Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
Inhoudsopgave
1 Inleiding, algemeen..................................................................................................................................... 5
1.1 Privaat en publiekrecht...................................................................................................................................5
1.2 De grondwet....................................................................................................................................................5
1.2.1 De grondwet heeft 2 functies...................................................................................................................8
1.2.2 Scheiding der machten.............................................................................................................................8
1.3 Soevereiniteit................................................................................................................................................10
1.3.1 Volkssoevereiniteit.................................................................................................................................10
1.3.2 Nationale soevereiniteit.........................................................................................................................10
1.3.3 Directe democratie.................................................................................................................................11
1.4 Kiessystemen.................................................................................................................................................14
1.4.1 Meerderheidsstelsels.............................................................................................................................14
1.4.2 Evenredigheidsstelsels...........................................................................................................................15
1.5 Staatssystemen.............................................................................................................................................17
1.5.1 Parlementair systeem............................................................................................................................17
1.5.2 Presidentieel systeem............................................................................................................................18
2 De normenhiërarchie................................................................................................................................ 20
2.1 Hiërarchische ladder.....................................................................................................................................23
2.1.1 Eerste instantie: de grondwet................................................................................................................23
2.2 De grondwet..................................................................................................................................................24
2.2.1 De wijzigingsprocedure..........................................................................................................................24
2.3 Wetten, decreten en ordonnanties...............................................................................................................28
2.3.1 Federalisme............................................................................................................................................29
2.3.2 Gedecentraliseerde staat.......................................................................................................................29
2.3.3 Federale staat.........................................................................................................................................30
2.3.4 Federalisme versus confederalisme.......................................................................................................31
2.3.5 Wetten....................................................................................................................................................32
2.3.6 Decreten.................................................................................................................................................36
2.3.7 Internationale rechtsnormen.................................................................................................................37
2.3.8 Koninklijke besluiten, kb’s besluiten deelstaatregeringen....................................................................39
2.3.9 Ministeriële besluiten.............................................................................................................................42
2.3.10 Besluiten van leden van de gemeenschaps- en gewestregeringen.....................................................43
3 Federale politieke instellingen: de koning.................................................................................................. 44
3.1 Waarom een koning?....................................................................................................................................44
3.2 Erfelijke monarchie.......................................................................................................................................45
3.2.1 De natuurlijke en wettige nakomelingschap..........................................................................................45
3.2.2 Eerstegeboorterecht..............................................................................................................................46
3.2.3 Nakomelingschap in de rechte lijn.........................................................................................................46
3.2.4 Verzaken aan de erfopvolging................................................................................................................47
3.2.5 Overlijden koning...................................................................................................................................47
1
,Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
3.2.6 Troonafstand..........................................................................................................................................47
3.3 Onmogelijkheid om te regeren.....................................................................................................................48
3.4 Regentschap..................................................................................................................................................48
3.5 Onschendbaarheid en onverantwoordelijkheid............................................................................................49
3.5.1 Strafrechtelijke onschendbaarheid........................................................................................................49
3.5.2 Burgerrechtelijke onschendbaarheid.....................................................................................................50
3.5.3 Politieke onschendbaarheid...................................................................................................................50
4 Federale politieke instellingen: het parlement........................................................................................... 51
4.1 Bicameralisme...............................................................................................................................................51
4.1.1 Er was een staatshervorming in 1993....................................................................................................52
4.1.2 Staatshervorming 2014..........................................................................................................................54
4.2 Kamer van volksvertegenwoordigers............................................................................................................54
4.3 Samenstelling senaat....................................................................................................................................55
4.3.1 Deelstaatsenatoren van de nederlandse taalgroep...............................................................................56
4.3.2 Deelstaatsenatoren van de franse taalgroep.........................................................................................56
4.3.3 Verdeling zetels......................................................................................................................................56
4.4 Indeling in taalgroepen.................................................................................................................................57
4.5 Verkiezing van de kamer van volksvertegenwoordigers..............................................................................57
4.6 Historische schets van het kiesrecht.............................................................................................................59
