Leerdoelen Groepsbegeleiding
Leerdoel F: De student kent het belang en de uitgangspunten van het werken met groepen, waarbij
de context en de diversiteit van een groep worden benut (kwalificatie 5).
De student geeft een adequate situatieschets van het werken met een (leef)groep.
Dit zijn ervaringen, voorbeelden van werken met (leef)groepen. Hierbij dient rekening te worden
gehouden met de groepssamenstelling, taakgerichte activiteiten, relatiegerichte activiteiten, rivaliteit
en bedreiging binnen de groep.
De student beschrijft de kracht van het werken met groepen in het SPH werkveld.
De positieve kracht van groepen
- Groepsleden kunnen elkaar steun bieden
- De groep vormt een band en voelt zich met elkaar verbonden
- De groep heeft een gezamenlijk doel, hebben iets gemeen en begrijpen elkaar
- De groep heeft een gedeelde verantwoordelijkheid
- Groepsleden kunnen van elkaar leren
- Groepsleden kunnen zich bewust worden van een eigen identiteit
- Groepsleden voelen erkenning en waardering, ze zijn niet de enige, veiligheid en vertrouwen
- Groepsleden kunnen elkaar motiveren, stimuleren en prikkelen
- Groepsleden kunnen elkaar aanspreken op negatief gedrag
- Werken met groepen is efficiënter en dus goedkoper.
Groepen kunnen ook negatieve krachten hebben, zoals: zondebokvorming, pestgedrag,
machtsmisbruik, conflicten etc.
De taak van de begeleider is om er toe bij te dragen dat een groep in haar (positieve) kracht komt. De
aandacht ligt op de groep en het groepsklimaat, niet op de individuen. Het is belangrijk dat er een
veilige en vertrouwde sfeer heerst.
De student beschrijft het ontstaan van groepsdynamica en de hoofdstromingen van groepsdynamica.
Het ontstaan van de groepsdynamica
Groepsdynamica ontstond in Europa.
- Ontstaan veldtheorie Lewin (1890-1847) =krachtenveldtheorie. Hoe werken krachten in een
groep op elkaar in.
- Gestaltschool (1910): het geheel is meer dan de som der delen. Een groep is meer dan de
individuen die je ziet. Groep is meer dan optelsom van alle individuen bij elkaar. Bijvoorbeeld
een huis is meer dan optelsom van stenen: warm, droog, comfort etc.
- Psychoanalytisch begrippenkader. Freud. Hoe een individu in elkaar steekt heeft invloed op
hoe iemand functioneert in een groep en heeft invloed op een groep.
Fundament
- Psychologie – individu
- Groepsdynamica – groep
- Sociologie – maatschappij
Groepsdynamica is de verbindende schakel tussen psychologie en sociologie. Alles heeft met elkaar
te maken en heeft invloed op elkaar. Bijvoorbeeld crimineel gedrag bij jongeren. Invloed ik en
invloed maatschappij maakt hoe de jongere in een groep functioneert.
,Brugfunctie
- Toegenomen individualisering, eigenbelang.
- Gesloten mensbeeld= individu en open mensbeeld=groep.
- Afhankelijkheid, interdependentie. Als bakker geen brood bakt hebben we geen brood. We
zijn altijd afhankelijk van elkaar. Les: studenten moeten meedoen en docent moet kennis
aanbieden.
Weerstanden groepsdynamisch denken: kritische blik.
- Are groups real? Individuen zijn echt.
- Individualistisch denken over leiderschap. Leiding geven is leiding geven. Groepsdynamica
zegt dat iedere leider eigen kwaliteiten en stijl heeft. Niet iedere leider kan alle stijlen
inzetten. Iedere situatie vraagt om een andere stijl van leidinggeven.
- Neiging tot narcisme, je vind jezelf het belangrijkst en denkt aan jezelf, eigenbelang. Alles
voor de groep waartoe je behoort, verder is niets belangrijk.
- Gebrek aandacht voor de context. Kan je wel goed naar een groep kijken en er mee werken
als je niet weet waar leden vandaan komen, waar de groep zich bevindt.
- Spanning tussen individu en groep. Overgang naar jaar drie niet halen, omdat
groepsopdracht niet gehaald is doordat een ander het liet afweten.
- Gevaar kleine groepen. Bijvoorbeeld sekte. Afhankelijk van die sekte en verder niks.
