POLITICOLOGIE
ACADEMIEJAAR 2021-2022, SEMESTER 2
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Wat is politiek?..........................................................................4
1. Inleiding....................................................................................................................... 4
2. Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving..........................................................4
Oorsprong van het begrip.............................................................................................4
Bevolking op een territorium?......................................................................................4
Van nachtwaker naar nanny.........................................................................................4
3. Geschiedenis............................................................................................................... 5
4. Indelingen: Essentialy Contested Concept?.................................................................5
5. De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton................................................5
Carl Schmitt.................................................................................................................. 5
Chantal Mouffe............................................................................................................. 6
David Easton................................................................................................................ 6
Schmitt versus Easton..................................................................................................7
6. Uitleiding..................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 3. Ideologieën................................................................................9
1. Wat is ideologie?......................................................................................................... 9
2. Morfologie van ideologieën (Heywood)........................................................................9
3. Links en rechts............................................................................................................ 9
Inleiding........................................................................................................................ 9
Oorsprong..................................................................................................................... 9
Ontdubbeling Links-Rechts......................................................................................... 10
Alternatieve voorstelling............................................................................................. 10
4. Ideologieën: een overzicht........................................................................................10
Liberalisme................................................................................................................. 10
Conservatisme............................................................................................................ 11
Christen-Democratie................................................................................................... 11
Socialisme.................................................................................................................. 12
Nationalisme............................................................................................................... 12
Ecologisme................................................................................................................. 12
End of ideology?......................................................................................................... 12
Populisme................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 4. Macht......................................................................................14
1. Wat is macht?............................................................................................................ 14
2. Dimensies van macht................................................................................................ 14
Hoofdstuk 5. Elites.......................................................................................16
1. Inleiding..................................................................................................................... 16
1
, 2. België is een elitair politiek systeem.........................................................................16
3. ‘Rule by all’, ‘rule by a happy few’ of ‘rule by many’.................................................16
Pluralisme: Rule by all................................................................................................ 16
Elitisme: rule by a happy few......................................................................................16
Neocorporatisme: rule by many.................................................................................16
Hoofdstuk 6. De massa.................................................................................19
1. Politieke cultuur......................................................................................................... 19
Toonaangevende onderzoekers..................................................................................19
Subculturen en breuklijnen......................................................................................... 19
Breuklijnen (traditionele + nieuwe)............................................................................21
Inschatting waar de partijen staan op een L/R-schaal bij breuklijnen.........................21
2. Politieke socialisatie.................................................................................................. 22
Socialisatieagenten.................................................................................................... 22
Levensfase................................................................................................................. 23
3. Politieke participatie.................................................................................................. 23
Participatieladder van Arnstein...................................................................................23
Invited en invented spaces......................................................................................... 24
Discussie over participatie.......................................................................................... 24
Ongelijkheden in politieke participatie........................................................................24
Stemgedrag................................................................................................................ 24
Een volatieler electoraat............................................................................................. 26
Hoofdstuk 7. Partijen....................................................................................27
1. Wat is een politieke partij?........................................................................................27
Wat en Waarom?........................................................................................................ 27
Politieke partijen versus drukkingsgroepen................................................................27
2. Hoe ontstaan politieke partijen?................................................................................27
Institutionele benadering............................................................................................ 27
Breuklijnenmodel van Lipset en Rokkan.....................................................................28
Theorie rond het ontstaan van Nieuwe sociale bewegingen.......................................28
3. Typologieën van politieke partijen.............................................................................28
Kaderpartij.................................................................................................................. 28
Massapartij................................................................................................................. 28
Catch-all partijen........................................................................................................ 28
Kartelpartijen.............................................................................................................. 29
Business-firm partijen................................................................................................. 29
Mediapartijen.............................................................................................................. 29
4. Functies van politieke partijen...................................................................................30
Programmatische functies.......................................................................................... 30
Positionele functies..................................................................................................... 30
Civiele functies........................................................................................................... 30
5. Disfuncties................................................................................................................. 30
Particratie................................................................................................................... 30
Partijdiscipline............................................................................................................ 30
Vermindering waardenpluralisme...............................................................................30
Oligarchisering........................................................................................................... 30
Polarisering................................................................................................................. 30
2
, Politisering.................................................................................................................. 30
6. Einde van partijen?.................................................................................................... 31
Hoofdstuk 8. Staat en parlement...................................................................32
1. Inleiding..................................................................................................................... 32
2. De staat..................................................................................................................... 32
Wat is een Staat?........................................................................................................ 32
Begrippen die aanleunen bij de staat.........................................................................33
Burgerschap............................................................................................................... 33
3. Typologieën van politieke stelsels.............................................................................34
Unitaire staat.............................................................................................................. 34
Federale staat............................................................................................................. 34
4. Parlementen.............................................................................................................. 34
Ontstaan..................................................................................................................... 34
Samenvallende verkiezingen......................................................................................34
Uitvoerende macht is de voornaamste regelmaker....................................................35
3
, HOOFDSTUK 1. WAT IS POLITIEK?