4.7 Verkiezing kamer van volksvertegenwoordigers..........................................................................................61
4.8 Werking kamer van volksvertegenwoordigers + senaat..............................................................................67
4.9 Statuut van de parlementsleden...................................................................................................................69
4.9.1 Het toepassingsgebied...........................................................................................................................71
4.9.2 Statuut van de parlementsleden............................................................................................................72
4.10 de parlementaire overlegcommissie...........................................................................................................73
5 De regering (de uitvoerende macht).......................................................................................................... 74
5.1 Samenstelling en werking.............................................................................................................................74
5.1.1 Bevoegdheden van de ministerraad......................................................................................................76
5.1.2 Vice-eersteministers...............................................................................................................................77
5.1.3 Staatssecretarissen.................................................................................................................................77
5.1.4 Ministers van staat.................................................................................................................................78
5.2 formatie.........................................................................................................................................................78
5.3 Statuut...........................................................................................................................................................79
5.3.1 Voorwaarden en onverenigbaarheden..................................................................................................79
6 federale politieke instellingen, de institutionele samenhang tussen parlement en regering.......................82
6.1 algemeen.......................................................................................................................................................82
6.2 historisch overzicht.......................................................................................................................................83
2
,Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
6.3 huidig stelsel: de formatie.............................................................................................................................86
6.4 huidig stelsel: parlementaire controle..........................................................................................................87
6.5 huidig stelsel: vertoruwensstemming...........................................................................................................87
6.6 huidig stelsel art 100 2de lid, GW...................................................................................................................90
6.6.1 vragenrecht............................................................................................................................................90
6.6.2 interpellatierecht....................................................................................................................................91
6.7 huidig stelsel: recht van onderzoek...............................................................................................................92
6.8 huidig stelsen- ontslag van de regering........................................................................................................95
6.8.1 lopende zaken........................................................................................................................................97
6.9 huidig stelsel: ontbinding kamer...................................................................................................................99
7 gemeenschappen en gewesten en de brusselse instellingen....................................................................100
7.1 inleiding.......................................................................................................................................................101
7.1.1 inleiding- historische schets.................................................................................................................101
7.2 krachtlijnen van de staatshervormingen....................................................................................................101
7.3 basisconcepten............................................................................................................................................102
7.3.1 vier taalgebieden..................................................................................................................................102
7.3.2 drie gemeenschappen..........................................................................................................................103
7.3.3 drie gewesten.......................................................................................................................................104
7.4 SAMENSTELLING/STATUUT/WERKING van de INSTELLINGEN van de Gemeenschappen en Gewesten....105
7.4.2 werking van de parlementen...............................................................................................................109
7.4.3 statuur van de parlementsleden..........................................................................................................109
7.5 regeringen...................................................................................................................................................109
7.5.1 samenstelling regering.........................................................................................................................109
7.5.2 werking van de regering.......................................................................................................................111
7.5.3 statuut van regeringsleden..................................................................................................................112
7.6 institutionele samenhang Parlement- regering deelstaten........................................................................112
7.6.1 vorming................................................................................................................................................112
7.6.2 parlementaire controlemidellen..........................................................................................................113
7.6.3 ontslag regering....................................................................................................................................113
7.6.4 ontbinding van het parlement.............................................................................................................114
7.7 functionele samenwerking parlement-regering deelstaten.......................................................................114
7.8 brusselse instellingen..................................................................................................................................115
7.8.1 inleiding................................................................................................................................................115
7.9 samenstelling bxl gewest............................................................................................................................116
7.9.1 brusselse agglomeratie........................................................................................................................116
7.9.2 de gemeenschapscommissies..............................................................................................................117
7.10 brusselse instellingen- bevoegdheden......................................................................................................118
7.10.1 brussels hoofdstedelijk gewest..........................................................................................................118
7.10.2 brusselse agglomeratie......................................................................................................................119
7.10.3 gemeenschapsbevoegdheden (art 127-129 gw)................................................................................120
3
, Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
7.10.4 hoofdstedelijke gemeenschap...........................................................................................................125
