Psychopathologie
Hoofdstuk 1: Introductie
1. Psyhiatrie en maatschappij
Opvattingen over ‘gek’ of ‘gestoord’ gedrag zijn heel sterk tijd- en cultuur gebonden.
Om te spreken van een psychiatrische stoornis moet aan 3 voorwaarden voldoen worden:
1. Het betreft een abnormaal verschijnsel of gedrag dat afwijkt van een sociale norm of van
wat in de betreffende cultuur als normaal geldt.
2. Dit abnormale verschijnsel wort een teken van een stoornis als het bovendien ongemak
of lijden teweegbrengt bij de betrokkene en/of omgeving.
3. Het om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere personen is
vastgesteld en binnen het gangbare begrippenkader van psychiatrie kan worden
beschreven.
In strikt medische zin veronderstelt het begrip ‘ziekte’ dat er een lichamelijke aandoening met
een specifieke oorzaak aantoonbaar is. Volgens deze omschrijving hebben we in de psychiatrie
slecht zelfden te maken met ziekten. Het psychisch lijden is wel moeilijker objectief,
wetenschappelijk te benaderen. Het persoonlijke en onvermijdelijke subjectieve aanvoelen door
de hulpverlener speelt een grote rol. Deskundig onderzoek en behandeling van psychiatrische
patiënten vereisen echter ook wetenschappelijke onderbouwde kennis van psychiatrische
stoornissen.
De hedendaagse psychiatrie volgt hierbij het medisch model. We onderscheiden hierbij:
1. Diagnose kenmerken/symptomen
2. Etiologie oorzaken
3. Therapie behandeling/therapie
4. Prognose verloop
5. Preventie voorkomen
Na een beschrijving en ordening van de kenmerken of symptomen van de stoornis (stoornis)
zoek mem naar de mogelijke verklaringen (etiologie). Op grond hiervan tracht men naar een
geschikte behandeling of therapie toe te passen. Daarbij veronderstelt men dat het verdere
verloop van de stoornis gunstig wordt beïnvloed (prognose). In het beste geval kan men
maatregelen treffen om de stoornis te voorkomen (preventie).
Om dit alles praktisch mogelijke te maken bestaat een uitgebreid netwerk aan voorzieningen
voor geestelijke gezondheid (GGZ):
1. Een minderheid van patiënten moet worden opgenomen in een psychiatrische instelling.
Zoals het PC, PZ of PAAZ.
2. De grote meerderheid kan terecht bij allerlei vormen van ambulante (extramurale)
hulpverlening. Zoals CAW, JAC of Tejo. Na het gesprek terug naar huis.
3. Ten slotte bestaan er ook tussenvoorzieningen (semimurale zorg) tussen klinische en
ambulante hulpverlening. Zoals een huis in de stad waar patiënten verblijven, maar dan
begeleid zelfstandig wonen.
De psychiatrie kent bovendien allerlei specialisaties met het oog op de zorg voor een specifieke
doelgroep of problematiek.
1
,Doelgroep:
- Infantpsychiaterie het deel van de psychiatrie dat de diagnostiek, behandeling en
preventie van psychopathologie bij jonge kinderen tot een met de leeftijd van drie jaar
betreft.
- Kinder- en jeugdpsychiatrie
- Psychogeriatrie richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen
- Gerontopsychiatrisch ouderen +60 met acute psychiatrische problemen.
Problematiek:
- Verslaafdenzorg
- Psychosenzorg
- Dubbeldiagnose
- Depressiekliniek
Beroepsgroepen die werkzaam zijn in de geestelijke gezondheidszorg zijn psychiater,
psycholoog, maatschappelijke assistent, enz.
2. Diagnose
DSM-IV
Als wetenschap kan de psychiatrie niet zonder een algemeen aanvaarde indeling en omschrijving
van psychiatrische stoornissen. Dit vormt de basis van een beschrijvende diagnose het
vaststellen en onderscheiden van stoornissen ZONDER uitspraak te doen over de oorzaak ervan.
