Economie
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is economie? ................................................................................................................... 8
Onderwerp en invalshoek ..................................................................................................................................... 8
Een eenvoudige economische kringloop............................................................................................................... 8
Consumptie ....................................................................................................................................................... 8
Productie, toegevoegde waarde en inkomen .................................................................................................. 8
Economische agenten....................................................................................................................................... 9
Een kringloop .................................................................................................................................................. 10
Welvaart en economische groei ......................................................................................................................... 11
Van arm naar welvarend ................................................................................................................................ 11
Niet alleen meer, maar ook anders ................................................................................................................ 13
Productiviteit als motor van onze welvaart ........................................................................................................ 14
De speldenfabriek van Adam Smith ............................................................................................................... 15
Het doemscenario van Malthus ..................................................................................................................... 15
Ricardo en de voordelen van internationale handel ...................................................................................... 16
Welvarender, maar niet gelukkiger? .................................................................................................................. 18
Hoofdstuk 2: Individuele rationaliteit en sociale interactie ......................................................................... 20
Het individuele gedragsmodel: rationele keuze ................................................................................................. 20
Individuele beslissingen en sociale interacties: speltheorie................................................................................ 20
Spelers, strategieën en resultatenmatrix ....................................................................................................... 20
Het gevangenendilemma................................................................................................................................ 21
Het Nash-evenwicht ....................................................................................................................................... 22
Het belang van coördinatie: the battle of the sexes ...................................................................................... 23
Bindende afspraken, sociale normen en overheidstussenkomst ........................................................................ 24
Hoofdstuk 3: Vraag en aanbod .................................................................................................................. 25
De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen ......................................................................................... 25
Algemene en partiële vraagfuncties ............................................................................................................... 25
De vraag naar broodjes................................................................................................................................... 25
De marktvraagcurve ....................................................................................................................................... 27
Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten ............................................................................................. 28
Algemene en partiële aanbodfuncties ........................................................................................................... 28
Het aanbod van broodjes ............................................................................................................................... 28
1
, De marktaanbodcurve .................................................................................................................................... 29
Prijsvorming ........................................................................................................................................................ 30
Het marktevenwicht ....................................................................................................................................... 30
De algebra van lineaire vraag- en aanbodcurven ........................................................................................... 31
Verschuivingen van vraag en aanbod................................................................................................................. 32
Verschuivingen van de vraagcurve ................................................................................................................. 32
Verschuivingen van de aanbodcurve.............................................................................................................. 33
Comparatieve statica ...................................................................................................................................... 33
Hoofdstuk 4: Elasticiteiten en schokken..................................................................................................... 34
Eigen prijselasticiteit van vraag en aanbod ........................................................................................................ 34
De eigen prijselasticiteit van de vraag ............................................................................................................ 34
Perfect elastische en perfect inelastische vraagcurven ................................................................................. 36
Relatie tussen prijselasticiteit van de vraag en verandering in opbrengsten ................................................ 37
Normale goederen en Giffen-goederen ......................................................................................................... 37
De prijselasticiteit van het aanbod ................................................................................................................. 38
De inkomenselasticiteit van de vraag ................................................................................................................. 39
Engel-curven ................................................................................................................................................... 39
Relatie tussen de inkomenselasticiteit en de budgetaandelen ..................................................................... 40
De kruiselingse prijselasticiteit ........................................................................................................................... 41
De markt in werking ........................................................................................................................................... 42
Aanbodschokken ............................................................................................................................................ 42
Vraagschokken ................................................................................................................................................ 43
Inkomens- en prijselasticiteiten voeden beleidskeuzes ...................................................................................... 44
Variatie in budgetaandelen door de inkomensladder ................................................................................... 44
Prijselasticiteiten voor energiegebruik ........................................................................................................... 45
