Deze wetenschappen hebben vaak ook raakvlakken met elkaar
Figuur 1: Voorbeelden van verschillende disciplines in de dierkunde
WAT IS LEVEN?
▪ Leven is constant onderworpen aan evolutie → daarom moeilijk te
definiëren
▪ Eigenschappen veranderen doorheen de evolutie → toch aantal
gemeenschappelijke kenmerken tussen de verschillende dieren
▪ Kenmerken van leven
o Unieke chemische samenstelling
▪ Alle levende systemen hebben grote + ingewikkelde
macromoleculen
▪ 4 grote groepen van macromoleculen
• Nucleïnezuren
• Proteïnen of eiwitten
• Koolhydraten
• Lipiden of vetten
o Hiërarchische organisatieniveaus
▪ Hogere organisatieniveaus ondervinden invloed van
de eigenschappen van lagere niveaus + vertonen zelf
eigenschappen die NIET bestaan op lagere niveaus
Figuur 2: organisatie van leven
Samenvatting dierkunde 2021-2022 Céline De Munter