Niet – psychometrische
methoden
CURSUS
Inhoud
1 LICHAAMSTAAL........................................................................................................................................ 4
INLEIDING............................................................................................................................................................... 4
1.1 LICHAAMSTAAL .......................................................................................................................................... 4
1.2 ONBEWUSTE LICHAAMSTAAL......................................................................................................................... 5
1.2.1 Gezichtsexpressie .............................................................................................................................. 5
1.2.2 Gezichtsuitdrukkingen & micro – expressies: een indeling volgens Wezowski & Wezowski ............. 6
1.2.3 Houdingen & gebaren ....................................................................................................................... 8
1.2.4 Omgaan met ruimte ........................................................................................................................ 13
1.2.5 De wijze van spreken ....................................................................................................................... 14
1.3 FUNCTIES VAN LICHAAMSTAAL..................................................................................................................... 14
1.3.1 Op het niveau van de cultuur .......................................................................................................... 14
1.3.2 Op het niveau van de interacties: communicatie op inhouds- & betrekkingsniveau
(metacommunicatie) .................................................................................................................................... 14
1.3.3 Functies van de wijze van spreken .................................................................................................. 14
1 OBSERVEREN, EENVOUDIG … OF TOCH NIET? ........................................................................................ 15
1.1 OBSERVEREN IN HET DAGELIJKSE LEVEN ......................................................................................................... 15
1.2 MAAR WAT IS OBSERVEREN NU PRECIES?....................................................................................................... 15
1.3 VERGELIJKING PROFESSIONEEL & ALLEDAAGS OBSERVEREN................................................................................ 16
2 WWW OBSERVEREN: WAAROM, WANNEER, WAT … EN HOE? .............................................................. 17
2.1 WAAROM OBSERVEREN? ........................................................................................................................... 17
2.2 WANNEER & WAT OBSERVEREN?................................................................................................................. 17
2.3 PSYCHOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN, GEDRAG & OBSERVATIE? ............................................................................ 18
2.4 GEDRAGSOBSERVATIE OP MOLAIR NIVEAU ..................................................................................................... 18
2.5 GEDRAGSOBSERVATIE OP MOLECULAIR NIVEAU ............................................................................................... 18
2.6 HOE OBSERVEREN? MATE VAN PARTICIPATIE EN STRUCTUUR............................................................................. 18
2.6.1 Participeren of niet? ........................................................................................................................ 18
2.6.2 Mate van structuur: vrije of systematische observatie? .................................................................. 19
4 COGNITIEVE EN EMOTIONELE STURING VAN DE OBSERVATIE ............................................................... 20
4.1 GEVORDERDE WAARNEMINGSBEWERKING ..................................................................................................... 20
1
, 4.2 COGNITIEVE EN EMOTIONELE BIAS IN DE GEDRAGSINTERPRETATIE: EFFECTEN EN BIJSTURING .................................... 20
4.2.1 Primacy en recency – effecten ......................................................................................................... 20
4.2.2 Het availability- of toegenkelijkheidseffect ..................................................................................... 21
4.2.3 De logicafout en actor – observatoryfenomenen ............................................................................ 21
4.2.4 Leniency- (of aanleuning), contrast- en halo – effecten .................................................................. 22
4.2.5 Stereotypen, groepsdruk en tunnelvisie .......................................................................................... 22
4.2.6 Gevoelsintensiteit en vroegere ervaringen ...................................................................................... 22
4.3 CULTUUR, HET ZELF EN DE ANDEREN ............................................................................................................. 23
4.4 FUNDAMENTELE COGNITIEVE EN EMOTIONELE MOTIEVEN IN DE PERCEPTIE ........................................................... 23
4.4.1 Cognitieve fundamenten: homeostase, assimilatie en accomodatie .............................................. 23
4.4.2 Emotionele fundamenten: plezier, ongemak & ‘tipping point’ ....................................................... 24
5 OBSERVEREN HERZIEN: BETROUWBAARHEID & VALIDITEIT................................................................... 25
5.1 BETROUWBAARHEID, VALIDITEIT & OBSERVATIEFOUTEN ................................................................................... 25
5.2 BETROUWBAARHEID IN DE OBSERVATIEPRAKTIJK: VORMEN EN WERKWIJZE ........................................................... 25
5.2.1 Standvastigheid van observators: binnen een tussenbeoordelaarsbetrouwbaarheid faciliteren ... 25
5.2.2 Stabiliteit van waarnemingen in de tijd: hertestbetrouwbaarheid evalueren ................................ 26
5.3 VALIDITEIT IN DE OBSERVATIEPRAKTIJK: VORMEN EN WERKWIJZE ........................................................................ 26
5.3.1 Kernvraag ‘wat observeer ik?’: constructvaliditeit .......................................................................... 26
5.3.2 Validiteit & observatievormen......................................................................................................... 27
