Historische context: Verlichting – 1650 – 1900
Drie deelvragen:
1. 1650-1789: Welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over een meer rechtvaardige
samenleving? Men dacht niet echt na over de samenleving. Alles was voor god. Er kwam een
scheiding tussen de wereld van god en die van de mensen.
- 1650: willekeurig getal
- 1789: het jaar van de Franse revolutie
2. 1776-1813: Hoe werden verlichte ideeën tijdens de democratische revoluties in de
Verenigde Staten en Frankrijk in de praktijk gebracht?
- 1776: Amerikaanse revolutie, onafhankelijkheid van Engeland
- 1813: Napoleon wordt verslagen, einde van de revolutionaire periode, congres van
wenen
3. 1813-1900: In welke mate bepaalden verlichtingsideeën de politieke cultuur in Europa?
Verlichtingsideeën hebben zich verder ontwikkeld in de 19 e eeuw. Liberalisme,
conservatisme
Eerste deelvraag 1650-1789: welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over een
meer rechtvaardige samenleving
Kenmerkende aspecten:
25. Het streven van vorsten naar absolute macht
26. De wetenschappelijke revolutie
27. Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
28. Voortbestaan van het Ancien Regime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse
verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
Verlichting is een overkoepelende term voor een periode, het is niet zo dat men in deze tijd met alle
nieuwe ideeën, als de verlichte denkers bekend staan, het is geen grote groep die het allemaal eens
was met elkaar. Niet alles was steeds goed. Men kwam uit andere jaren. Er werden steeds
uitzonderingen gemaakt, er waren radicalen die alles anders wilden. Er is discussie en het is geen
grote eenheid.
Wetenschappelijke revolutie – 17e eeuw
Men kreeg een ander beeld van de wereld en ging meer over de samenleving nadenken. Door
ontdekkingsreizen zag men andere volken en dieren. Hierover stond niks in de bijbel (er was niks
naast Europa). Men had ambachtelijke technieken. Er kwam humanistische tekstanalyse, men begon
teksten te lezen om te kijken wat er precies in staat. Hierdoor kreeg men nieuwe visies.
Antonie van leeuwenhoek – 1632-1723
De uitvinder van de microscoop. Hij deed empirisch onderzoek (observeren, experimenteren,
redeneren. Dit leidde tot de uitvinding van de telescoop. Empirisme en rationalisme stelden oude
inzichten ter discussie. Traditie en (bij)geloof moesten plaatsmaken voor verstand en rede. Je kan nu
dingen voorspellen en onderzoeken.
Ze vinden dingen die in de bijbel ander staan. De bijbel klopt dus niet. Ze gaan objectief onderzoek
doen. Waarom verteld god dingen die niet kloppen? Hierdoor ontstaat een rationele wereld.
Verhalen uit de bijbel zijn een afwijking van de natuurwetten. Voor de mensen die het opgeschreven
hebben is het niet gek, voor ons is het een anomalie afwijking van de regels.
, René Descartes – ik denk, dus ik ben – 1596-1650
Hij werkte in Nederland i.p.v. Frankrijk, want daar was sprake van censuur. Men is uniek want wij
kunnen denken en hebben bewustzijn. Men is bewust van zichzelf. Dit is ook vreselijk, je weet dat je
een keer dood gaat. Men heeft verstand. Daarmee zet hij zich af tegen manieren waarop je de
werkelijkheid kon zien uit een openbaring (goddelijke geschriften). De werkelijkheid kan volgens
Descartes alleen doorgrond worden door ratio ‘zichzelf’. Het is dus niet door god. Andere filosofen
beginnen hier ook achter te staan. De mens komt in het midden van de belangstelling te staan. Hij
wordt gezien als de vader van het moderne rationalisme.
John Locke – ervaring als bron van kennis – 1632-1704
Wat is de bron van kennis, dat is de ervaring die wij in ons leven opdoen. We zijn vanaf geboorte een
onbeschreven blad. Ideeën maken de werkelijkheid op, die zich kenbaar maken door waarneming.
Empirisme. Verschil met Descartes, het is een subjectief verhaal.
Isaac newton – wetenschappelijk + filosofisch –1643-1727
Zwaartekracht. Van pure wetenschap kom je bij denkers over mens en maatschappij. Nieuwe
inzichten en ontdekkingen, zoals de natuurwetten van Newton, leidden tot discussies over de positie
van godsdienst in de samenleving. Een belangrijk gevolg van deze debatten was dat godsdienst en
geweten steeds minder als verantwoordelijkheid van staat of vorst werden gezien, maar als zaken
van het individu.
