Algemene psychologie
1
,Inhoud
1. Inleiding: Kennismaking met de psychologie......................................................................................5
1.1. Een definitie van de psychologie.................................................................................................5
1.2. Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis......................................................6
1.2.1. Verschillen in het verzamelen van gegevens........................................................................6
1.2.2. Verschillen in het zoeken naar samenhangen.......................................................................6
1.3. Geschiedenis van de psychologie................................................................................................6
1.3.1. De verre voorgeschiedenis....................................................................................................6
1.3.2. De meer directe voorgeschiedenis.......................................................................................7
1.3.3. De psychologie als wetenschap van het bewustzijn.............................................................8
1.3.4. De behavioristische revolutie...............................................................................................9
1.3.5. Nieuwe klemtonen in Europa.............................................................................................10
1.3.6. Amerika en de herontdekking van het innerlijke................................................................10
1.3.7. Hedendaagse stromingen in de psychologie.......................................................................12
2. Het zenuwstelstel. De hardware van het psychisch functioneren....................................................13
3. De waarneming: Constructie van een aangepast wereldbeeld.........................................................13
3.1. Waarnemingsproces in vogelvlucht...........................................................................................13
3.1.1. De lange weg van prikkel tot waarneming..........................................................................13
3.1.2. Drie psychologische activiteiten.........................................................................................16
3.2. Waarnemen is selecteren..........................................................................................................16
3.2.1. De verschillende zintuigen..................................................................................................17
3.2.2. Het waarneembare spectrum.............................................................................................18
3.2.3. De minimumintensiteit van de prikkels..............................................................................19
3.2.4. De differentiële gevoeligheid..............................................................................................20
3.2.5. Selectieve aandacht............................................................................................................20
3.3. Waarnemen is structureren.......................................................................................................21
3.3.1. Figuur en achtergrond (is een gestaltpsychologie).............................................................22
3.3.2. Structureringsfactoren........................................................................................................24
3.3.3. Herkennen van Gestalten...................................................................................................27
3.3.4. Waarnemingsconstanties...................................................................................................28
3.3.5. Waarnemingsillusies...........................................................................................................29
3.3.6. Culturele verschillen in structureringsproces.....................................................................30
3.4. Waarnemen in interpreteren.....................................................................................................30
3.4.1. De rol van vroegere ervaringen..........................................................................................31
3.4.2. De dynamisch – affectieve ingesteldheid............................................................................32
2
, 3.4.3. Invloed vanuit de bredere situatie......................................................................................32
4. Het geheugen...................................................................................................................................33
Persoonlijke reconstructie van het verleden........................................................................................33
4.1. De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’......................................................................34
4.1.1. Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..........................................35
4.1.2. Verschillen in tijdsduur en capaciteit (zie schema p153)....................................................36
4.2. Inprenting..................................................................................................................................40
4.2.1. Structurering van het materiaal..........................................................................................41
4.2.2. Passende cues of ophaalaanwijzingen................................................................................42
4.3. De latentieperiode.................................................................................................................44
4.3.1. Beschrijving van het vergeetproces....................................................................................45
4.3.2. Waardoor vergeten we?.....................................................................................................46
4.3.3. Vergeten als probleem en als pluspunt..............................................................................47
4.4. De reproductie...........................................................................................................................48
4.4.1. Het oproepen van herinneringen........................................................................................48
4.2.2. Geheugenvorming..............................................................................................................49
Hoofdstuk 5: Leerprocessen.................................................................................................................52
De automatische nawerking van vroegere ervaringen.........................................................................52
5.1. Soorten leerprocessen...............................................................................................................52
5.2. Klassieke conditionering............................................................................................................53
5.2.1. Het eigenlijke conditioneringsproces..................................................................................53
5.2.2 Bijkomende processen.........................................................................................................55
5.2.3. Cognitieve interpretatie klassieke conditionering...............................................................57