7.11 bescherming vlaamse minderheid............................................................................................................126
7.12 gemeenschappen en gewesten.................................................................................................................126
7.12.1 assymetriën........................................................................................................................................126
8 de bevoedheidsverdeling in het federale belgie.......................................................................................128
8.1 methodiek...................................................................................................................................................129
8.2 toegewezen, voorbehouden en residuair....................................................................................................129
8.3 impliciete bevoegdheden............................................................................................................................131
8.4 aard van de bevoegdheden.........................................................................................................................132
8.4.1 EXCLUSIEVE BEVOEGDHEDEN..............................................................................................................133
8.4.2 materieel..............................................................................................................................................133
8.4.3 territoriaal............................................................................................................................................133
8.4.4 parallelle bevoegdheden......................................................................................................................134
8.5 cooperatief federalisme..............................................................................................................................135
8.6 aard van de bevoegdheden.........................................................................................................................136
8.7 verticaliteitsbeginsel...................................................................................................................................137
8.8 kaderbevoegdheden...................................................................................................................................137
8.9 beperkingen op bevoegdheidsrechtelijke autonomie.................................................................................138
8.10 bevoegdheden gemeenschappen.............................................................................................................138
8.11 bevoegdheden deelstaten.........................................................................................................................141
8.11.1 territoriale..........................................................................................................................................141
8.11.2 strafrechtelijke bevoegdheden..........................................................................................................141
8.11.3 belangenconflict.................................................................................................................................141
8.11.4 bevoegdheidsconflicten.....................................................................................................................143
9 rechtsbescherming tegen onrechtmatig overheidsoptreden.....................................................................143
9.1 raad van state – wetgeving........................................................................................................................143
9.1.1 toetsing wetten, decreten en ordonnanties aan de grondwet............................................................148
9.1.2 grondwettelijk hof................................................................................................................................149
9.1.3 beroep tot vernietiging........................................................................................................................151
9.1.4 prejudiciele vraag.................................................................................................................................152
9.2 raad van state – afdeling bestuursrechtspraak..........................................................................................152
4
Inhoudsopgave
1 Inleiding, algemeen..................................................................................................................................... 5
1.1 Privaat en publiekrecht...................................................................................................................................5
1.2 De grondwet....................................................................................................................................................5
1.2.1 De grondwet heeft 2 functies...................................................................................................................8
1.2.2 Scheiding der machten.............................................................................................................................8
1.3 Soevereiniteit................................................................................................................................................10
1.3.1 Volkssoevereiniteit.................................................................................................................................10
1.3.2 Nationale soevereiniteit.........................................................................................................................10
1.3.3 Directe democratie.................................................................................................................................11
1.4 Kiessystemen.................................................................................................................................................14
1.4.1 Meerderheidsstelsels.............................................................................................................................14
1.4.2 Evenredigheidsstelsels...........................................................................................................................15
1.5 Staatssystemen.............................................................................................................................................17
1.5.1 Parlementair systeem............................................................................................................................17
1.5.2 Presidentieel systeem............................................................................................................................18
2 De normenhiërarchie................................................................................................................................ 20
2.1 Hiërarchische ladder.....................................................................................................................................23
2.1.1 Eerste instantie: de grondwet................................................................................................................23
2.2 De grondwet..................................................................................................................................................24
2.2.1 De wijzigingsprocedure..........................................................................................................................24
2.3 Wetten, decreten en ordonnanties...............................................................................................................28
2.3.1 Federalisme............................................................................................................................................29
2.3.2 Gedecentraliseerde staat.......................................................................................................................29
2.3.3 Federale staat.........................................................................................................................................30
2.3.4 Federalisme versus confederalisme.......................................................................................................31
2.3.5 Wetten....................................................................................................................................................32
2.3.6 Decreten.................................................................................................................................................36
2.3.7 Internationale rechtsnormen.................................................................................................................37
2.3.8 Koninklijke besluiten, kb’s besluiten deelstaatregeringen....................................................................39