5.4 ETHIEK & OBSERVEREN .............................................................................................................................. 27
6 EEN OBSERVATIE PLANNEN: WWW… EN MEER ..................................................................................... 28
6.1 AFBAKENING VOORAF: SOORT OBSERVATIEVRAAG EN VAKKENNIS ....................................................................... 28
6.1.1 Welke soort observatievraag ga ik beantwoorden?........................................................................ 28
6.1.2 Welke vakkennis vergt de observatie? ............................................................................................ 28
6.2 DE OBSERVATIESTART IN ZES STAPPEN ........................................................................................................... 29
6.2.1 Wat en wie wil ik observeren en waarom? ..................................................................................... 29
6.2.2 Hoe ga ik observeren? ..................................................................................................................... 29
6.2.3 Wanneer & waar ga ik observeren? ................................................................................................ 29
6.2.4 Cognitief – emotionele & praktische voorbereiding ........................................................................ 30
6.2.5 Selecteren van gedrag ..................................................................................................................... 30
6.2.6 Selecteren van personen ................................................................................................................. 31
7 WAT PRECIES OBSERVEREN? DE OBSERVATIESCHAAL............................................................................ 32
7.1 EEN OBSERVATIESCHAAL: WAAR IS DAT GOED VOOR? ....................................................................................... 32
7.2 BESTAANDE OBSERVATIESCHAAL... OF TOCH MAAR ZELF AAN DE SLAG ................................................................. 32
7.2.1 Voordelen bestaande observatieschaal (en nadelen eigen ontwerp) ............................................. 32
7.2.2 Nadelen bestaande observatieschaal (en voordelen eigen ontwerp) ............................................. 32
7.2.3 Hoe vind ik een geschikte bestaande observatieschaal? ................................................................. 33
7.3 HOE EVALUEER IK EEN OBSERVATIESCHAAL? ................................................................................................... 33
7.3.1 Afstemming op de eigen observatie ................................................................................................ 33
7.3.2 Objectiviteit van de gedragsomschrijvingen ................................................................................... 34
7.3.3 Homogene & uitsluitende gedragsindelingen ................................................................................. 34
7.3.4 Volledigheid van de observatieschaal ............................................................................................. 34
8 HOE GEDRAG METEN EN REGISTREREN? ................................................................................................ 35
2
methoden
CURSUS
Inhoud
1 LICHAAMSTAAL........................................................................................................................................ 4
INLEIDING............................................................................................................................................................... 4
1.1 LICHAAMSTAAL .......................................................................................................................................... 4
1.2 ONBEWUSTE LICHAAMSTAAL......................................................................................................................... 5
1.2.1 Gezichtsexpressie .............................................................................................................................. 5
1.2.2 Gezichtsuitdrukkingen & micro – expressies: een indeling volgens Wezowski & Wezowski ............. 6
1.2.3 Houdingen & gebaren ....................................................................................................................... 8
1.2.4 Omgaan met ruimte ........................................................................................................................ 13
1.2.5 De wijze van spreken ....................................................................................................................... 14
1.3 FUNCTIES VAN LICHAAMSTAAL..................................................................................................................... 14
1.3.1 Op het niveau van de cultuur .......................................................................................................... 14
1.3.2 Op het niveau van de interacties: communicatie op inhouds- & betrekkingsniveau
(metacommunicatie) .................................................................................................................................... 14
1.3.3 Functies van de wijze van spreken .................................................................................................. 14
1 OBSERVEREN, EENVOUDIG … OF TOCH NIET? ........................................................................................ 15
1.1 OBSERVEREN IN HET DAGELIJKSE LEVEN ......................................................................................................... 15
1.2 MAAR WAT IS OBSERVEREN NU PRECIES?....................................................................................................... 15
1.3 VERGELIJKING PROFESSIONEEL & ALLEDAAGS OBSERVEREN................................................................................ 16
2 WWW OBSERVEREN: WAAROM, WANNEER, WAT … EN HOE? .............................................................. 17
2.1 WAAROM OBSERVEREN? ........................................................................................................................... 17
2.2 WANNEER & WAT OBSERVEREN?................................................................................................................. 17
2.3 PSYCHOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN, GEDRAG & OBSERVATIE? ............................................................................ 18
2.4 GEDRAGSOBSERVATIE OP MOLAIR NIVEAU ..................................................................................................... 18
