SOCIOLOGIE I
DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN
H1: DE SOCIOLOGISCHE VERZUCHTING
Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
● Pogingen tot definitie maar geen enkele waarrond er geen discussie is binnen het vakgebied
● Bv. Definitie v Weber ‘wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met
de bedoeling op die manier tot een causale verklaring van het verloop en de effecten van dat
handelen te komen’ → twee kanttekeningen
○ Taak v sociologie = taak v psychologie, politicologie, …
○ Stelt dat sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn
● Moeilijk te definiëren WANT
○ Definities gebruiken om een verschijnsel vast te leggen
○ Sociologie is vernieuwend en verandert oiv eigen bevindingen en inzichten
Wat de sociologie ons leert
● Contingentie ≠ arbitrariteit
○ ‘Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair’
○ Contingentie = dat wat is maar ook anders had kunnen zijn
■ Wordt als vanzelfsprekend gezien, maar er ging een bewuste keuze aan
vooraf om de zaken zo in te richten
■ Maakt dat er altijd een schatting kan worden gemaakt, niet gebaseerd op
zekerheid maar op probabiliteit
■ ‘Niet noodzakelijk, noch onmogelijk’
○ Arbitrariteit = willekeurigheid, toevalligheid
○ ထ sociologie? → sociologie probeert de contingente keuzes te achterhalen, de
structuren van de maatschappij bloot te leggen
● Sociologie en contingentie:
○ Verspreiden v bewustzijn van contingente
○ Bewustwording van en wetenschappelijk verwerken van diversiteit aan culturen
● bv. huwelijksvormen in ‘the murdock-files’
○ Illustratie van contingentie achter huwelijkstradities in een samenleving
→ beschrijven van contingentie
○ Maar in culturen ook duidelijke vaste patronen ovv bv huwelijk
→ ontdekken van vaste structuren
● Howard Becker: ‘afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd’
○ Dubbele taak v sociologie mbt afwijkend gedrag
■ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
■ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen
afwijkend zijn en in andere niet
Contingent, maar niet arbitrair
● Vroeger ook contingentie
○ Verleden: wetten en reglementen opgelegd door God of door de natuur
○ Heden: wetten en reglementen door mensen gemaakt
, ● Besef van contingentie en ‘man-made’-heid→ waarom dan deze wetten respecteren?
○ Rousseau (18e E): civiele religie
■ Religie geeft mensen gevoel van gemeenschap en kan obv dit
gemeenschapsgevoel mensen aanzetten om wetten en praktijken belangrijk
te vinden en als gevolg ook te respecteren
○ Ook in dictaturen: niet enkel puur repressie gebruiken om man-made wetten op te
leggen maar ook aanwezigheid van heldencultus rond dictator → combinatie van
angst en respect maakt dat men wetten volgt
■ Link met ‘religie van de mensheid - Comte’?
● Waarom is contingentie ≠ arbitrariteit?
○ De rode draad doorheen de sociologie, maar geen pasklaar antwoord op
○ Drie voorbeelden
■ Aanloop naar de ontwikkeling sociologie
■ Auguste Comte: uitvinder van de term ‘sociologie’ (hiervoor: sociale fysica)
■ Hedendaagse discussie: Habermas >< Luhmann
Verlichting en Tegen-Verlichting
● Sociologie als poging om tegenstellingen Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen
○ Sociologie als synthese voor these (Verlichting) en anti-these (tegen-Verlichting)?
○ Verlichting
■ Verwerping religie als ordehandhaver
■ Mens moet naar zijn natuur leren leven
■ Kennis van natuur via wetenschap
■ Die kennis zal redelijk gedrag bevorderen
■ Dat zal bijdragen tot geluk
■ Maakbaarheid van de samenleving
○ Tegen-Verlichting
■ Geen positief beeld van menselijke natuur
■ Vooral handelen uit eigenbelang
■ Egoïsme en onrecht
■ Limieten opleggen
■ Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met
rituelen…
○ Tegen-Verlichting = even oud, reactie op positief mensbeeld dat ontstond met
Verlichting
○ Namen binnen Verlichting en tegen-Verlichting?
○ Verlichting: besef van contingentie is nodig om tot een maakbare samenleving te
komen
><
○ Tegen-Verlichting: mensen handelen niet van nature met de medemens in hun
achterhoofd, er moeten structuren worden opgebouwd en regels worden opgelegd
● Sociologie = Verlichting + tegen-Verlichting
Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
● Auguste Comte - achtergrond
, ○ Bedacht de term ‘sociologie’
○ Voorstander van Verlichting (sociale fysica)
○ Drie stadia ontwikkeling samenlevingen; in de laatste wordt de samenleving door de
rede gestuurd
○ Gevoelig voor argumenten tegen-Verlichting
○ Oude religies hadden afgedaan
○ Mens heeft lot in eigen handen, maar hoe positief richten?