De betrouwbaarheid van de diagnostiek de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af
van de gehanteerde classificatie en de gebruikte diagnostische methode.
Na een lange tijd van verwarring, vanwege gebrek aan overeenstemming over psychiatrische
begrippen een systeem dat bekend staat onder de afkorting DSM-IV en ordent de gegevens
op 5 niveaus of assen. De DSM-IV verkiest de psychiatrische stoornissen te groeperen en
omschrijven volgens hoofdkenmerken.
DSM IV is een meerassige beoordeling:
1. As I Klinische stoornissen. Andere aandoeningen en problemen die een reden voor
zorg kunnen zijn. De meeste gebruikte as.
2. As II Persoonlijkheidsstoornissen. Verstandelijke beperking. Aparte vastgesteld of
erbij de patiënt een persoonlijkheidsstoornis te diagnosticeren is.
3. As III Somatische aandoeningen. Vermeldt de lichamelijk aandoeningen die
samenhangen met de as I gevonden psychiatrische stoornissen.
4. As IV Psychosociale en omgevingsproblemen.
5. As V Algehele beoordeling van het functioneren. Het globaal functioneren van de
betrokken patiënt te beoordelen. Sinds 2013.
DSM-5
In de DSM-IV had de indeling in hoofdcategorieën nog een soort hiërarchische functie. Daardoor
leek de volgorde van de diagnostische groepen niet toevallig in het zoekproces werd voorrang
gegeven aan de stoornissen met een duidelijk organische grondslag, gevolgd door de stoornissen
gekoppeld aan gebruik van psychoactieve stoffen. Na uitsluiting van deze categorieën kon
men dan de overige groepen systematisch verkennen.
2
,In de DSM-5 is gekozen voor in een indeling in 20 groepen op basis van een
ontwikkelingsperspectief naarmate een stoornis vroeger in de levensloop kan optreden
staat deze meer vooraan.
DSM-5 is een classificatiesysteem bedoeld om wetenschappelijk onderzoek en communicatie te
vergemakkelijken. In de klinische praktijk en hulpverlening mag men het systeem NIET als een
soort catalogus. Diagnostiek houdt veel meer in.
Om voor elke patiënt een dergelijke diagnose volgens DSM te stellen moet men over de nodige
deskundigheid beschikken. Men gaat bij voorkeur systematisch te werk met behulp van
diagnostisch interview.
Hierin worden allereerst gegevens over het leven van de patiënt verzameld = anamnese.
Daarnaast is de interviewer gespitst op een beoordeling van de psychische toestand van de
patiënt zoals gedrag, bewustzijn, waarneming, denken, geheugen… Om deze informatie
volledig te maken is vaak een lichamelijk onderzoek noodzakelijk en kan ook gebruik worden
gemaakt van psychodiagnostische test.
Wanneer we in het klinisch veld pogingen ondernemen om psychopathologie te classificeren dan
worden we onvermijdelijk geconfronteerd met de problematiek van de differentiële diagnose
dit is het stellen van een diagnose door de kenmerken van verschillende ziekte te vergelijken.
Men moet dus een vergelijkend onderzoek doen.
Kritische bedenkingen bij classificatie van psychopathologie of bij categoriale denken
Dimensionele versus categoriale classificatie
- Categoriale visie
In de categoriale visie worden:
1. Ziektebeelden als afzonderlijk, nauwkeurig van elkaar te onderscheiden, categorieën
beschouwd.
2. Ziektebeelden als geheel categoriaal onderscheiden van normaliteit of gezondheid. Men
gaat uit van een duidelijke scheidingslijn tussen normaliteit en abnormaliteit.
- Dimensionele visie
Freuds opvatting wordt dimensioneel genoemd ze gebaseerd is op de gedachte dat
stoornissen uitvergrotingen zijn van dimensies die ieders persoonlijkheid structuren.