5.3. Operante conditionering...........................................................................................................64
5.3.1. Leren door gissen en missen...............................................................................................64
5.3.2. Een cognitieve interpretatie van operant leren..................................................................65
5.3.3. Operante conditioneringsmechanismen.............................................................................67
5.3.4. Pedagogische toepassingen................................................................................................72
5.4. Modeling....................................................................................................................................76
5.5. Priming......................................................................................................................................78
Hoofdstuk 7: motivatie.........................................................................................................................79
De innerlijke sturing van het gedrag.....................................................................................................79
7.1. Precisering van de vraagstelling.................................................................................................79
7.1.1. De complexiteit van de menselijke motivatie.....................................................................79
7.1.2. Hoe psychologen daarmee omgaan....................................................................................81
7.2. Algemene motivatietheorieën...................................................................................................82
3
, 7.2.1. Psychodynamische theorie van Sigmund Freud..................................................................82
7.2.2. De neobehavioristische visie van Hull.................................................................................86
7.2.3. De humanistische behoeftetheorie van Maslow................................................................88
7.2.4. Zelfdeterminantietheorie van Dexi en Ryan.......................................................................90
Hoofdstuk 8. Emoties affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen...................................93
Inleiding................................................................................................................................................93
8.1. De plaats van emoties in het gedrag..........................................................................................94
8.1.1. Emoties, gevoelens en stemmingen...................................................................................95
8.1.2. Op het snijpunt tussen cognitie en motivatie.....................................................................96
8.2. Autonome lichaamsreactie........................................................................................................98
8.2.2. Biologisch nut autonome lichaamsveranderingen..............................................................98
8.2.3. Stress en stresshantering....................................................................................................99
8.3. Psychologische aspecten.........................................................................................................102
8.3.1. Het belevingsaspect van emoties.....................................................................................103
8.3.2. Expressie van emoties.......................................................................................................103
4
1
,Inhoud
1. Inleiding: Kennismaking met de psychologie......................................................................................5
1.1. Een definitie van de psychologie.................................................................................................5
1.2. Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis......................................................6
1.2.1. Verschillen in het verzamelen van gegevens........................................................................6
1.2.2. Verschillen in het zoeken naar samenhangen.......................................................................6
1.3. Geschiedenis van de psychologie................................................................................................6
1.3.1. De verre voorgeschiedenis....................................................................................................6
1.3.2. De meer directe voorgeschiedenis.......................................................................................7
1.3.3. De psychologie als wetenschap van het bewustzijn.............................................................8
1.3.4. De behavioristische revolutie...............................................................................................9
1.3.5. Nieuwe klemtonen in Europa.............................................................................................10
1.3.6. Amerika en de herontdekking van het innerlijke................................................................10
1.3.7. Hedendaagse stromingen in de psychologie.......................................................................12
2. Het zenuwstelstel. De hardware van het psychisch functioneren....................................................13
3. De waarneming: Constructie van een aangepast wereldbeeld.........................................................13
3.1. Waarnemingsproces in vogelvlucht...........................................................................................13
3.1.1. De lange weg van prikkel tot waarneming..........................................................................13
3.1.2. Drie psychologische activiteiten.........................................................................................16
3.2. Waarnemen is selecteren..........................................................................................................16
3.2.1. De verschillende zintuigen..................................................................................................17
3.2.2. Het waarneembare spectrum.............................................................................................18
3.2.3. De minimumintensiteit van de prikkels..............................................................................19
3.2.4. De differentiële gevoeligheid..............................................................................................20
3.2.5. Selectieve aandacht............................................................................................................20
3.3. Waarnemen is structureren.......................................................................................................21
3.3.1. Figuur en achtergrond (is een gestaltpsychologie).............................................................22
3.3.2. Structureringsfactoren........................................................................................................24
3.3.3. Herkennen van Gestalten...................................................................................................27
3.3.4. Waarnemingsconstanties...................................................................................................28