2.3.9 Ministeriële besluiten.............................................................................................................................42
2.3.10 Besluiten van leden van de gemeenschaps- en gewestregeringen.....................................................43
3 Federale politieke instellingen: de koning.................................................................................................. 44
3.1 Waarom een koning?....................................................................................................................................44
3.2 Erfelijke monarchie.......................................................................................................................................45
3.2.1 De natuurlijke en wettige nakomelingschap..........................................................................................45
3.2.2 Eerstegeboorterecht..............................................................................................................................46
3.2.3 Nakomelingschap in de rechte lijn.........................................................................................................46
3.2.4 Verzaken aan de erfopvolging................................................................................................................47
3.2.5 Overlijden koning...................................................................................................................................47
1
,Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
3.2.6 Troonafstand..........................................................................................................................................47
3.3 Onmogelijkheid om te regeren.....................................................................................................................48
3.4 Regentschap..................................................................................................................................................48
3.5 Onschendbaarheid en onverantwoordelijkheid............................................................................................49
3.5.1 Strafrechtelijke onschendbaarheid........................................................................................................49
3.5.2 Burgerrechtelijke onschendbaarheid.....................................................................................................50
3.5.3 Politieke onschendbaarheid...................................................................................................................50
4 Federale politieke instellingen: het parlement........................................................................................... 51
4.1 Bicameralisme...............................................................................................................................................51
4.1.1 Er was een staatshervorming in 1993....................................................................................................52
4.1.2 Staatshervorming 2014..........................................................................................................................54
4.2 Kamer van volksvertegenwoordigers............................................................................................................54
4.3 Samenstelling senaat....................................................................................................................................55
4.3.1 Deelstaatsenatoren van de nederlandse taalgroep...............................................................................56
4.3.2 Deelstaatsenatoren van de franse taalgroep.........................................................................................56
4.3.3 Verdeling zetels......................................................................................................................................56
4.4 Indeling in taalgroepen.................................................................................................................................57
4.5 Verkiezing van de kamer van volksvertegenwoordigers..............................................................................57
4.6 Historische schets van het kiesrecht.............................................................................................................59
4.7 Verkiezing kamer van volksvertegenwoordigers..........................................................................................61
4.8 Werking kamer van volksvertegenwoordigers + senaat..............................................................................67
4.9 Statuut van de parlementsleden...................................................................................................................69
4.9.1 Het toepassingsgebied...........................................................................................................................71
4.9.2 Statuut van de parlementsleden............................................................................................................72
4.10 de parlementaire overlegcommissie...........................................................................................................73
5 De regering (de uitvoerende macht).......................................................................................................... 74
5.1 Samenstelling en werking.............................................................................................................................74
5.1.1 Bevoegdheden van de ministerraad......................................................................................................76
5.1.2 Vice-eersteministers...............................................................................................................................77
5.1.3 Staatssecretarissen.................................................................................................................................77
5.1.4 Ministers van staat.................................................................................................................................78
5.2 formatie.........................................................................................................................................................78
5.3 Statuut...........................................................................................................................................................79
5.3.1 Voorwaarden en onverenigbaarheden..................................................................................................79
6 federale politieke instellingen, de institutionele samenhang tussen parlement en regering.......................82
6.1 algemeen.......................................................................................................................................................82
6.2 historisch overzicht.......................................................................................................................................83
2
,Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
6.3 huidig stelsel: de formatie.............................................................................................................................86
6.4 huidig stelsel: parlementaire controle..........................................................................................................87
6.5 huidig stelsel: vertoruwensstemming...........................................................................................................87
6.6 huidig stelsel art 100 2de lid, GW...................................................................................................................90
6.6.1 vragenrecht............................................................................................................................................90
6.6.2 interpellatierecht....................................................................................................................................91
6.7 huidig stelsel: recht van onderzoek...............................................................................................................92
6.8 huidig stelsen- ontslag van de regering........................................................................................................95
6.8.1 lopende zaken........................................................................................................................................97
6.9 huidig stelsel: ontbinding kamer...................................................................................................................99
7 gemeenschappen en gewesten en de brusselse instellingen....................................................................100