Hoofdstuk 5: Overheidsinterventie in het marktgebeuren .......................................................................... 45
Prijsregulering ..................................................................................................................................................... 45
Maximumprijs ................................................................................................................................................. 45
Minimumprijs ................................................................................................................................................. 46
Quota .................................................................................................................................................................. 47
Indirecte belastingen en subsidies ...................................................................................................................... 48
BTW en accijnzen ............................................................................................................................................ 48
Verandering in het marktevenwicht als gevolg van de belasting .................................................................. 48
Verdeling van de belasting over consument en producent ........................................................................... 50
Een belasting is niet wat ze lijkt...................................................................................................................... 51
Belasting op de consument of op de producent? .......................................................................................... 52
De woonbonus: een subsidie voor de koper? ..................................................................................................... 52
2
,Hoofdstuk 6: De consument ...................................................................................................................... 53
De budgetbeperking ........................................................................................................................................... 53
Een verandering van het budget .................................................................................................................... 54
Een verandering van de relatieve prijs ........................................................................................................... 55
Een proportionele verandering van alle prijzen ............................................................................................. 55
De voorkeuren van de consument ...................................................................................................................... 55
Veronderstelling 1: volledigheid van de voorkeurordening ........................................................................... 55
Veronderstelling 2: de voorkeurordening is transitief ................................................................................... 56
Veronderstelling 3: niet-verzadiging van de voorkeurordening .................................................................... 57
Veronderstelling 4: convexiteit van de voorkeurordening ............................................................................ 57
De marginale substitutievoet ......................................................................................................................... 57
De keuze van de consument ............................................................................................................................... 58
Welke goederenbundel kiest de consument? ................................................................................................ 58
Verschuivingen van het evenwicht: budgetwijzigingen ................................................................................. 59
Verschuivingen van het evenwicht: prijswijzigingen...................................................................................... 60
Grafische afleiding van de partiële vraagcurve .............................................................................................. 61
Individuele vraagfuncties................................................................................................................................ 62
Van de individuele vraag naar de marktvraag ................................................................................................... 62
Is de consument rationeel? ................................................................................................................................. 63
Hoofdstuk 9: Winst, output en volmaakte mededinging ............................................................................. 64
De output en prijs van de winstmaximaliserende onderneming ........................................................................ 64
De vraagfunctie van de onderneming: de keuze van output versus prijs ...................................................... 64
Opbrengsten, kosten en winst........................................................................................................................ 65
Twee regels voor winstmaximalisatie ............................................................................................................ 69
Individueel aanbod van de competitieve onderneming ..................................................................................... 70
Gemiddelde en marginale opbrengsten voor de competitieve onderneming .............................................. 70
Het aanbod van de indiviuele onderneming op korte termijn ....................................................................... 71
Het aanbod van de individuele onderneming op lange termijn .................................................................... 72
Marktevenwicht bij volmaakte mededinging ..................................................................................................... 73
Kenmerken van de competitieve marktvorm ................................................................................................ 73
De marktvraag, het marktaanbod en het marktevenwicht op korte termijn ................................................ 74
De marktvraag, het marktaanbod en het marktevenwicht op lange termijn ................................................ 75
Hoofdstuk 10: Monopolie en onvolmaakte mededingen ............................................................................ 76
Monopolie: defnitie en oorzaken ........................................................................................................................ 76
Technologische belemmeringen .................................................................................................................... 77
Wettelijke belemmeringen ............................................................................................................................. 77
De outputkeuze van de monopolist in geval van uniforme prijzen .................................................................... 78
3
, Prijsdiscriminatie................................................................................................................................................. 79
Perfecte prijsdiscriminatie .............................................................................................................................. 79
Prijsdiscriminatie door marktsegmentatie ..................................................................................................... 79
Prijsdiscriminatie door zelfselectie ................................................................................................................. 80
Onvolmaakte mededingen ................................................................................................................................. 80
Hoofdstuk 12: De onzichtbare hand? ......................................................................................................... 83
Coördinatie en arbeidsverdeling ......................................................................................................................... 83
Traditie en sociale normen ............................................................................................................................. 84
Bevelsystemen ................................................................................................................................................ 84