Geschiedenis van de DSM: van categoriaal naar dimensioneel en weer terug
Het debat tussen aanhangers van dimensionele en categoriale benadering weerspiegelt zich in
de opeenvolgende edities van een van de belangrijkste psychiatrische classificaties de DSM.
Wat er op het spel staat in deze discussie over de verschillende edities van DSM is een
filosofische vraagstelling Waar en hoe moet men de grens trekken tussen ziekte en
gezondheid? De opvatting van de derde & vierde editie van DSM sluit min of meer aan bij de
programmaverklaring van de biologische psychiatrie psychische ziekten worden veroorzaakt
door een biologisch afwijking die afwijking wijst breuklijn aan tussen ziekte & gezondheid.
De eerste en tweede editie eerder dimensioneel geïnspireerd en stelden daarom dat de
beslissing om een gedrags- of denkpatroon als stoornis te beschouwen.
3
, Triomf van de lobby
In de inleiding van DSM-III beklemtoont Spitzer dat nieuwe ziektebeelden enkel en alleen in
het handboek opgenomen werden op basis van deugdelijke empirische gegevens. Voortaan
zouden enkel nog feiten beslissen over ziekte en gezondheid. Psychiatrie moest opnieuw een
wetenschap worden.
Stelling dat DSM-III het product is van louter empirisch onderzoek is echter een regelrechte
bespotting van de geschiedenis van DSM. Om te beginnen was er het lobbywerk. Bij de
totstandkoming van de DSM-III werd er behoorlijk gelobbyd door:
- Drukkingsgroepen
- Geneesmiddelenindustrie
- Ziekenfondsen
Drukkingsgroepen een aantal drukkingsgroepen die door uitgebreid lobbywerk een grote
invloed uitoefenden op de vorming van de nieuwe nosologie. Gelijkaardige lobbywerk en
schimmige stemmingen zorgen ervoor dat ook andere ziektebeelden in het handboek
opgenomen worden.
Farmaceutische industrie Naast publieke opinie was en is er nog een andere instantie die de
psychiatrie langzaam maar zeker in een houdgreep neem geneesmiddelenindustrie. De eerste
psychiatrische geneesmiddelen werden eerder toevallig ontdekt en ontwikkeld. Het was
duidelijk dat er een grote markt bestond voor dit soort geneesmiddelen en die markt zou alleen
maar groter worden naarmate er meer psychiatrische ziektebeelden opgenomen werden in de
classificatie. Soms kwam het zelf zover dat een bepaalde aandoening pas bekend wed op het
moment dat er een farmaceutisch bedrijf er een geneesmiddel voor op de markt bracht. Elk
nieuw ziektebeeld vergroot immers de geneesmiddelenmarkt en dus ook de omzet.
Ziekenfondsen Nog een belangrijke belangengroep die een bijdrage leverde aan de
vormgeving van de derde editie van de DSM. Ziekenfondsen betalen ook nu een deel van de
kosten terug voor een behandeling van psychische stoornissen.
Psychiatisering van het dagelijkse leven
De grootste hervormingen van DSM-III vloeien niet alleen voort uit allerlei lobbywerk maar ook
uit de machtswil van de psychiatrie zelf. Er zijn algemeen 2 verschillende strategieën om de
patiëntenpopulatie, zo nodig de geneesmiddelenmarkt uit te breiden.
De eerste strategie bestaat erin bestaande ziektebeelden op te splitsen in meerdere
categorieën, die dan elk hun eigen zelfstandigheid krijgen en dus ook hun eigen oorzaak en
behandeling.
Andere, uiterst rendabele strategie is de psychiatisering van het dagelijkse leven bepaalde
denk- of gedragspatronen, die men voordien niet eens al symptoom beschouwde, worden dan
plotseling tot heuse aandoeningen gebombardeerd.
De psychiatisering van het dagelijkse leven toont aan dat ook de psychiatrie zelf, naast
belangengroepen, een belangrijke rol speelt in de bepaling van de grens tussen ziekten en
gezondheid.