● Auguste Comte - ideeën
○ Twee grote krachten in menselijk handelen en geschiedenis
■ Rede
■ Emotie (passie)
○ De rede gericht door wetenschap
■ Mensen via wetenschap zaken aanreiken om aan rede te doen
○ De emotie gericht door religie
○ ‘Religie van de Mensheid’
■ ‘De rede’ voorwerp maken van een religie
■ L'amour pour principe et l'ordre pour base; le progrès pour but
● Vraag v Comte blijft actueel:
○ ‘Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als samenleving) ZONDER dat
hun samenleving steunt op macht of misleiding?’ → hoe leven met contingentie,
zonder repressie?
Debat tussen Habermas en Luhmann
● Vraag ‘Hoe leven met het contingente?’ ook in debat Habermas >< Luhmann
○ Habermas (1929-heden)
■ Hoe-vraag >< waarom-vraag
■ Methode van de wetenschap
■ Project nog onvoldragen
■ Wetenschap nog te veel in een hokje, niet toegankelijk genoeg
■ Open communicatie
■ Redelijke, eerlijke mensen worden het eens
■ Het arbitraire verdwijnt
○ Luhmann (1927-1998)
■ Zelfs redelijke mensen geraken het nooit eens
■ Moeten dus met het arbitraire leren leven
■ bv. meerderheidsregels of rechtspositivisme als manieren om hiermee te
leren leven
■ Aanvaard het contingente
● Sociologie = een v/d manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
● Debat Luhmann-Habermas = heel filosofisch → vragen kunnen ook specifieker
○ Hoe komen we in contingente wereld toch tot gedeelde opvattingen, waarden; hoe
scheppen we orde (deel 2)
○ Hoe leven we (soms) zonder conflict en geweld ondanks verschillen?
, = sociale orde-vragen
Waarom al die zorgen om orde?
● (Probleem van de) sociale orde
○ ≠ behoud v bestaande machtsverhoudingen, status quo
○ = behoud van de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen (bv.
verkeersregels)
■ Vanwaar komt die voorspelbaarheid en gemoedsrust?
○ Sociale orde = dat wat het leven voorspelbaarheid + berekenbaarheid geeft
■ Maakt het leven leefbaar
■ bv. nemen v trein, terugkeren v rust bij slachtoffer verkeersongeval wanneer
ambulance arriveert of men aankomt in het ziekenhuis
● Sociologische kernvragen
○ Vaststelling: zonder beperkingen, zonder respect voor bepaalde regels wordt het
leven onvoorspelbaar en onleefbaar.
○ Vragen:
■ Probleem van de orde: ‘Hoe wordt voorspelbaarheid gegenereerd? Hoe
scheppen we orde?’ (deel 2)
■ Probleem van de niet-arbitraire contingentie: ‘Hoe ver drijven we
berekenbaarheid? Zijn er regels die absoluut noodzakelijk en dus
niet-contingent zijn?’
● Sociologie als kind van de Verlichting en deel van het emancipatieproces
● Probleem van de niet-arbitraire contingentie → vraag blijft grotendeels onbeantwoord
○ Soort rusteloosheid binnen de mens
Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang
● Bronnen van niet-contingentie
○ MAAR eerder verhalen die worden verteld als deel v legitimatieproces, telkens nog
steeds contingentie aanwezig
○ In sterk geseculariseerde wereld drie soorten verhalen v niet-contingentie: natuur,
geschiedenis, samenhang
Natuur
● Fysiek organisme, beperkingen
○ Toch probeert de mens die beperkingen te overwinnen: 13 jaar levensverwachting
op 50 jaar
● Flynn-effect = bevolkingen in geschoolde samenlevingen beginnen over tijd systematisch
hoger te scoren op intelligentietesten
○ Toont aan: niet altijd puur nature of nurture, sommige gedragingen op rand v cultuur
en natuur
● Zonder wetenschappelijke staving, naar natuur verwijzen om een bepaalde maatschappelijke
orde te verdedigen
○ Bij een door de natuur opgelegde orde moet toch iedereen zich gedwee neer leggen
○ bv. Friedrich Hayek (1899-1992): moderne markt sluit best aan bij menselijke natuur
● Reactie: elk beroep op genetica verwerpen, ontkennen van mogelijke relevantie ervan
DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN
H1: DE SOCIOLOGISCHE VERZUCHTING
Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
● Pogingen tot definitie maar geen enkele waarrond er geen discussie is binnen het vakgebied
● Bv. Definitie v Weber ‘wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met
de bedoeling op die manier tot een causale verklaring van het verloop en de effecten van dat
