Moderne stedenbouw - Aantekeningen & samenvatting reader

Moderne stedenbouw
Les 1 – Voorlopers van de moderne stedenbouw
(1850-1900)
Wat is stedenbouw
Stedenbouw is geen kunst, stedenbouwkunde is een kunde. Er moet goed over na gedacht worden
en met veel mensen overleggen. Stedenbouw is structuur aanbrengen en/of verbeteren.

Stedenbouwkunde omvat:
 Landschap
 Planologie
 Verkeerkunde
 Architectuur

Dimensies in de stedenbouw
1e dimensie: de stedenbouwkundig ontwerper
2e dimensie: platte (vlekken-)plankaarten
3e dimensie: stadkaarten in vogelvluchten, 3D
4e dimensie: tijd die het duurt om te ontwerpen
5e dimensie: mobilisatie en bundelen van vertrouwen.

Hoe sluit je aan op de identiteit van de stad
 Dimensioneren op de schaal van
o Regio & stad
o Buurt & wijk
o Blok & straat
 Ordenen en vormgeven
o Van de openbare ruimte
 Samenhang en structuur vinden
 Op elk schaal niveau
o Van stad tot gebouw, tot gevel, tot detail

Verschillen
Planologie
 Vanuit sociale wetenschap bestemmingen aanwijzen in de ruimtelijke ordening
 Onderzoek, probleem- en behoefte- analyses
 Resultaten worden vastgelegd in woorden en beleidsnota

Stedenbouw
 Vanuit inventarisatie ontwikkelen van ruimtelijke visie
 Werkwijze: locatie onderzoek, ruimtelijke verkenning, ontwerpvoorstellen
 Resultaten vastgelegd in beelden

Landschapsarchitect
 Ontwerpen reageren op natuurlijke elementen
 De groene context staat centraal


1

,Stedenbouwkundige
 Ontwerpen reageren op culturele elementen
 De bebouwde omgeving staat centraal

Voorlopers moderne stedenbouw
Belangrijke uitvindingen + effecten
 Stoommachine -> fabrieken: grootschalige productie goederen
 Stroomtrein -> transport: continentale verspreiden en welvaart

Reactie op industriële revolutie
1. Aanleg nieuwe infrastructuur voor verkeer en vervoer (via land en water)
2. Regionale bereikbaarheid steden door aanleg spoorlijnen
3. Explosieve bevolkingsgroei
4. Wantoestanden in de woonomstandigheden van de arbeidersbevolking
5. Wantoestanden zorgen voor het uitbreken van tuberculose, tyfus en cholera

Oorzaken wantoestanden en armoede arbeidersbevolking
 Overbevolking
 Snelle revolutiebouw
 Gemeenschappelijke sanitaire voorzieningen
 Chronisch gebrek aan hygiëne
 Ontoereikende afvoersystemen



Les 2 – Berlage en tuinsteden (1900-1930)
Nederland in de 19e eeuw
Late verstedelijking
 Pas aan het einde van de 19de eeuw een grote trek van platte land naar de stad
 Stimulans voor de verstedelijking was de verschuiving in werkgelegenheid van landbouw
richting handel, dienstverlening en vooral de industrie
 Naast Amsterdam-Rotterdam-den Haag ook verstedelijking van Zaandam, Eindhoven-Tilburg,
Enschede-Hengelo

1665
‘derde uitleg’ aan de westzijde
 Weinig overheidstoezicht op woningbouw
 Vaak kleine (pak-)huizen
 Tussen 1680 en 1850 groeide de stad nauwelijks
 Het aantal inwoners nam wel toe

1866
 Door toenemende bedrijvigheid groeide het inwoneraantal van 180.000 in 1810 naar
520.000 in 1900
 Hierdoor ruimte voor dubieuze verdichtingsbouw
 Jordaan en de eilanden hadden een infrastructuur van armoede
 Behoefte aan Haussman achtig uitbreidingsplan met avenues en pleinen.

1877
 Werkplaatsen gingen van handarbeid over naar industriële productiewijze

2

,  Toenemende verslechtering van het woonklimaat (was kon door roet niet meer buiten
drogen)

1901
Woningwet
 Als reactie op de wantoestanden in de industriële stad
o Woningnood, verkrotting, ongezonde leefomstandigheden
 Verplicht maken van uitbreidingsplannen voor
o Gemeenten met meer dan 10.000 inwoners
o Bevolkingstoename groter dan 20% in de laatste 5 jaar
 Aanduiding voor wegen, water en bebouwing
o Precieze bestemmingen hoefde niet ingevuld te worden
 Voorziet in gunstige leningen van overheid
o Grote projecten door woningbouwcoöperaties en gemeenten zelf te ontwikkelen
 Doel: beter hygiëne
o O.a. door scheiding wonen en industrie

Woningwet (en alle herzieningen daarna)
Kenmerkende benadering: de stad als ‘ongezond oord’

Door (hygiënische) maatregelen verbetering treffen in:
 Woningwet: aanpak krotten
o Uitbreidingsplannen en tuindorpen, -steden
o Hygiënisch wonen in de stad
 CIAM en modernisme
o Wonen en werken scheiden (licht, lucht en ruimte)
 Kleinschalige stedenbouw:
o Woonerven: scheiding van wonen en verkeer
o Doorzonwoning
 VINEX:
o Eco-wijken
 Tegenwoordig:
o De beweegvriendelijke stad?

Verstedelijking begin 20e eeuw
 Grote economische opleving
o Bouw grote hoeveelheden kantoren
o Handelsondernemingen, banken en verzekeringskantoren
 Allemaal afhankelijk van elkaar (willen) zijn
o Onderling contact van belang
o Graag dicht bij elkaar in stadcentra
 Handel en dienstverlening stimuleren
o Vestiging van cafés, restaurant, hotels, winkels en warenhuizen
 Functies verdringen van het wonen uit de binnenstad
 Voor een betere bereikbaarheid van stadcentra:
o Verkeersdoorbraken
o Verbreding hoofdroutes
o Kleinschalige structuur van historische stadcentra verdwijnt
 Begin jaren dertig:

3