7.1 inleiding.......................................................................................................................................................101
7.1.1 inleiding- historische schets.................................................................................................................101
7.2 krachtlijnen van de staatshervormingen....................................................................................................101
7.3 basisconcepten............................................................................................................................................102
7.3.1 vier taalgebieden..................................................................................................................................102
7.3.2 drie gemeenschappen..........................................................................................................................103
7.3.3 drie gewesten.......................................................................................................................................104
7.4 SAMENSTELLING/STATUUT/WERKING van de INSTELLINGEN van de Gemeenschappen en Gewesten....105
7.4.2 werking van de parlementen...............................................................................................................109
7.4.3 statuur van de parlementsleden..........................................................................................................109
7.5 regeringen...................................................................................................................................................109
7.5.1 samenstelling regering.........................................................................................................................109
7.5.2 werking van de regering.......................................................................................................................111
7.5.3 statuut van regeringsleden..................................................................................................................112
7.6 institutionele samenhang Parlement- regering deelstaten........................................................................112
7.6.1 vorming................................................................................................................................................112
7.6.2 parlementaire controlemidellen..........................................................................................................113
7.6.3 ontslag regering....................................................................................................................................113
7.6.4 ontbinding van het parlement.............................................................................................................114
7.7 functionele samenwerking parlement-regering deelstaten.......................................................................114
7.8 brusselse instellingen..................................................................................................................................115
7.8.1 inleiding................................................................................................................................................115
7.9 samenstelling bxl gewest............................................................................................................................116
7.9.1 brusselse agglomeratie........................................................................................................................116
7.9.2 de gemeenschapscommissies..............................................................................................................117
7.10 brusselse instellingen- bevoegdheden......................................................................................................118
7.10.1 brussels hoofdstedelijk gewest..........................................................................................................118
7.10.2 brusselse agglomeratie......................................................................................................................119
7.10.3 gemeenschapsbevoegdheden (art 127-129 gw)................................................................................120
3
, Grondwettelijk Recht bestuurskunde en publiek management
7.10.4 hoofdstedelijke gemeenschap...........................................................................................................125
7.11 bescherming vlaamse minderheid............................................................................................................126
7.12 gemeenschappen en gewesten.................................................................................................................126
7.12.1 assymetriën........................................................................................................................................126
8 de bevoedheidsverdeling in het federale belgie.......................................................................................128
8.1 methodiek...................................................................................................................................................129
8.2 toegewezen, voorbehouden en residuair....................................................................................................129
8.3 impliciete bevoegdheden............................................................................................................................131
8.4 aard van de bevoegdheden.........................................................................................................................132
8.4.1 EXCLUSIEVE BEVOEGDHEDEN..............................................................................................................133
8.4.2 materieel..............................................................................................................................................133
8.4.3 territoriaal............................................................................................................................................133
8.4.4 parallelle bevoegdheden......................................................................................................................134
8.5 cooperatief federalisme..............................................................................................................................135
8.6 aard van de bevoegdheden.........................................................................................................................136
8.7 verticaliteitsbeginsel...................................................................................................................................137
8.8 kaderbevoegdheden...................................................................................................................................137
8.9 beperkingen op bevoegdheidsrechtelijke autonomie.................................................................................138
8.10 bevoegdheden gemeenschappen.............................................................................................................138
8.11 bevoegdheden deelstaten.........................................................................................................................141
8.11.1 territoriale..........................................................................................................................................141
8.11.2 strafrechtelijke bevoegdheden..........................................................................................................141
8.11.3 belangenconflict.................................................................................................................................141
8.11.4 bevoegdheidsconflicten.....................................................................................................................143
9 rechtsbescherming tegen onrechtmatig overheidsoptreden.....................................................................143
9.1 raad van state – wetgeving........................................................................................................................143
9.1.1 toetsing wetten, decreten en ordonnanties aan de grondwet............................................................148
9.1.2 grondwettelijk hof................................................................................................................................149
9.1.3 beroep tot vernietiging........................................................................................................................151
9.1.4 prejudiciele vraag.................................................................................................................................152
9.2 raad van state – afdeling bestuursrechtspraak..........................................................................................152
4