4
Hoofdstuk 1: Introductie
1. Psyhiatrie en maatschappij
Opvattingen over ‘gek’ of ‘gestoord’ gedrag zijn heel sterk tijd- en cultuur gebonden.
Om te spreken van een psychiatrische stoornis moet aan 3 voorwaarden voldoen worden:
1. Het betreft een abnormaal verschijnsel of gedrag dat afwijkt van een sociale norm of van
wat in de betreffende cultuur als normaal geldt.
2. Dit abnormale verschijnsel wort een teken van een stoornis als het bovendien ongemak
of lijden teweegbrengt bij de betrokkene en/of omgeving.
3. Het om een psychiatrische stoornis als het verschijnsel/gedrag ook bij andere personen is
vastgesteld en binnen het gangbare begrippenkader van psychiatrie kan worden
beschreven.
In strikt medische zin veronderstelt het begrip ‘ziekte’ dat er een lichamelijke aandoening met
een specifieke oorzaak aantoonbaar is. Volgens deze omschrijving hebben we in de psychiatrie
slecht zelfden te maken met ziekten. Het psychisch lijden is wel moeilijker objectief,
wetenschappelijk te benaderen. Het persoonlijke en onvermijdelijke subjectieve aanvoelen door
de hulpverlener speelt een grote rol. Deskundig onderzoek en behandeling van psychiatrische
patiënten vereisen echter ook wetenschappelijke onderbouwde kennis van psychiatrische
stoornissen.
De hedendaagse psychiatrie volgt hierbij het medisch model. We onderscheiden hierbij:
1. Diagnose kenmerken/symptomen
2. Etiologie oorzaken
3. Therapie behandeling/therapie
4. Prognose verloop
5. Preventie voorkomen
Na een beschrijving en ordening van de kenmerken of symptomen van de stoornis (stoornis)
zoek mem naar de mogelijke verklaringen (etiologie). Op grond hiervan tracht men naar een
geschikte behandeling of therapie toe te passen. Daarbij veronderstelt men dat het verdere
verloop van de stoornis gunstig wordt beïnvloed (prognose). In het beste geval kan men
maatregelen treffen om de stoornis te voorkomen (preventie).
Om dit alles praktisch mogelijke te maken bestaat een uitgebreid netwerk aan voorzieningen
voor geestelijke gezondheid (GGZ):
1. Een minderheid van patiënten moet worden opgenomen in een psychiatrische instelling.
Zoals het PC, PZ of PAAZ.
2. De grote meerderheid kan terecht bij allerlei vormen van ambulante (extramurale)
hulpverlening. Zoals CAW, JAC of Tejo. Na het gesprek terug naar huis.
3. Ten slotte bestaan er ook tussenvoorzieningen (semimurale zorg) tussen klinische en
ambulante hulpverlening. Zoals een huis in de stad waar patiënten verblijven, maar dan
begeleid zelfstandig wonen.
De psychiatrie kent bovendien allerlei specialisaties met het oog op de zorg voor een specifieke
doelgroep of problematiek.
1
,Doelgroep:
- Infantpsychiaterie het deel van de psychiatrie dat de diagnostiek, behandeling en
preventie van psychopathologie bij jonge kinderen tot een met de leeftijd van drie jaar
betreft.
- Kinder- en jeugdpsychiatrie
- Psychogeriatrie richt zich op dementie en andere neurocognitieve stoornissen
- Gerontopsychiatrisch ouderen +60 met acute psychiatrische problemen.
Problematiek:
- Verslaafdenzorg
- Psychosenzorg
- Dubbeldiagnose
- Depressiekliniek
Beroepsgroepen die werkzaam zijn in de geestelijke gezondheidszorg zijn psychiater,
psycholoog, maatschappelijke assistent, enz.
2. Diagnose
DSM-IV
Als wetenschap kan de psychiatrie niet zonder een algemeen aanvaarde indeling en omschrijving
van psychiatrische stoornissen. Dit vormt de basis van een beschrijvende diagnose het
vaststellen en onderscheiden van stoornissen ZONDER uitspraak te doen over de oorzaak ervan.
