Medicinale plantkunde:
1. Inleiding : De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
Eerste geneesmiddelen : meestal van plantaardige oorsprong
Empirische basis – trial and error
Oudste informatie over planten als geneesmiddelen:
Mesopotamië (3000 vC): Sumeriërs / Akkadiërs
Egypte : Ebers Papyrus (1550 vC): 110 pagina’s
(gekocht in 1873 in Luxor door Georg Ebers, nu in Leipzig)
De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
*Griekenland
Hippocrates : “Vader van de Geneeskunde” (400 vC)
Ziekte: natuurlijke ipv bovennatuurlijke oorzaken (had als eerste gezegd dat ziekte
een natuurlijke oorzaak heeft en dat het niets bovennatuurlijk is)
Dioscorides : “De Materia Medica” (Latijnse vertaling)
600 medicinale planten
Gebruikt tot ver in de Middeleeuwen
“Materia Medica” = alle kennis over geneesmiddelen
*Europa
1554 : Rembert Dodoens (Mechelen) : Cruydt boek (NL)
16de – 17de eeuw: Ontdekkingsreizen Veel nieuwe planten : bv. Kina bast
Begin 19de eeuw : van botanische naar chemische discipline
Sertürner : isolatie van morfine uit opium (1803)
Seydler : “Farmacognosie” (1815)
Pelletier en Caventou : isolatie van kinine uit kina bast (1820) standbeeld in Parijs (Blvd St. Michel) …
Wat is Farmacognosie?
FARMA – COGNOSIE = geneesmiddelen – kennis
De Farmacognosie behandelt de natuurproducten, gebruikt als geneesmiddel, voor de
productie van geneesmiddelen, en voor het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen
Wat is een natuurproduct?
, - Volledig organisme (plant, dier, micro-organisme): geheel of een deel (wortel, bladeren, …
of dierlijk orgaan) als zodanig of verwerkt (meestal gedroogd: “drogerij”)
- Extracten
- Zuivere (geïsoleerde) producten
Wat is Fytochemie?
= de chemie van de plantenstoffen
Wat is Fytotherapie?
= het gebruik van plantenpreparaten omwille van hun geneeskrachtige werking
Farmacognosie = de kennis over de natuurproducten die gebruikt worden als geneesmiddelen (of om
geneesmiddelen te produceren)
Volledig organisme: geheel of een deel van het organisme die meestal gedroogd worden
Drogerij: gedroogde plant,, in het enkels betekent drug geneesmiddel en niet drugs zoals in het
Nederlands
Doel is om naar een zuiver geneesmiddel over te gaan
Moderne geneesmiddelen
Synthetische geneesmiddelen: Medicinale Chemie
Producten van microbiële oorsprong: Antibiotica (penicilline – WO II)
Biologicals”: Biotechnologisch geproduceerde geneesmiddelen bv.hormonen (insuline), cytokines,
antilichamen, … Farmaceutische Biotechnologie
Natuurproducten
- Zuivere natuurstoffen
- Plantaardige preparaten / Fytotherapeutica
De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
Wat is Ethnofarmacologie?
= de studie van de geneesmiddelen gebruikt in de volksgeneeskunde of traditionele
geneeskunde
Traditionele Chinese Kruidengeneeskunde (TCM – Traditional Chinese Medicine)
Farmacologie = leer van de geneesmiddelen
Etnografie = beschrijving van de volkskennis
Ruw plantaardig materiaal (gedroogd) = de “drogerij”
- als zodanig gebruiken
- als uitgangspunt voor een bereiding (thee, droog extract, …)
, - om zuivere producten (geneesmiddelen) te isoleren
Kwaliteitscriteria voor drogerijen?
Staan beschreven in monografieën van de (Europese) Farmacopee
(net zoals voor zuivere, al dan niet synthetische geneesmiddelen)
Voorbeeld: Belladonna blad / Belladonna leaf / Belladonnae folium
Monografie
= wetenschappelijk boek of verhandeling van één onderwerp
Definitie: oorsprong; belangrijkste vereiste voor inhoudsstoffen
Karakter (organoleptische eigenschappen)
Identificatie: macroscopisch / microscopisch / kleurreacties / dunne laag chromatografie
Testen: zuiverheid Bepalingen: gehaltebepaling (Instructies voor bewaring)
Voorbeeld: Belladonnae folium – Belladonna Leaf – Belladonna blad
Verzamelen in het wild (volledig verdwenen vandaag de dag) / Cultivatie
Verwisselingen (perongeluk) / Vervalsingen ( = doelbewust) ?