Marktsysteem ................................................................................................................................................. 85
De werkelijkheid is ingewikkeld...................................................................................................................... 85
Pareto-efficiëntie en verdeling ........................................................................................................................... 86
Pareto-efficiëntie en verdeling ........................................................................................................................... 87
Pareto-efficiëntie ............................................................................................................................................ 87
Volmaakte mededingen en Pareto-efficiëntie ............................................................................................... 88
Verdeling van de welvaart .............................................................................................................................. 90
Marktfalen .......................................................................................................................................................... 90
Onvolmaakte mededingen (MKj ≠ pj) ............................................................................................................. 91
Externe effecten (MKj ≠ MMKj) ...................................................................................................................... 92
Publieke goederen (MPBij ≠ MBBij) ................................................................................................................ 92
Imperfecte rationaliteit (MPBij ≠ MBBij) ........................................................................................................ 93
Assymmetrische informatie (MPBij ≠ MBBij) .................................................................................................. 93
Overheid en markt .............................................................................................................................................. 94
Zonder overheid geen markt, of: de markt is een keuze ............................................................................... 94
De signaal- en coördinatiefunctie van het prijsmechanisme ......................................................................... 94
Overheidsfalingen ........................................................................................................................................... 95
Hoofdstuk 13: Publieke goederen en externe effecten ............................................................................... 95
Publieke goederen .............................................................................................................................................. 96
Niet-uitsluitbaarheid en niet-rivaliteit in consumptie .................................................................................... 96
Quasipublieke goederen ................................................................................................................................. 96
Maatschappelijk wenselijk aanbod van zuiver publieke goederen ................................................................ 97
Het vrijbuitersprobleem ................................................................................................................................. 99
Externe effecten ................................................................................................................................................ 100
Positieve en negatieve externe effecten in productie en consumptie ........................................................ 100
Pareto-efficiëntie bij externe effecten en het ‘optimale’ vervuilingsniveau ............................................... 100
Uitstootnormen ............................................................................................................................................ 101
Mileuheffingen ............................................................................................................................................. 102
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Wat is economie? ................................................................................................................... 8
Onderwerp en invalshoek ..................................................................................................................................... 8
Een eenvoudige economische kringloop............................................................................................................... 8
Consumptie ....................................................................................................................................................... 8
Productie, toegevoegde waarde en inkomen .................................................................................................. 8
Economische agenten....................................................................................................................................... 9
Een kringloop .................................................................................................................................................. 10
Welvaart en economische groei ......................................................................................................................... 11
Van arm naar welvarend ................................................................................................................................ 11
Niet alleen meer, maar ook anders ................................................................................................................ 13
Productiviteit als motor van onze welvaart ........................................................................................................ 14
De speldenfabriek van Adam Smith ............................................................................................................... 15
Het doemscenario van Malthus ..................................................................................................................... 15
Ricardo en de voordelen van internationale handel ...................................................................................... 16
Welvarender, maar niet gelukkiger? .................................................................................................................. 18
Hoofdstuk 2: Individuele rationaliteit en sociale interactie ......................................................................... 20
Het individuele gedragsmodel: rationele keuze ................................................................................................. 20
Individuele beslissingen en sociale interacties: speltheorie................................................................................ 20
Spelers, strategieën en resultatenmatrix ....................................................................................................... 20
Het gevangenendilemma................................................................................................................................ 21
Het Nash-evenwicht ....................................................................................................................................... 22
Het belang van coördinatie: the battle of the sexes ...................................................................................... 23
Bindende afspraken, sociale normen en overheidstussenkomst ........................................................................ 24
Hoofdstuk 3: Vraag en aanbod .................................................................................................................. 25
De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen ......................................................................................... 25
Algemene en partiële vraagfuncties ............................................................................................................... 25
De vraag naar broodjes................................................................................................................................... 25
De marktvraagcurve ....................................................................................................................................... 27
Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten ............................................................................................. 28
Algemene en partiële aanbodfuncties ........................................................................................................... 28
Het aanbod van broodjes ............................................................................................................................... 28
1
, De marktaanbodcurve .................................................................................................................................... 29
Prijsvorming ........................................................................................................................................................ 30
Het marktevenwicht ....................................................................................................................................... 30
De algebra van lineaire vraag- en aanbodcurven ........................................................................................... 31
Verschuivingen van vraag en aanbod................................................................................................................. 32
Verschuivingen van de vraagcurve ................................................................................................................. 32
Verschuivingen van de aanbodcurve.............................................................................................................. 33
Comparatieve statica ...................................................................................................................................... 33
Hoofdstuk 4: Elasticiteiten en schokken..................................................................................................... 34
Eigen prijselasticiteit van vraag en aanbod ........................................................................................................ 34
De eigen prijselasticiteit van de vraag ............................................................................................................ 34
Perfect elastische en perfect inelastische vraagcurven ................................................................................. 36
Relatie tussen prijselasticiteit van de vraag en verandering in opbrengsten ................................................ 37
Normale goederen en Giffen-goederen ......................................................................................................... 37
De prijselasticiteit van het aanbod ................................................................................................................. 38
De inkomenselasticiteit van de vraag ................................................................................................................. 39
Engel-curven ................................................................................................................................................... 39
Relatie tussen de inkomenselasticiteit en de budgetaandelen ..................................................................... 40
De kruiselingse prijselasticiteit ........................................................................................................................... 41
De markt in werking ........................................................................................................................................... 42
Aanbodschokken ............................................................................................................................................ 42
Vraagschokken ................................................................................................................................................ 43
Inkomens- en prijselasticiteiten voeden beleidskeuzes ...................................................................................... 44
Variatie in budgetaandelen door de inkomensladder ................................................................................... 44
Prijselasticiteiten voor energiegebruik ........................................................................................................... 45
Hoofdstuk 5: Overheidsinterventie in het marktgebeuren .......................................................................... 45
Prijsregulering ..................................................................................................................................................... 45
Maximumprijs ................................................................................................................................................. 45
Minimumprijs ................................................................................................................................................. 46
Quota .................................................................................................................................................................. 47
Indirecte belastingen en subsidies ...................................................................................................................... 48
BTW en accijnzen ............................................................................................................................................ 48
Verandering in het marktevenwicht als gevolg van de belasting .................................................................. 48
Verdeling van de belasting over consument en producent ........................................................................... 50
Een belasting is niet wat ze lijkt...................................................................................................................... 51
Belasting op de consument of op de producent? .......................................................................................... 52
De woonbonus: een subsidie voor de koper? ..................................................................................................... 52
2
,Hoofdstuk 6: De consument ...................................................................................................................... 53
De budgetbeperking ........................................................................................................................................... 53
Een verandering van het budget .................................................................................................................... 54
Een verandering van de relatieve prijs ........................................................................................................... 55
Een proportionele verandering van alle prijzen ............................................................................................. 55
De voorkeuren van de consument ...................................................................................................................... 55
Veronderstelling 1: volledigheid van de voorkeurordening ........................................................................... 55
Veronderstelling 2: de voorkeurordening is transitief ................................................................................... 56
Veronderstelling 3: niet-verzadiging van de voorkeurordening .................................................................... 57
Veronderstelling 4: convexiteit van de voorkeurordening ............................................................................ 57
De marginale substitutievoet ......................................................................................................................... 57
De keuze van de consument ............................................................................................................................... 58
Welke goederenbundel kiest de consument? ................................................................................................ 58
Verschuivingen van het evenwicht: budgetwijzigingen ................................................................................. 59
Verschuivingen van het evenwicht: prijswijzigingen...................................................................................... 60
Grafische afleiding van de partiële vraagcurve .............................................................................................. 61
Individuele vraagfuncties................................................................................................................................ 62