1. INLEIDING
Politicologie is een integratiewetenschap, waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning worden gebruikt voor de studie van politieke
verschijnselen en processen.
De vraag ‘wat is het studiedomein van de politicologie?’ is fundamenteel, maar niet
evident.
Fundamenteel, want ze raakt aan de essentie van de discipline, haar afbakening en
inhoud.
Niet evident, want politiek is moeilijk te omschrijven.
Omschrijvingen van politiek blijven vaag, zoals ‘politiek heeft betrekking op het
sturen van een samenleving’ of ‘politiek heeft betrekking op het geheel van afspraken die
nodig zijn om het geordende leven in een grote groep mogelijk te maken’.
De omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische en politieke discussies.
Politicologen bestuderen alles wat politiek wordt genoemd.
Ieder heeft een andere definitie voor politiek; het verschilt in tijd, van situatie en van
mens tot mens.
2. WAT IS POLITIEK? OP ZOEK NAAR EEN OMSCHRIJVING
OORSPRONG VAN HET BEGRIP
Politiek is afkomstig van het Oudgriekse politeia (politika), dat betrekking heeft op de
polis (collectieve zaken; hoe wegen worden aangelegd, hoe de Olympische Spelen
worden georganiseerd, hoe een leger moet worden uitgebouwd…).
Politikos (de burger of de polis betreffend) stond tegenover idiotikos (privé of
individueel).
Een politès was een burger in zijn hoedanigheid van ‘publiek persoon’. Een idiotès
verwees naar de burger in zijn privéleven.
Zoön politikon: de mens als burger van de polis. Idiotès: degene die zich niet of
nauwelijks inliet met het wel en wee van de polis.
Aristoteles: de mens is een politiek sociaal dier. Politiek is niet enkel onvermijdelijk, het
is ook de hoogste menselijke activiteit die ons van andere soorten onderscheidt. Het doel
van politiek is het organiseren van de samenleving.
BEVOLKING OP EEN TERRITORIUM?
Politiek heeft betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium. Er
zijn echter ook niet-territoriaal gebonden ‘verenigingen’, waarbij men zich kan aansluiten.
Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving, moet alle regels volgen die van
toepassing zijn op dat territorium.
Er moeten op een dergelijk territorium ook mensen leven voordat er sprake is van
politiek. Politiek heeft dus ook betrekking op een bevolking, een samenleving.
VAN NACHTWAKER NAAR NANNY
Politiek varieert tussen het regelen van een heel beperkt aantal aspecten van een
samenleving tot het heel diep ingrijpen in allerlei kleine aspecten van die samenleving.
4
ACADEMIEJAAR 2021-2022, SEMESTER 2
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Wat is politiek?..........................................................................4
1. Inleiding....................................................................................................................... 4
2. Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving..........................................................4
Oorsprong van het begrip.............................................................................................4
Bevolking op een territorium?......................................................................................4
Van nachtwaker naar nanny.........................................................................................4
3. Geschiedenis............................................................................................................... 5
4. Indelingen: Essentialy Contested Concept?.................................................................5
5. De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton................................................5
Carl Schmitt.................................................................................................................. 5
Chantal Mouffe............................................................................................................. 6
David Easton................................................................................................................ 6
Schmitt versus Easton..................................................................................................7
6. Uitleiding..................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 3. Ideologieën................................................................................9
1. Wat is ideologie?......................................................................................................... 9
2. Morfologie van ideologieën (Heywood)........................................................................9
3. Links en rechts............................................................................................................ 9
Inleiding........................................................................................................................ 9
Oorsprong..................................................................................................................... 9
Ontdubbeling Links-Rechts......................................................................................... 10
Alternatieve voorstelling............................................................................................. 10
4. Ideologieën: een overzicht........................................................................................10
Liberalisme................................................................................................................. 10
Conservatisme............................................................................................................ 11
Christen-Democratie................................................................................................... 11
Socialisme.................................................................................................................. 12
Nationalisme............................................................................................................... 12
Ecologisme................................................................................................................. 12
End of ideology?......................................................................................................... 12
Populisme................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 4. Macht......................................................................................14
1. Wat is macht?............................................................................................................ 14
2. Dimensies van macht................................................................................................ 14
Hoofdstuk 5. Elites.......................................................................................16
1. Inleiding..................................................................................................................... 16
1
, 2. België is een elitair politiek systeem.........................................................................16
3. ‘Rule by all’, ‘rule by a happy few’ of ‘rule by many’.................................................16
Pluralisme: Rule by all................................................................................................ 16
Elitisme: rule by a happy few......................................................................................16
Neocorporatisme: rule by many.................................................................................16
Hoofdstuk 6. De massa.................................................................................19
1. Politieke cultuur......................................................................................................... 19
Toonaangevende onderzoekers..................................................................................19
Subculturen en breuklijnen......................................................................................... 19
Breuklijnen (traditionele + nieuwe)............................................................................21
Inschatting waar de partijen staan op een L/R-schaal bij breuklijnen.........................21
2. Politieke socialisatie.................................................................................................. 22
Socialisatieagenten.................................................................................................... 22