3.3.5. Waarnemingsillusies...........................................................................................................29
3.3.6. Culturele verschillen in structureringsproces.....................................................................30
3.4. Waarnemen in interpreteren.....................................................................................................30
3.4.1. De rol van vroegere ervaringen..........................................................................................31
3.4.2. De dynamisch – affectieve ingesteldheid............................................................................32
2
, 3.4.3. Invloed vanuit de bredere situatie......................................................................................32
4. Het geheugen...................................................................................................................................33
Persoonlijke reconstructie van het verleden........................................................................................33
4.1. De vele betekenissen van het woord ‘geheugen’......................................................................34
4.1.1. Automatische en bewuste nawerking van geheugeninhouden..........................................35
4.1.2. Verschillen in tijdsduur en capaciteit (zie schema p153)....................................................36
4.2. Inprenting..................................................................................................................................40
4.2.1. Structurering van het materiaal..........................................................................................41
4.2.2. Passende cues of ophaalaanwijzingen................................................................................42
4.3. De latentieperiode.................................................................................................................44
4.3.1. Beschrijving van het vergeetproces....................................................................................45
4.3.2. Waardoor vergeten we?.....................................................................................................46
4.3.3. Vergeten als probleem en als pluspunt..............................................................................47
4.4. De reproductie...........................................................................................................................48
4.4.1. Het oproepen van herinneringen........................................................................................48
4.2.2. Geheugenvorming..............................................................................................................49
Hoofdstuk 5: Leerprocessen.................................................................................................................52
De automatische nawerking van vroegere ervaringen.........................................................................52
5.1. Soorten leerprocessen...............................................................................................................52
5.2. Klassieke conditionering............................................................................................................53
5.2.1. Het eigenlijke conditioneringsproces..................................................................................53
5.2.2 Bijkomende processen.........................................................................................................55
5.2.3. Cognitieve interpretatie klassieke conditionering...............................................................57
5.3. Operante conditionering...........................................................................................................64
5.3.1. Leren door gissen en missen...............................................................................................64
5.3.2. Een cognitieve interpretatie van operant leren..................................................................65
5.3.3. Operante conditioneringsmechanismen.............................................................................67
5.3.4. Pedagogische toepassingen................................................................................................72
5.4. Modeling....................................................................................................................................76
5.5. Priming......................................................................................................................................78
Hoofdstuk 7: motivatie.........................................................................................................................79
De innerlijke sturing van het gedrag.....................................................................................................79
7.1. Precisering van de vraagstelling.................................................................................................79
7.1.1. De complexiteit van de menselijke motivatie.....................................................................79
7.1.2. Hoe psychologen daarmee omgaan....................................................................................81
7.2. Algemene motivatietheorieën...................................................................................................82
3
, 7.2.1. Psychodynamische theorie van Sigmund Freud..................................................................82
7.2.2. De neobehavioristische visie van Hull.................................................................................86
7.2.3. De humanistische behoeftetheorie van Maslow................................................................88
7.2.4. Zelfdeterminantietheorie van Dexi en Ryan.......................................................................90
Hoofdstuk 8. Emoties affectieve reacties die kleur geven aan onze ervaringen...................................93
Inleiding................................................................................................................................................93
8.1. De plaats van emoties in het gedrag..........................................................................................94
8.1.1. Emoties, gevoelens en stemmingen...................................................................................95
8.1.2. Op het snijpunt tussen cognitie en motivatie.....................................................................96
8.2. Autonome lichaamsreactie........................................................................................................98
8.2.2. Biologisch nut autonome lichaamsveranderingen..............................................................98
8.2.3. Stress en stresshantering....................................................................................................99
8.3. Psychologische aspecten.........................................................................................................102
8.3.1. Het belevingsaspect van emoties.....................................................................................103
8.3.2. Expressie van emoties.......................................................................................................103
4