handelen te komen’ → twee kanttekeningen
○ Taak v sociologie = taak v psychologie, politicologie, …
○ Stelt dat sociologische verklaring causaal of oorzakelijk moet zijn
● Moeilijk te definiëren WANT
○ Definities gebruiken om een verschijnsel vast te leggen
○ Sociologie is vernieuwend en verandert oiv eigen bevindingen en inzichten
Wat de sociologie ons leert
● Contingentie ≠ arbitrariteit
○ ‘Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair’
○ Contingentie = dat wat is maar ook anders had kunnen zijn
■ Wordt als vanzelfsprekend gezien, maar er ging een bewuste keuze aan
vooraf om de zaken zo in te richten
■ Maakt dat er altijd een schatting kan worden gemaakt, niet gebaseerd op
zekerheid maar op probabiliteit
■ ‘Niet noodzakelijk, noch onmogelijk’
○ Arbitrariteit = willekeurigheid, toevalligheid
○ ထ sociologie? → sociologie probeert de contingente keuzes te achterhalen, de
structuren van de maatschappij bloot te leggen
● Sociologie en contingentie:
○ Verspreiden v bewustzijn van contingente
○ Bewustwording van en wetenschappelijk verwerken van diversiteit aan culturen
● bv. huwelijksvormen in ‘the murdock-files’
○ Illustratie van contingentie achter huwelijkstradities in een samenleving
→ beschrijven van contingentie
○ Maar in culturen ook duidelijke vaste patronen ovv bv huwelijk
→ ontdekken van vaste structuren
● Howard Becker: ‘afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd’
○ Dubbele taak v sociologie mbt afwijkend gedrag
■ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
■ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen
afwijkend zijn en in andere niet
Contingent, maar niet arbitrair
● Vroeger ook contingentie
○ Verleden: wetten en reglementen opgelegd door God of door de natuur
○ Heden: wetten en reglementen door mensen gemaakt
, ● Besef van contingentie en ‘man-made’-heid→ waarom dan deze wetten respecteren?
○ Rousseau (18e E): civiele religie
■ Religie geeft mensen gevoel van gemeenschap en kan obv dit
gemeenschapsgevoel mensen aanzetten om wetten en praktijken belangrijk
te vinden en als gevolg ook te respecteren
○ Ook in dictaturen: niet enkel puur repressie gebruiken om man-made wetten op te
leggen maar ook aanwezigheid van heldencultus rond dictator → combinatie van
angst en respect maakt dat men wetten volgt
■ Link met ‘religie van de mensheid - Comte’?
● Waarom is contingentie ≠ arbitrariteit?
○ De rode draad doorheen de sociologie, maar geen pasklaar antwoord op
○ Drie voorbeelden
■ Aanloop naar de ontwikkeling sociologie
■ Auguste Comte: uitvinder van de term ‘sociologie’ (hiervoor: sociale fysica)
■ Hedendaagse discussie: Habermas >< Luhmann
Verlichting en Tegen-Verlichting
● Sociologie als poging om tegenstellingen Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen
○ Sociologie als synthese voor these (Verlichting) en anti-these (tegen-Verlichting)?
○ Verlichting
■ Verwerping religie als ordehandhaver
■ Mens moet naar zijn natuur leren leven
■ Kennis van natuur via wetenschap
■ Die kennis zal redelijk gedrag bevorderen
■ Dat zal bijdragen tot geluk
■ Maakbaarheid van de samenleving
○ Tegen-Verlichting
■ Geen positief beeld van menselijke natuur
■ Vooral handelen uit eigenbelang
■ Egoïsme en onrecht
■ Limieten opleggen
■ Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met
rituelen…
○ Tegen-Verlichting = even oud, reactie op positief mensbeeld dat ontstond met
Verlichting
○ Namen binnen Verlichting en tegen-Verlichting?
○ Verlichting: besef van contingentie is nodig om tot een maakbare samenleving te
komen
><
○ Tegen-Verlichting: mensen handelen niet van nature met de medemens in hun
achterhoofd, er moeten structuren worden opgebouwd en regels worden opgelegd
● Sociologie = Verlichting + tegen-Verlichting
Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
● Auguste Comte - achtergrond
, ○ Bedacht de term ‘sociologie’
○ Voorstander van Verlichting (sociale fysica)
○ Drie stadia ontwikkeling samenlevingen; in de laatste wordt de samenleving door de
rede gestuurd
○ Gevoelig voor argumenten tegen-Verlichting
○ Oude religies hadden afgedaan
○ Mens heeft lot in eigen handen, maar hoe positief richten?