De betrouwbaarheid van de diagnostiek de werkwijze om een diagnose te bereiken, hangt af
van de gehanteerde classificatie en de gebruikte diagnostische methode.
Na een lange tijd van verwarring, vanwege gebrek aan overeenstemming over psychiatrische
begrippen een systeem dat bekend staat onder de afkorting DSM-IV en ordent de gegevens
op 5 niveaus of assen. De DSM-IV verkiest de psychiatrische stoornissen te groeperen en
omschrijven volgens hoofdkenmerken.
DSM IV is een meerassige beoordeling:
1. As I Klinische stoornissen. Andere aandoeningen en problemen die een reden voor
zorg kunnen zijn. De meeste gebruikte as.
2. As II Persoonlijkheidsstoornissen. Verstandelijke beperking. Aparte vastgesteld of
erbij de patiënt een persoonlijkheidsstoornis te diagnosticeren is.
3. As III Somatische aandoeningen. Vermeldt de lichamelijk aandoeningen die
samenhangen met de as I gevonden psychiatrische stoornissen.
4. As IV Psychosociale en omgevingsproblemen.
5. As V Algehele beoordeling van het functioneren. Het globaal functioneren van de
betrokken patiënt te beoordelen. Sinds 2013.
DSM-5
In de DSM-IV had de indeling in hoofdcategorieën nog een soort hiërarchische functie. Daardoor
leek de volgorde van de diagnostische groepen niet toevallig in het zoekproces werd voorrang
gegeven aan de stoornissen met een duidelijk organische grondslag, gevolgd door de stoornissen
gekoppeld aan gebruik van psychoactieve stoffen. Na uitsluiting van deze categorieën kon
men dan de overige groepen systematisch verkennen.
2
,In de DSM-5 is gekozen voor in een indeling in 20 groepen op basis van een
ontwikkelingsperspectief naarmate een stoornis vroeger in de levensloop kan optreden
staat deze meer vooraan.
DSM-5 is een classificatiesysteem bedoeld om wetenschappelijk onderzoek en communicatie te
vergemakkelijken. In de klinische praktijk en hulpverlening mag men het systeem NIET als een
soort catalogus. Diagnostiek houdt veel meer in.
Om voor elke patiënt een dergelijke diagnose volgens DSM te stellen moet men over de nodige
deskundigheid beschikken. Men gaat bij voorkeur systematisch te werk met behulp van
diagnostisch interview.
Hierin worden allereerst gegevens over het leven van de patiënt verzameld = anamnese.
Daarnaast is de interviewer gespitst op een beoordeling van de psychische toestand van de
patiënt zoals gedrag, bewustzijn, waarneming, denken, geheugen… Om deze informatie
volledig te maken is vaak een lichamelijk onderzoek noodzakelijk en kan ook gebruik worden
gemaakt van psychodiagnostische test.
Wanneer we in het klinisch veld pogingen ondernemen om psychopathologie te classificeren dan
worden we onvermijdelijk geconfronteerd met de problematiek van de differentiële diagnose
dit is het stellen van een diagnose door de kenmerken van verschillende ziekte te vergelijken.
Men moet dus een vergelijkend onderzoek doen.
Kritische bedenkingen bij classificatie van psychopathologie of bij categoriale denken
Dimensionele versus categoriale classificatie
- Categoriale visie
In de categoriale visie worden:
1. Ziektebeelden als afzonderlijk, nauwkeurig van elkaar te onderscheiden, categorieën
beschouwd.
2. Ziektebeelden als geheel categoriaal onderscheiden van normaliteit of gezondheid. Men
gaat uit van een duidelijke scheidingslijn tussen normaliteit en abnormaliteit.
- Dimensionele visie
Freuds opvatting wordt dimensioneel genoemd ze gebaseerd is op de gedachte dat
stoornissen uitvergrotingen zijn van dimensies die ieders persoonlijkheid structuren.
