19e eeuwse kunst: capita selecta
COLLEGE 7: gastcollege Thijs Dekeukeleire
CONGO EN DE BELGISCHE KUNST
1. Inleiding: historische context
a. 1885-1908: Congo Vrijstaat
Congres van Berlijn (1884-85)
- Confo vrijstaat> de onafhankelijke congostaat/ etat independant du
congo
Kunstmatige creatie: gigantisch territorium in centraal-afrika
- Grote geografische en culturele diversiteit met lange geschiedenis:
thuis aan 100’den volken en rijken
- Grote rivier de Congo stroomt erdoor
Uniek geval in Europa, want viel onder persoonlijk beheer van koning Leopold II
- Van bij het begin wel vele Belgen actief: verkennen regio’s als zgn
pioniers en maken carriere in de koloniale rangen
Officiele retoriek: stoppen van arabische slavenhandel en introductie Westerse
beschaving>< praktijk: economische win
- Leopold II is eigenaar van bijna alle grond, met bruiklenen aan
commerciele maatschappijen
- Focus op ivoor, daarna rubber
- Terreurregime: dwangarbeid en lijfstraffen, ziekte en ontbering> kost
miljoenen Congolezen het leven, met totale ontwrichting van het
territorium
(Inter)nationale kritiek groeit rond eeuwwisseling> leidt tot onafhankelijke
onderzoekscommissie
- Leopold II staat met veel tegenzin zijn priveterritorium af aan
Belgische staat
b. 1908 ev: belgisch Congo
15 november 1908: belgische staat neemt beheer congo over> ‘la reprise”
- Ministerie van kolonien: minister Jules Renkin, opgevolgd door Louis
Franck
- Culminatie van breder proces metale toe-eigening van Congo door
Belgische establishment> Congo was steeds dichter bij Belgie komen
te staan
Imagobreuk: restyling van Belgische imperialisme> bevestigd door dood Leopold II en
troonbestijging Albert I
- Beschavingsmissie in nieuw jasje> voogdij (la tutelle) en ontwikkeling
(le development) > Belgische colon als publiek gezicht
Belgen overtuigd van ‘modelkolonie’ >< maar voor modale Congolees verandert er
decennialang erg weinig
- Belgen investeren in economische ontwikkeling, infrastructuur,
gezondheidszorg, lagere scholing, enz
- Gegrond in paternialisme en racisme> dwangarbeid (mijnbouw),
lijfstraffen en raciale segregatie van de maatschappij
, - “nous apportions aux noirs l’initiative, l’experience et la direction qui
leur manquent, et ils nous fournissent le travail” (Louis Franck)
Paul Panda Farnana: uniek parcours
- Studeert in Belgie( handelschool Mons) en vecht in WOI mee in
Belgisch leger
- Ontpopt zich tot Pan-Afrikaans activist en criticus van Belgische
kolonialisme
2. Kunst rond de eeuwwisseling
a. De wereldtentoonstelling Brussel- Tervuren
Gelegenheden voor samenwerking kunstenaars en monarchie/ staat> summum van
koloniale propaganda
- Hoofdorganisatoren: Edmond van Eetvelde en baron Leon de
Bethune> spaarden kosten noch moeite
- “appeler l’art a son aide pour faire penetrer chez un peuple l’amour
d’une colonie… voila qui n’est pas banal… on a sue n dissimuler le
mercantilisme sous les apparences d’un spectacle pittoresque et
infinement agrable pour l’esprit et pour les yeux! (la Belgique
Coloniale, 1897)
Koloniale sectie> kolonienpaleis of palais des colonies in Tervuren
- Eresalon en etnografische hal ontworpen door Art Nouveau architect
Paul Hankar
Eresalon of salon d’honneur
- Geheel van meer dan 80 ivoren beelden van bijna 40 verschillende
beeldhouwers > geleverd aan voordelige voorwaarden
- Heropleving van ‘chryselefantiene” beeldhouwkunst: sculptuur in
ivoor, soms met brons, goud en zilver
- Allegorische tapisserieen aan de muren van het echtpaar de Rudder-
du Menil, in combinatie met Congolese stoffen
- Contrast duisternis >< licht (voor ><na kolonisatie): Barbarij,
slavernij, fetisjisme, polygamie >< beschaving, vrijheid, chistendom,
familie
Etnografische hal of salle d’etnographie
- Etnografie: studie van (vaak niet-Westerse) individuele culturen>
ontwikkelt hand in hand met kolonisatie
- 6 secties gekoppeld aan 6 regio’s: foto’s en maquettes
+krachtbeelden (vroeger ‘fetisjen’ genoemd), handwerk, objecten
a. Vaak buitengemaakt/ gestolen> deel van internationaal
debat over restitutie (teruggave roofkunst)
- Notie schone kunsten was op en top raciaal beladen> prerogatief van
de witte man> cultureel relativisme
a. “la sentiment du beau exprime par la peinture ou la
sculpture est tres vague parmi les noirs”