=> wat er allemaal in een monografie staat
Voorbeeld zie PP
(zie les 15/03 11.15u)
Plantaardige bereidingen
Extractie-methoden
= inhoudsstoffen extraheren met een solvent (water of organisch)
Verschillende voorbeelden:
Maceratie = plantenmateriaal laten trekken in solvent, redelijk passief (lang laten staan en soms
het solvent eens veranderen
Percolatie = solvent door het plantenmateriaal laten lopen, actievere manier van werken
Infusie = thee zetten; kokend water op plantenmateriaal gieten
Decoct = plantenmateriaal opkoken met water (afkooksel), intensiever proces
=> allemaal vloeibare extracten maar in praktijk wordt er meer met droge extracten gewerkt dus het
solvent moet terug verwijderd worden
Concentratie = solvent verwijderen (afdampen) onder verminderde druk (Rotavapor)
1. Inleiding : De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
Eerste geneesmiddelen : meestal van plantaardige oorsprong
Empirische basis – trial and error
Oudste informatie over planten als geneesmiddelen:
Mesopotamië (3000 vC): Sumeriërs / Akkadiërs
Egypte : Ebers Papyrus (1550 vC): 110 pagina’s
(gekocht in 1873 in Luxor door Georg Ebers, nu in Leipzig)
De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
*Griekenland
Hippocrates : “Vader van de Geneeskunde” (400 vC)
Ziekte: natuurlijke ipv bovennatuurlijke oorzaken (had als eerste gezegd dat ziekte
een natuurlijke oorzaak heeft en dat het niets bovennatuurlijk is)
Dioscorides : “De Materia Medica” (Latijnse vertaling)
600 medicinale planten
Gebruikt tot ver in de Middeleeuwen
“Materia Medica” = alle kennis over geneesmiddelen
*Europa
1554 : Rembert Dodoens (Mechelen) : Cruydt boek (NL)
16de – 17de eeuw: Ontdekkingsreizen Veel nieuwe planten : bv. Kina bast
Begin 19de eeuw : van botanische naar chemische discipline
Sertürner : isolatie van morfine uit opium (1803)
Seydler : “Farmacognosie” (1815)
Pelletier en Caventou : isolatie van kinine uit kina bast (1820) standbeeld in Parijs (Blvd St. Michel) …
Wat is Farmacognosie?
FARMA – COGNOSIE = geneesmiddelen – kennis
De Farmacognosie behandelt de natuurproducten, gebruikt als geneesmiddel, voor de
productie van geneesmiddelen, en voor het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen
Wat is een natuurproduct?
, - Volledig organisme (plant, dier, micro-organisme): geheel of een deel (wortel, bladeren, …
of dierlijk orgaan) als zodanig of verwerkt (meestal gedroogd: “drogerij”)
- Extracten
- Zuivere (geïsoleerde) producten
Wat is Fytochemie?
= de chemie van de plantenstoffen
Wat is Fytotherapie?
= het gebruik van plantenpreparaten omwille van hun geneeskrachtige werking
Farmacognosie = de kennis over de natuurproducten die gebruikt worden als geneesmiddelen (of om
geneesmiddelen te produceren)
Volledig organisme: geheel of een deel van het organisme die meestal gedroogd worden
Drogerij: gedroogde plant,, in het enkels betekent drug geneesmiddel en niet drugs zoals in het
Nederlands
Doel is om naar een zuiver geneesmiddel over te gaan
Moderne geneesmiddelen
Synthetische geneesmiddelen: Medicinale Chemie
Producten van microbiële oorsprong: Antibiotica (penicilline – WO II)
Biologicals”: Biotechnologisch geproduceerde geneesmiddelen bv.hormonen (insuline), cytokines,
antilichamen, … Farmaceutische Biotechnologie
Natuurproducten
- Zuivere natuurstoffen
- Plantaardige preparaten / Fytotherapeutica
De plantenwereld als bron van geneesmiddelen
Wat is Ethnofarmacologie?
= de studie van de geneesmiddelen gebruikt in de volksgeneeskunde of traditionele
geneeskunde
Traditionele Chinese Kruidengeneeskunde (TCM – Traditional Chinese Medicine)
Farmacologie = leer van de geneesmiddelen
Etnografie = beschrijving van de volkskennis
Ruw plantaardig materiaal (gedroogd) = de “drogerij”
- als zodanig gebruiken
- als uitgangspunt voor een bereiding (thee, droog extract, …)
, - om zuivere producten (geneesmiddelen) te isoleren
Kwaliteitscriteria voor drogerijen?
Staan beschreven in monografieën van de (Europese) Farmacopee
(net zoals voor zuivere, al dan niet synthetische geneesmiddelen)
Voorbeeld: Belladonna blad / Belladonna leaf / Belladonnae folium
Monografie
= wetenschappelijk boek of verhandeling van één onderwerp
Definitie: oorsprong; belangrijkste vereiste voor inhoudsstoffen
Karakter (organoleptische eigenschappen)
Identificatie: macroscopisch / microscopisch / kleurreacties / dunne laag chromatografie
Testen: zuiverheid Bepalingen: gehaltebepaling (Instructies voor bewaring)
Voorbeeld: Belladonnae folium – Belladonna Leaf – Belladonna blad
Verzamelen in het wild (volledig verdwenen vandaag de dag) / Cultivatie
Verwisselingen (perongeluk) / Vervalsingen ( = doelbewust) ?
=> wat er allemaal in een monografie staat
Voorbeeld zie PP
(zie les 15/03 11.15u)
Plantaardige bereidingen
Extractie-methoden
= inhoudsstoffen extraheren met een solvent (water of organisch)
Verschillende voorbeelden:
Maceratie = plantenmateriaal laten trekken in solvent, redelijk passief (lang laten staan en soms
het solvent eens veranderen
Percolatie = solvent door het plantenmateriaal laten lopen, actievere manier van werken
Infusie = thee zetten; kokend water op plantenmateriaal gieten
Decoct = plantenmateriaal opkoken met water (afkooksel), intensiever proces
=> allemaal vloeibare extracten maar in praktijk wordt er meer met droge extracten gewerkt dus het
solvent moet terug verwijderd worden
Concentratie = solvent verwijderen (afdampen) onder verminderde druk (Rotavapor)