Geschiedenis van de DSM: van categoriaal naar dimensioneel en weer terug
Het debat tussen aanhangers van dimensionele en categoriale benadering weerspiegelt zich in
de opeenvolgende edities van een van de belangrijkste psychiatrische classificaties de DSM.
Wat er op het spel staat in deze discussie over de verschillende edities van DSM is een
filosofische vraagstelling Waar en hoe moet men de grens trekken tussen ziekte en
gezondheid? De opvatting van de derde & vierde editie van DSM sluit min of meer aan bij de
programmaverklaring van de biologische psychiatrie psychische ziekten worden veroorzaakt
door een biologisch afwijking die afwijking wijst breuklijn aan tussen ziekte & gezondheid.
De eerste en tweede editie eerder dimensioneel geïnspireerd en stelden daarom dat de
beslissing om een gedrags- of denkpatroon als stoornis te beschouwen.
3
, Triomf van de lobby
In de inleiding van DSM-III beklemtoont Spitzer dat nieuwe ziektebeelden enkel en alleen in
het handboek opgenomen werden op basis van deugdelijke empirische gegevens. Voortaan
zouden enkel nog feiten beslissen over ziekte en gezondheid. Psychiatrie moest opnieuw een
wetenschap worden.
Stelling dat DSM-III het product is van louter empirisch onderzoek is echter een regelrechte
bespotting van de geschiedenis van DSM. Om te beginnen was er het lobbywerk. Bij de
totstandkoming van de DSM-III werd er behoorlijk gelobbyd door:
- Drukkingsgroepen
- Geneesmiddelenindustrie
- Ziekenfondsen
Drukkingsgroepen een aantal drukkingsgroepen die door uitgebreid lobbywerk een grote
invloed uitoefenden op de vorming van de nieuwe nosologie. Gelijkaardige lobbywerk en
schimmige stemmingen zorgen ervoor dat ook andere ziektebeelden in het handboek
opgenomen worden.
Farmaceutische industrie Naast publieke opinie was en is er nog een andere instantie die de
psychiatrie langzaam maar zeker in een houdgreep neem geneesmiddelenindustrie. De eerste
psychiatrische geneesmiddelen werden eerder toevallig ontdekt en ontwikkeld. Het was
duidelijk dat er een grote markt bestond voor dit soort geneesmiddelen en die markt zou alleen
maar groter worden naarmate er meer psychiatrische ziektebeelden opgenomen werden in de
classificatie. Soms kwam het zelf zover dat een bepaalde aandoening pas bekend wed op het
moment dat er een farmaceutisch bedrijf er een geneesmiddel voor op de markt bracht. Elk
nieuw ziektebeeld vergroot immers de geneesmiddelenmarkt en dus ook de omzet.
Ziekenfondsen Nog een belangrijke belangengroep die een bijdrage leverde aan de
vormgeving van de derde editie van de DSM. Ziekenfondsen betalen ook nu een deel van de
kosten terug voor een behandeling van psychische stoornissen.
Psychiatisering van het dagelijkse leven
De grootste hervormingen van DSM-III vloeien niet alleen voort uit allerlei lobbywerk maar ook
uit de machtswil van de psychiatrie zelf. Er zijn algemeen 2 verschillende strategieën om de
patiëntenpopulatie, zo nodig de geneesmiddelenmarkt uit te breiden.
De eerste strategie bestaat erin bestaande ziektebeelden op te splitsen in meerdere
categorieën, die dan elk hun eigen zelfstandigheid krijgen en dus ook hun eigen oorzaak en
behandeling.
Andere, uiterst rendabele strategie is de psychiatisering van het dagelijkse leven bepaalde
denk- of gedragspatronen, die men voordien niet eens al symptoom beschouwde, worden dan
plotseling tot heuse aandoeningen gebombardeerd.
De psychiatisering van het dagelijkse leven toont aan dat ook de psychiatrie zelf, naast
belangengroepen, een belangrijke rol speelt in de bepaling van de grens tussen ziekten en
gezondheid.
4