Verlichting – optimisme – maakbaarheid
Verlichte denkers vonden dat de wetenschap toegepast kan worden op de samenleving. Waar komt
de macht van de koning vandaan, van god of het volk. Er kwamen ideeën over opvoeding en
onderwijs (Rousseau). Deze maatschappijkritiek leidde tot optimisme en geloof in maatschappelijke
vooruitgang. Je kan zelf je leven vormen en samen de samenleving. De maatschappij moest bestaan
en er moest gehandeld worden uit rede. God staat niet meer centraal. Binnen het geloof was men
bezig met het leven na het aardse leven. De verlichte denkers vonden dat ze hiervan verlost moesten
worden. Het leven op aarde moet ook goed zijn.
John Locke – Jean-Jacques Rousseau – een sociaal contract
Verlichte denkers als Locke en Rousseau gingen uit van natuurrechten en het sociaal contract,
waarbij alle macht uitging van het volk zelf. Natuurrechten zijn iets wat iedereen heeft, zoals vrijheid.
Rousseau voegde het vormen van directe democratie op basis van de algemene wil hieraan toe.
Tussen de twee was onenigheid in mening.
John Locke – 1690 – twee verhandelingen over het staatsbestuur – wie heeft de hoogste macht
Hij ging uit van een contract die vrije individuen met elkaar sluiten. Het welzijn van het volk moet de
hoogste wet zijn. De staat is er voor het volk, de machthebber dient het volk. De staat zorgt dat
mensen in vrijheid en veiligheid kunnen leven. Met zaken als verdeling van bezit en sociale zekerheid
moet de overheid zich volgens Locke niet bemoeien. Men moet af van het centralisatiebeleid. Als de
heerser niet slaagt in hetgeen wat hij moet doen, heeft het volk het recht om hem af te zetten. (was
ook al bij plakkaat van verlatinghe). De soevereiniteit van god verschuift hierdoor naar het volk.
Jean-Jacques Rousseau – vertoog over de ongelijkheid – 1755
Grondlegger van de burgerlijke maatschappij. Hij heeft het over de natuurtoestand, hier zou
iedereen gelijk zijn. Maar in een samenleving bestaat ongelijkheid. Een samenleving is dus geen
natuurtoestand. De samenleving heeft daarmee de mens veranderd, want de mens maakt de
samenleving. De mens is anders geworden dan zijn natuurtoestand. Ongelijkheid zorgt voor
ongelukkigheid en onvrede. Dit is de verantwoordelijkheid van de staat.
Drie deelvragen:
1. 1650-1789: Welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over een meer rechtvaardige
samenleving? Men dacht niet echt na over de samenleving. Alles was voor god. Er kwam een
scheiding tussen de wereld van god en die van de mensen.
- 1650: willekeurig getal
- 1789: het jaar van de Franse revolutie
2. 1776-1813: Hoe werden verlichte ideeën tijdens de democratische revoluties in de
Verenigde Staten en Frankrijk in de praktijk gebracht?
- 1776: Amerikaanse revolutie, onafhankelijkheid van Engeland
- 1813: Napoleon wordt verslagen, einde van de revolutionaire periode, congres van
wenen
3. 1813-1900: In welke mate bepaalden verlichtingsideeën de politieke cultuur in Europa?
Verlichtingsideeën hebben zich verder ontwikkeld in de 19 e eeuw. Liberalisme,
conservatisme
Eerste deelvraag 1650-1789: welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over een
meer rechtvaardige samenleving
Kenmerkende aspecten:
25. Het streven van vorsten naar absolute macht
26. De wetenschappelijke revolutie
27. Rationeel optimisme en ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen.
28. Voortbestaan van het Ancien Regime met pogingen om het vorstelijk bestuur op eigentijdse
verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme)
Verlichting is een overkoepelende term voor een periode, het is niet zo dat men in deze tijd met alle
nieuwe ideeën, als de verlichte denkers bekend staan, het is geen grote groep die het allemaal eens
was met elkaar. Niet alles was steeds goed. Men kwam uit andere jaren. Er werden steeds
uitzonderingen gemaakt, er waren radicalen die alles anders wilden. Er is discussie en het is geen
grote eenheid.
Wetenschappelijke revolutie – 17e eeuw
Men kreeg een ander beeld van de wereld en ging meer over de samenleving nadenken. Door
ontdekkingsreizen zag men andere volken en dieren. Hierover stond niks in de bijbel (er was niks
naast Europa). Men had ambachtelijke technieken. Er kwam humanistische tekstanalyse, men begon
teksten te lezen om te kijken wat er precies in staat. Hierdoor kreeg men nieuwe visies.
Antonie van leeuwenhoek – 1632-1723
De uitvinder van de microscoop. Hij deed empirisch onderzoek (observeren, experimenteren,
redeneren. Dit leidde tot de uitvinding van de telescoop. Empirisme en rationalisme stelden oude
inzichten ter discussie. Traditie en (bij)geloof moesten plaatsmaken voor verstand en rede. Je kan nu
dingen voorspellen en onderzoeken.
