Katholieke Universiteit Leuven
Faculteit Sociale Wetenschappen
Toepassing van “the performative turn”
op racisme
Prof. Dr. R. Laermans Alies Jacobs
3de Bachelor Sociologie
Hedendaagse sociologische stromingen
Academiejaar 2020-2021
, 1. Inleiding
Verschillende ontwikkelingen in de recente geschiedenis tonen aan dat racisme nog steeds aanwezig
is in elke samenleving. Niet alleen de kwesties rond George Floyd, Sanda Dia, zwarte pieten en de
Black Lives Matter beweging kunnen dit bevestigen. Zelfs in 2020 worden mensen nog steeds
behandeld op basis van hun huidskleur. Dat komt omdat de meeste samenlevingen georganiseerd zijn
als sociale hiërarchieën waarbij sommige sociale groepen als prestigieuzer worden beschouwd dan
andere. Vanwege het blanke privilege ontstaat er een hiërarchie waardoor kleurlingen een inferieure
sociale status hebben. Er zijn systemen dat zo een soort ideologieën rechtvaardigen en legitimeren
waardoor dergelijke hiërarchieën in sociale systemen als eerlijk worden beschouwd en in stand blijft
gehouden (Choma & Prusaczyk, 2018). The perfomative turn kan een rol spelen in het ondergraven
van deze ideologieën aangezien racisme gaat om het in stand houden van sociale constructies.
2. Performative turn
De idee van performativiteit stelt het onderscheid tussen discours en realiteit in vraag. Er zou dus een
scheiding bestaan tussen subject en object, zoals de tweedeling van Latour tussen de subjectieve blik
en de objectieve werkelijkheid. Hierbij mag de subjectieve blik niet gemengd worden met de
werkelijkheid anders is dat bias. Dit is echter wat er juist gebeurt bij het hele gebeuren van
institutioneel racisme. Er komt een menging tussen betekenisgeving aan iemands huidskleur en de
realiteit. Op deze performativiteit van betekenisgeving van identiteiten wordt verder gegaan in Butlers
vergelijking van racisme en gender (Laermans, 2020).
Performativiteit kent drie algemene betekenissen die aan elkaar geassocieerd worden. De notie
betekent enerzijds de uitvoering van een taak of een onderzoek om het tot een goed einde te brengen.
Anderzijds meer specifiek de representatie, de belichaming door de uitvoering. De taalkundig-
filosofische betekenis stelt dat performativiteit de logica is van de representatie. In die zin dat de
uitspraak buiten de uitspraak staat en dat in die zin ook vooraf gegeven is. Hetgene waar de uitspraak
naar lijkt te refereren, de belofte die wordt gemaakt doorheen de uitspraak. Sociale relaties worden
soms zo gemaakt via performatieve uitspraken. Op die manier kunnen hiërarchische relaties en
stigma’s met betrekking tot racisme ook ontstaan en in stand gehouden worden. De werkzaamheid
van zo een performatieve uitspraak hangt af van “conditions of felicity.” Deze condities bepalen of
die performatieve uitspraak werkt of niet. Een van die condities is de linguïstische conditie, die
bepaalde vormvereisten voorschrijft zoals een juiste formulering. In samenlevingen die minder
racistisch zijn opgesteld gaat men bijvoorbeeld subtieler een hiërarchie moeten maken tussen blank en
zwart, wilt men dat racisme een basisgedachte is. Daarnaast is er de lichamelijke conditie die zegt dat
2
Faculteit Sociale Wetenschappen
Toepassing van “the performative turn”
op racisme
Prof. Dr. R. Laermans Alies Jacobs
3de Bachelor Sociologie
Hedendaagse sociologische stromingen
Academiejaar 2020-2021
, 1. Inleiding
Verschillende ontwikkelingen in de recente geschiedenis tonen aan dat racisme nog steeds aanwezig
is in elke samenleving. Niet alleen de kwesties rond George Floyd, Sanda Dia, zwarte pieten en de
Black Lives Matter beweging kunnen dit bevestigen. Zelfs in 2020 worden mensen nog steeds
behandeld op basis van hun huidskleur. Dat komt omdat de meeste samenlevingen georganiseerd zijn
als sociale hiërarchieën waarbij sommige sociale groepen als prestigieuzer worden beschouwd dan
andere. Vanwege het blanke privilege ontstaat er een hiërarchie waardoor kleurlingen een inferieure
sociale status hebben. Er zijn systemen dat zo een soort ideologieën rechtvaardigen en legitimeren
waardoor dergelijke hiërarchieën in sociale systemen als eerlijk worden beschouwd en in stand blijft
gehouden (Choma & Prusaczyk, 2018). The perfomative turn kan een rol spelen in het ondergraven
van deze ideologieën aangezien racisme gaat om het in stand houden van sociale constructies.
2. Performative turn
De idee van performativiteit stelt het onderscheid tussen discours en realiteit in vraag. Er zou dus een
scheiding bestaan tussen subject en object, zoals de tweedeling van Latour tussen de subjectieve blik
en de objectieve werkelijkheid. Hierbij mag de subjectieve blik niet gemengd worden met de
werkelijkheid anders is dat bias. Dit is echter wat er juist gebeurt bij het hele gebeuren van
institutioneel racisme. Er komt een menging tussen betekenisgeving aan iemands huidskleur en de
realiteit. Op deze performativiteit van betekenisgeving van identiteiten wordt verder gegaan in Butlers
vergelijking van racisme en gender (Laermans, 2020).
Performativiteit kent drie algemene betekenissen die aan elkaar geassocieerd worden. De notie
betekent enerzijds de uitvoering van een taak of een onderzoek om het tot een goed einde te brengen.
Anderzijds meer specifiek de representatie, de belichaming door de uitvoering. De taalkundig-
filosofische betekenis stelt dat performativiteit de logica is van de representatie. In die zin dat de
uitspraak buiten de uitspraak staat en dat in die zin ook vooraf gegeven is. Hetgene waar de uitspraak
naar lijkt te refereren, de belofte die wordt gemaakt doorheen de uitspraak. Sociale relaties worden
soms zo gemaakt via performatieve uitspraken. Op die manier kunnen hiërarchische relaties en
stigma’s met betrekking tot racisme ook ontstaan en in stand gehouden worden. De werkzaamheid
van zo een performatieve uitspraak hangt af van “conditions of felicity.” Deze condities bepalen of
die performatieve uitspraak werkt of niet. Een van die condities is de linguïstische conditie, die
bepaalde vormvereisten voorschrijft zoals een juiste formulering. In samenlevingen die minder
racistisch zijn opgesteld gaat men bijvoorbeeld subtieler een hiërarchie moeten maken tussen blank en
zwart, wilt men dat racisme een basisgedachte is. Daarnaast is er de lichamelijke conditie die zegt dat
2