● Auguste Comte - ideeën
○ Twee grote krachten in menselijk handelen en geschiedenis
■ Rede
■ Emotie (passie)
○ De rede gericht door wetenschap
■ Mensen via wetenschap zaken aanreiken om aan rede te doen
○ De emotie gericht door religie
○ ‘Religie van de Mensheid’
■ ‘De rede’ voorwerp maken van een religie
■ L'amour pour principe et l'ordre pour base; le progrès pour but
● Vraag v Comte blijft actueel:
○ ‘Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als samenleving) ZONDER dat
hun samenleving steunt op macht of misleiding?’ → hoe leven met contingentie,
zonder repressie?
Debat tussen Habermas en Luhmann
● Vraag ‘Hoe leven met het contingente?’ ook in debat Habermas >< Luhmann
○ Habermas (1929-heden)
■ Hoe-vraag >< waarom-vraag
■ Methode van de wetenschap
■ Project nog onvoldragen
■ Wetenschap nog te veel in een hokje, niet toegankelijk genoeg
■ Open communicatie
■ Redelijke, eerlijke mensen worden het eens
■ Het arbitraire verdwijnt
○ Luhmann (1927-1998)
■ Zelfs redelijke mensen geraken het nooit eens
■ Moeten dus met het arbitraire leren leven
■ bv. meerderheidsregels of rechtspositivisme als manieren om hiermee te
leren leven
■ Aanvaard het contingente
● Sociologie = een v/d manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
● Debat Luhmann-Habermas = heel filosofisch → vragen kunnen ook specifieker
○ Hoe komen we in contingente wereld toch tot gedeelde opvattingen, waarden; hoe
scheppen we orde (deel 2)
○ Hoe leven we (soms) zonder conflict en geweld ondanks verschillen?
, = sociale orde-vragen
Waarom al die zorgen om orde?
● (Probleem van de) sociale orde
○ ≠ behoud v bestaande machtsverhoudingen, status quo
○ = behoud van de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen (bv.
verkeersregels)
■ Vanwaar komt die voorspelbaarheid en gemoedsrust?
○ Sociale orde = dat wat het leven voorspelbaarheid + berekenbaarheid geeft
■ Maakt het leven leefbaar
■ bv. nemen v trein, terugkeren v rust bij slachtoffer verkeersongeval wanneer
ambulance arriveert of men aankomt in het ziekenhuis
● Sociologische kernvragen
○ Vaststelling: zonder beperkingen, zonder respect voor bepaalde regels wordt het
leven onvoorspelbaar en onleefbaar.
○ Vragen:
■ Probleem van de orde: ‘Hoe wordt voorspelbaarheid gegenereerd? Hoe
scheppen we orde?’ (deel 2)
■ Probleem van de niet-arbitraire contingentie: ‘Hoe ver drijven we
berekenbaarheid? Zijn er regels die absoluut noodzakelijk en dus
niet-contingent zijn?’
● Sociologie als kind van de Verlichting en deel van het emancipatieproces
● Probleem van de niet-arbitraire contingentie → vraag blijft grotendeels onbeantwoord
○ Soort rusteloosheid binnen de mens
Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang
● Bronnen van niet-contingentie
○ MAAR eerder verhalen die worden verteld als deel v legitimatieproces, telkens nog
steeds contingentie aanwezig
○ In sterk geseculariseerde wereld drie soorten verhalen v niet-contingentie: natuur,
geschiedenis, samenhang
Natuur
● Fysiek organisme, beperkingen
○ Toch probeert de mens die beperkingen te overwinnen: 13 jaar levensverwachting
op 50 jaar
● Flynn-effect = bevolkingen in geschoolde samenlevingen beginnen over tijd systematisch
hoger te scoren op intelligentietesten
○ Toont aan: niet altijd puur nature of nurture, sommige gedragingen op rand v cultuur
en natuur
● Zonder wetenschappelijke staving, naar natuur verwijzen om een bepaalde maatschappelijke
orde te verdedigen
○ Bij een door de natuur opgelegde orde moet toch iedereen zich gedwee neer leggen
○ bv. Friedrich Hayek (1899-1992): moderne markt sluit best aan bij menselijke natuur
● Reactie: elk beroep op genetica verwerpen, ontkennen van mogelijke relevantie ervan