Ze vinden dingen die in de bijbel ander staan. De bijbel klopt dus niet. Ze gaan objectief onderzoek
doen. Waarom verteld god dingen die niet kloppen? Hierdoor ontstaat een rationele wereld.
Verhalen uit de bijbel zijn een afwijking van de natuurwetten. Voor de mensen die het opgeschreven
hebben is het niet gek, voor ons is het een anomalie afwijking van de regels.
, René Descartes – ik denk, dus ik ben – 1596-1650
Hij werkte in Nederland i.p.v. Frankrijk, want daar was sprake van censuur. Men is uniek want wij
kunnen denken en hebben bewustzijn. Men is bewust van zichzelf. Dit is ook vreselijk, je weet dat je
een keer dood gaat. Men heeft verstand. Daarmee zet hij zich af tegen manieren waarop je de
werkelijkheid kon zien uit een openbaring (goddelijke geschriften). De werkelijkheid kan volgens
Descartes alleen doorgrond worden door ratio ‘zichzelf’. Het is dus niet door god. Andere filosofen
beginnen hier ook achter te staan. De mens komt in het midden van de belangstelling te staan. Hij
wordt gezien als de vader van het moderne rationalisme.
John Locke – ervaring als bron van kennis – 1632-1704
Wat is de bron van kennis, dat is de ervaring die wij in ons leven opdoen. We zijn vanaf geboorte een
onbeschreven blad. Ideeën maken de werkelijkheid op, die zich kenbaar maken door waarneming.
Empirisme. Verschil met Descartes, het is een subjectief verhaal.
Isaac newton – wetenschappelijk + filosofisch –1643-1727
Zwaartekracht. Van pure wetenschap kom je bij denkers over mens en maatschappij. Nieuwe
inzichten en ontdekkingen, zoals de natuurwetten van Newton, leidden tot discussies over de positie
van godsdienst in de samenleving. Een belangrijk gevolg van deze debatten was dat godsdienst en
geweten steeds minder als verantwoordelijkheid van staat of vorst werden gezien, maar als zaken
van het individu.
Verlichting – optimisme – maakbaarheid
Verlichte denkers vonden dat de wetenschap toegepast kan worden op de samenleving. Waar komt
de macht van de koning vandaan, van god of het volk. Er kwamen ideeën over opvoeding en
onderwijs (Rousseau). Deze maatschappijkritiek leidde tot optimisme en geloof in maatschappelijke
vooruitgang. Je kan zelf je leven vormen en samen de samenleving. De maatschappij moest bestaan
en er moest gehandeld worden uit rede. God staat niet meer centraal. Binnen het geloof was men
bezig met het leven na het aardse leven. De verlichte denkers vonden dat ze hiervan verlost moesten
worden. Het leven op aarde moet ook goed zijn.
John Locke – Jean-Jacques Rousseau – een sociaal contract
Verlichte denkers als Locke en Rousseau gingen uit van natuurrechten en het sociaal contract,
waarbij alle macht uitging van het volk zelf. Natuurrechten zijn iets wat iedereen heeft, zoals vrijheid.
Rousseau voegde het vormen van directe democratie op basis van de algemene wil hieraan toe.
Tussen de twee was onenigheid in mening.
John Locke – 1690 – twee verhandelingen over het staatsbestuur – wie heeft de hoogste macht
Hij ging uit van een contract die vrije individuen met elkaar sluiten. Het welzijn van het volk moet de
hoogste wet zijn. De staat is er voor het volk, de machthebber dient het volk. De staat zorgt dat
mensen in vrijheid en veiligheid kunnen leven. Met zaken als verdeling van bezit en sociale zekerheid
moet de overheid zich volgens Locke niet bemoeien. Men moet af van het centralisatiebeleid. Als de
heerser niet slaagt in hetgeen wat hij moet doen, heeft het volk het recht om hem af te zetten. (was
ook al bij plakkaat van verlatinghe). De soevereiniteit van god verschuift hierdoor naar het volk.
Jean-Jacques Rousseau – vertoog over de ongelijkheid – 1755
Grondlegger van de burgerlijke maatschappij. Hij heeft het over de natuurtoestand, hier zou
iedereen gelijk zijn. Maar in een samenleving bestaat ongelijkheid. Een samenleving is dus geen
natuurtoestand. De samenleving heeft daarmee de mens veranderd, want de mens maakt de
samenleving. De mens is anders geworden dan zijn natuurtoestand. Ongelijkheid zorgt voor
ongelukkigheid en onvrede. Dit is de verantwoordelijkheid van de staat.