Van de individuele vraag naar de marktvraag ................................................................................................... 62
Is de consument rationeel? ................................................................................................................................. 63
Hoofdstuk 9: Winst, output en volmaakte mededinging ............................................................................. 64
De output en prijs van de winstmaximaliserende onderneming ........................................................................ 64
De vraagfunctie van de onderneming: de keuze van output versus prijs ...................................................... 64
Opbrengsten, kosten en winst........................................................................................................................ 65
Twee regels voor winstmaximalisatie ............................................................................................................ 69
Individueel aanbod van de competitieve onderneming ..................................................................................... 70
Gemiddelde en marginale opbrengsten voor de competitieve onderneming .............................................. 70
Het aanbod van de indiviuele onderneming op korte termijn ....................................................................... 71
Het aanbod van de individuele onderneming op lange termijn .................................................................... 72
Marktevenwicht bij volmaakte mededinging ..................................................................................................... 73
Kenmerken van de competitieve marktvorm ................................................................................................ 73
De marktvraag, het marktaanbod en het marktevenwicht op korte termijn ................................................ 74
De marktvraag, het marktaanbod en het marktevenwicht op lange termijn ................................................ 75
Hoofdstuk 10: Monopolie en onvolmaakte mededingen ............................................................................ 76
Monopolie: defnitie en oorzaken ........................................................................................................................ 76
Technologische belemmeringen .................................................................................................................... 77
Wettelijke belemmeringen ............................................................................................................................. 77
De outputkeuze van de monopolist in geval van uniforme prijzen .................................................................... 78
3
, Prijsdiscriminatie................................................................................................................................................. 79
Perfecte prijsdiscriminatie .............................................................................................................................. 79
Prijsdiscriminatie door marktsegmentatie ..................................................................................................... 79
Prijsdiscriminatie door zelfselectie ................................................................................................................. 80
Onvolmaakte mededingen ................................................................................................................................. 80
Hoofdstuk 12: De onzichtbare hand? ......................................................................................................... 83
Coördinatie en arbeidsverdeling ......................................................................................................................... 83
Traditie en sociale normen ............................................................................................................................. 84
Bevelsystemen ................................................................................................................................................ 84
Marktsysteem ................................................................................................................................................. 85
De werkelijkheid is ingewikkeld...................................................................................................................... 85
Pareto-efficiëntie en verdeling ........................................................................................................................... 86
Pareto-efficiëntie en verdeling ........................................................................................................................... 87
Pareto-efficiëntie ............................................................................................................................................ 87
Volmaakte mededingen en Pareto-efficiëntie ............................................................................................... 88
Verdeling van de welvaart .............................................................................................................................. 90
Marktfalen .......................................................................................................................................................... 90
Onvolmaakte mededingen (MKj ≠ pj) ............................................................................................................. 91
Externe effecten (MKj ≠ MMKj) ...................................................................................................................... 92
Publieke goederen (MPBij ≠ MBBij) ................................................................................................................ 92
Imperfecte rationaliteit (MPBij ≠ MBBij) ........................................................................................................ 93
Assymmetrische informatie (MPBij ≠ MBBij) .................................................................................................. 93
Overheid en markt .............................................................................................................................................. 94
Zonder overheid geen markt, of: de markt is een keuze ............................................................................... 94
De signaal- en coördinatiefunctie van het prijsmechanisme ......................................................................... 94
Overheidsfalingen ........................................................................................................................................... 95
Hoofdstuk 13: Publieke goederen en externe effecten ............................................................................... 95
Publieke goederen .............................................................................................................................................. 96
Niet-uitsluitbaarheid en niet-rivaliteit in consumptie .................................................................................... 96
Quasipublieke goederen ................................................................................................................................. 96
Maatschappelijk wenselijk aanbod van zuiver publieke goederen ................................................................ 97
Het vrijbuitersprobleem ................................................................................................................................. 99
Externe effecten ................................................................................................................................................ 100
Positieve en negatieve externe effecten in productie en consumptie ........................................................ 100
Pareto-efficiëntie bij externe effecten en het ‘optimale’ vervuilingsniveau ............................................... 100
Uitstootnormen ............................................................................................................................................ 101
Mileuheffingen ............................................................................................................................................. 102
4