2.5 GEDRAGSOBSERVATIE OP MOLECULAIR NIVEAU ............................................................................................... 18
2.6 HOE OBSERVEREN? MATE VAN PARTICIPATIE EN STRUCTUUR............................................................................. 18
2.6.1 Participeren of niet? ........................................................................................................................ 18
2.6.2 Mate van structuur: vrije of systematische observatie? .................................................................. 19
4 COGNITIEVE EN EMOTIONELE STURING VAN DE OBSERVATIE ............................................................... 20
4.1 GEVORDERDE WAARNEMINGSBEWERKING ..................................................................................................... 20
1
, 4.2 COGNITIEVE EN EMOTIONELE BIAS IN DE GEDRAGSINTERPRETATIE: EFFECTEN EN BIJSTURING .................................... 20
4.2.1 Primacy en recency – effecten ......................................................................................................... 20
4.2.2 Het availability- of toegenkelijkheidseffect ..................................................................................... 21
4.2.3 De logicafout en actor – observatoryfenomenen ............................................................................ 21
4.2.4 Leniency- (of aanleuning), contrast- en halo – effecten .................................................................. 22
4.2.5 Stereotypen, groepsdruk en tunnelvisie .......................................................................................... 22
4.2.6 Gevoelsintensiteit en vroegere ervaringen ...................................................................................... 22
4.3 CULTUUR, HET ZELF EN DE ANDEREN ............................................................................................................. 23
4.4 FUNDAMENTELE COGNITIEVE EN EMOTIONELE MOTIEVEN IN DE PERCEPTIE ........................................................... 23
4.4.1 Cognitieve fundamenten: homeostase, assimilatie en accomodatie .............................................. 23
4.4.2 Emotionele fundamenten: plezier, ongemak & ‘tipping point’ ....................................................... 24
5 OBSERVEREN HERZIEN: BETROUWBAARHEID & VALIDITEIT................................................................... 25
5.1 BETROUWBAARHEID, VALIDITEIT & OBSERVATIEFOUTEN ................................................................................... 25
5.2 BETROUWBAARHEID IN DE OBSERVATIEPRAKTIJK: VORMEN EN WERKWIJZE ........................................................... 25
5.2.1 Standvastigheid van observators: binnen een tussenbeoordelaarsbetrouwbaarheid faciliteren ... 25
5.2.2 Stabiliteit van waarnemingen in de tijd: hertestbetrouwbaarheid evalueren ................................ 26
5.3 VALIDITEIT IN DE OBSERVATIEPRAKTIJK: VORMEN EN WERKWIJZE ........................................................................ 26
5.3.1 Kernvraag ‘wat observeer ik?’: constructvaliditeit .......................................................................... 26
5.3.2 Validiteit & observatievormen......................................................................................................... 27
5.4 ETHIEK & OBSERVEREN .............................................................................................................................. 27
6 EEN OBSERVATIE PLANNEN: WWW… EN MEER ..................................................................................... 28
6.1 AFBAKENING VOORAF: SOORT OBSERVATIEVRAAG EN VAKKENNIS ....................................................................... 28
6.1.1 Welke soort observatievraag ga ik beantwoorden?........................................................................ 28
6.1.2 Welke vakkennis vergt de observatie? ............................................................................................ 28
6.2 DE OBSERVATIESTART IN ZES STAPPEN ........................................................................................................... 29
6.2.1 Wat en wie wil ik observeren en waarom? ..................................................................................... 29
6.2.2 Hoe ga ik observeren? ..................................................................................................................... 29
6.2.3 Wanneer & waar ga ik observeren? ................................................................................................ 29
6.2.4 Cognitief – emotionele & praktische voorbereiding ........................................................................ 30
6.2.5 Selecteren van gedrag ..................................................................................................................... 30
6.2.6 Selecteren van personen ................................................................................................................. 31
7 WAT PRECIES OBSERVEREN? DE OBSERVATIESCHAAL............................................................................ 32
7.1 EEN OBSERVATIESCHAAL: WAAR IS DAT GOED VOOR? ....................................................................................... 32
7.2 BESTAANDE OBSERVATIESCHAAL... OF TOCH MAAR ZELF AAN DE SLAG ................................................................. 32
7.2.1 Voordelen bestaande observatieschaal (en nadelen eigen ontwerp) ............................................. 32
7.2.2 Nadelen bestaande observatieschaal (en voordelen eigen ontwerp) ............................................. 32
7.2.3 Hoe vind ik een geschikte bestaande observatieschaal? ................................................................. 33
7.3 HOE EVALUEER IK EEN OBSERVATIESCHAAL? ................................................................................................... 33
7.3.1 Afstemming op de eigen observatie ................................................................................................ 33
7.3.2 Objectiviteit van de gedragsomschrijvingen ................................................................................... 34
7.3.3 Homogene & uitsluitende gedragsindelingen ................................................................................. 34
7.3.4 Volledigheid van de observatieschaal ............................................................................................. 34
8 HOE GEDRAG METEN EN REGISTREREN? ................................................................................................ 35
2