COLLEGE 7: gastcollege Thijs Dekeukeleire
CONGO EN DE BELGISCHE KUNST
1. Inleiding: historische context
a. 1885-1908: Congo Vrijstaat
Congres van Berlijn (1884-85)
- Confo vrijstaat> de onafhankelijke congostaat/ etat independant du
congo
Kunstmatige creatie: gigantisch territorium in centraal-afrika
- Grote geografische en culturele diversiteit met lange geschiedenis:
thuis aan 100’den volken en rijken
- Grote rivier de Congo stroomt erdoor
Uniek geval in Europa, want viel onder persoonlijk beheer van koning Leopold II
- Van bij het begin wel vele Belgen actief: verkennen regio’s als zgn
pioniers en maken carriere in de koloniale rangen
Officiele retoriek: stoppen van arabische slavenhandel en introductie Westerse
beschaving>< praktijk: economische win
- Leopold II is eigenaar van bijna alle grond, met bruiklenen aan
commerciele maatschappijen
- Focus op ivoor, daarna rubber
- Terreurregime: dwangarbeid en lijfstraffen, ziekte en ontbering> kost
miljoenen Congolezen het leven, met totale ontwrichting van het
territorium
(Inter)nationale kritiek groeit rond eeuwwisseling> leidt tot onafhankelijke
onderzoekscommissie
- Leopold II staat met veel tegenzin zijn priveterritorium af aan
Belgische staat
b. 1908 ev: belgisch Congo
15 november 1908: belgische staat neemt beheer congo over> ‘la reprise”
- Ministerie van kolonien: minister Jules Renkin, opgevolgd door Louis
Franck
- Culminatie van breder proces metale toe-eigening van Congo door
Belgische establishment> Congo was steeds dichter bij Belgie komen
te staan
Imagobreuk: restyling van Belgische imperialisme> bevestigd door dood Leopold II en
troonbestijging Albert I
- Beschavingsmissie in nieuw jasje> voogdij (la tutelle) en ontwikkeling
(le development) > Belgische colon als publiek gezicht
Belgen overtuigd van ‘modelkolonie’ >< maar voor modale Congolees verandert er
decennialang erg weinig
- Belgen investeren in economische ontwikkeling, infrastructuur,
gezondheidszorg, lagere scholing, enz
- Gegrond in paternialisme en racisme> dwangarbeid (mijnbouw),
lijfstraffen en raciale segregatie van de maatschappij
, - “nous apportions aux noirs l’initiative, l’experience et la direction qui
leur manquent, et ils nous fournissent le travail” (Louis Franck)
Paul Panda Farnana: uniek parcours
- Studeert in Belgie( handelschool Mons) en vecht in WOI mee in
Belgisch leger
- Ontpopt zich tot Pan-Afrikaans activist en criticus van Belgische
kolonialisme
2. Kunst rond de eeuwwisseling
a. De wereldtentoonstelling Brussel- Tervuren
Gelegenheden voor samenwerking kunstenaars en monarchie/ staat> summum van
koloniale propaganda
- Hoofdorganisatoren: Edmond van Eetvelde en baron Leon de
Bethune> spaarden kosten noch moeite
- “appeler l’art a son aide pour faire penetrer chez un peuple l’amour
d’une colonie… voila qui n’est pas banal… on a sue n dissimuler le
mercantilisme sous les apparences d’un spectacle pittoresque et
infinement agrable pour l’esprit et pour les yeux! (la Belgique
Coloniale, 1897)
Koloniale sectie> kolonienpaleis of palais des colonies in Tervuren
- Eresalon en etnografische hal ontworpen door Art Nouveau architect
Paul Hankar
Eresalon of salon d’honneur
- Geheel van meer dan 80 ivoren beelden van bijna 40 verschillende
beeldhouwers > geleverd aan voordelige voorwaarden
- Heropleving van ‘chryselefantiene” beeldhouwkunst: sculptuur in
ivoor, soms met brons, goud en zilver
- Allegorische tapisserieen aan de muren van het echtpaar de Rudder-
du Menil, in combinatie met Congolese stoffen
- Contrast duisternis >< licht (voor ><na kolonisatie): Barbarij,
slavernij, fetisjisme, polygamie >< beschaving, vrijheid, chistendom,
familie
Etnografische hal of salle d’etnographie
- Etnografie: studie van (vaak niet-Westerse) individuele culturen>
ontwikkelt hand in hand met kolonisatie
- 6 secties gekoppeld aan 6 regio’s: foto’s en maquettes
+krachtbeelden (vroeger ‘fetisjen’ genoemd), handwerk, objecten
a. Vaak buitengemaakt/ gestolen> deel van internationaal
debat over restitutie (teruggave roofkunst)
- Notie schone kunsten was op en top raciaal beladen> prerogatief van
de witte man> cultureel relativisme
a. “la sentiment du beau exprime par la peinture ou la
sculpture est tres vague parmi les noirs”