Levensfase................................................................................................................. 23
3. Politieke participatie.................................................................................................. 23
Participatieladder van Arnstein...................................................................................23
Invited en invented spaces......................................................................................... 24
Discussie over participatie.......................................................................................... 24
Ongelijkheden in politieke participatie........................................................................24
Stemgedrag................................................................................................................ 24
Een volatieler electoraat............................................................................................. 26
Hoofdstuk 7. Partijen....................................................................................27
1. Wat is een politieke partij?........................................................................................27
Wat en Waarom?........................................................................................................ 27
Politieke partijen versus drukkingsgroepen................................................................27
2. Hoe ontstaan politieke partijen?................................................................................27
Institutionele benadering............................................................................................ 27
Breuklijnenmodel van Lipset en Rokkan.....................................................................28
Theorie rond het ontstaan van Nieuwe sociale bewegingen.......................................28
3. Typologieën van politieke partijen.............................................................................28
Kaderpartij.................................................................................................................. 28
Massapartij................................................................................................................. 28
Catch-all partijen........................................................................................................ 28
Kartelpartijen.............................................................................................................. 29
Business-firm partijen................................................................................................. 29
Mediapartijen.............................................................................................................. 29
4. Functies van politieke partijen...................................................................................30
Programmatische functies.......................................................................................... 30
Positionele functies..................................................................................................... 30
Civiele functies........................................................................................................... 30
5. Disfuncties................................................................................................................. 30
Particratie................................................................................................................... 30
Partijdiscipline............................................................................................................ 30
Vermindering waardenpluralisme...............................................................................30
Oligarchisering........................................................................................................... 30
Polarisering................................................................................................................. 30
2
, Politisering.................................................................................................................. 30
6. Einde van partijen?.................................................................................................... 31
Hoofdstuk 8. Staat en parlement...................................................................32
1. Inleiding..................................................................................................................... 32
2. De staat..................................................................................................................... 32
Wat is een Staat?........................................................................................................ 32
Begrippen die aanleunen bij de staat.........................................................................33
Burgerschap............................................................................................................... 33
3. Typologieën van politieke stelsels.............................................................................34
Unitaire staat.............................................................................................................. 34
Federale staat............................................................................................................. 34
4. Parlementen.............................................................................................................. 34
Ontstaan..................................................................................................................... 34
Samenvallende verkiezingen......................................................................................34
Uitvoerende macht is de voornaamste regelmaker....................................................35
3
, HOOFDSTUK 1. WAT IS POLITIEK?
1. INLEIDING
Politicologie is een integratiewetenschap, waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning worden gebruikt voor de studie van politieke
verschijnselen en processen.
De vraag ‘wat is het studiedomein van de politicologie?’ is fundamenteel, maar niet
evident.
Fundamenteel, want ze raakt aan de essentie van de discipline, haar afbakening en
inhoud.
Niet evident, want politiek is moeilijk te omschrijven.
Omschrijvingen van politiek blijven vaag, zoals ‘politiek heeft betrekking op het
sturen van een samenleving’ of ‘politiek heeft betrekking op het geheel van afspraken die
nodig zijn om het geordende leven in een grote groep mogelijk te maken’.
De omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische en politieke discussies.
Politicologen bestuderen alles wat politiek wordt genoemd.
Ieder heeft een andere definitie voor politiek; het verschilt in tijd, van situatie en van
mens tot mens.
2. WAT IS POLITIEK? OP ZOEK NAAR EEN OMSCHRIJVING
OORSPRONG VAN HET BEGRIP
Politiek is afkomstig van het Oudgriekse politeia (politika), dat betrekking heeft op de
polis (collectieve zaken; hoe wegen worden aangelegd, hoe de Olympische Spelen
worden georganiseerd, hoe een leger moet worden uitgebouwd…).
Politikos (de burger of de polis betreffend) stond tegenover idiotikos (privé of
individueel).
Een politès was een burger in zijn hoedanigheid van ‘publiek persoon’. Een idiotès
verwees naar de burger in zijn privéleven.
Zoön politikon: de mens als burger van de polis. Idiotès: degene die zich niet of
nauwelijks inliet met het wel en wee van de polis.
Aristoteles: de mens is een politiek sociaal dier. Politiek is niet enkel onvermijdelijk, het
is ook de hoogste menselijke activiteit die ons van andere soorten onderscheidt. Het doel
van politiek is het organiseren van de samenleving.
BEVOLKING OP EEN TERRITORIUM?
Politiek heeft betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium. Er
zijn echter ook niet-territoriaal gebonden ‘verenigingen’, waarbij men zich kan aansluiten.
Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving, moet alle regels volgen die van
toepassing zijn op dat territorium.
Er moeten op een dergelijk territorium ook mensen leven voordat er sprake is van
politiek. Politiek heeft dus ook betrekking op een bevolking, een samenleving.
VAN NACHTWAKER NAAR NANNY
Politiek varieert tussen het regelen van een heel beperkt aantal aspecten van een
samenleving tot het heel diep ingrijpen in allerlei kleine aspecten van die samenleving.
4