Hoofdstromingen in de groepsdynamica
1. De interactietheorie
2. De systeemtheorie
3. De sociometrische benadering
4. Benaderingen uit de algemene psychologie
5. De veldtheorie
6. De psychoanalytische benadering
1. De interactietheorie
De interactietheorie vat de groep op als een systeem van met elkaar in interactie verkerende
individuen.
Indien er frequente interacties zijn tussen de leden van een groep, zullen er gevoelens van
onderlinge genegenheid groeien en deze gevoelens zullen op hun beurt leiden tot verdere
interacties. Dit wordt de interactiehypothese, of wel de sociaal-contacthypothese genoemd. Indien
er frequenties zijn in het externe (formele) systeem zal dit leiden tot gevoelens van genegenheid, die
op hun beurt leiden tot verdere interacties die de basis vormen van het interne (informele) systeem.
Observatieschema voor interactieanalyse
1. Sociaal-emotioneel gebied: positieve reacties
2. Taakgebied: pogingen tot antwoord
3. Taakgebied: vragen
4. Sociaal-emotioneel gebied: negatieve reacties
1. Oriëntatiefase (vragen en geven info) – beeldvorming
2. Evaluatiefase (vragen en geven meningen) – oordeelsvorming
3. Controlefase (vragen en doen voorstellen) – besluitvorming
2. De systeemtheorie
De systeembenadering onderzoekt verbanden tussen verschillende soorten input en output van het
systeem. Begrippen als homeostase, feedback, systeemgrenzen en regulatiemechanismen spelen een
, belangrijke rol. De systeemtheorie heeft een sterke belangstelling voor de processen waarmee
groepen intern evenwicht proberen te handhaven.
Via systeemregels kunnen groepen een relatief stabiel intern evenwicht opbouwen en handhaven,
dit noem je homeostase. De systeembenadering is vooral geïnteresseerd in hoe systemen tot
verandering komen of stabiliteit handhaven. Een van de belangrijkste manieren hiertoe is feedback.
De systeembenadering is een evenwichtstheorie die meer verduidelijkt hoe systemen zich
handhaven dan hoe ze veranderen. Deze benadering dreigt dan ook weinig aandacht te hebben voor
het inhoudsniveau en de inhoudelijke kanten van de systeemdoelstellingen.
Het geheel is meer dan de som der delen
Systemen worden gekenmerkt door een zekere mate van totaliteit. Er is samenhang, en de structuur
van de samenhang laat zich niet verklaren door de afzonderlijke delen te analyseren. Elk deel van een
systeem wordt gezien in zijn samenhang met de andere delen, omdat een verandering in één deel
een verandering in de verhouding tussen alle delen en in het totale systeem kan veroorzaken.
3. De sociometrische benadering
De sociometrische benadering richt zich vooral op de sociale aspecten van het groepsgebeuren, met
name op de emotionele kanten van de interpersoonlijke relaties tussen de groepsleden. Centraal
staat het sociogram. Hierbij geven groepsleden op een vragenlijst aan welke andere groepsleden zij
al dan niet zien als vrienden, partners, collega’s en dergelijke in bepaalde situaties en dit wordt dan
verwerkt in een sociogram. De keuzepatronen zijn een weergave van de interpersoonlijke attracties
die ten grondslag liggen aan de informele groepsstructuur.
4. Benaderingen uit de algemene psychologie
Motivatietheorieën, leertheorieën en waarnemingstheorieën. Het invloedrijkst hiervan is de brede
benadering die bekendstaat als de cognitieve theorie. Dit is een visie die benadrukt hoe belangrijk
het is om te begrijpen hoe mensen informatie over hun sociale omgeving ontvangen en verwerken
en hoe dit van invloed is op hun gedrag.
Cognitieve dissonantietheorie
Je probeert de fysieke en sociale omgeving zo te interpreteren dat de diverse waarnemingen daarvan
consistent zijn met elkaar. Tussen de cognitieve elementen (kennis en interpretaties) kunnen
tegenstrijdigheden ontstaan die dissonanties worden genoemd.
Sociale vergelijkingstheorie
Ieder heeft over tal van zaken en personen een aantal eigen meningen en opvattingen. We streven er
niet alleen naar om hierin een consonante samenhang aan te brengen, maar ook om hiervoor
bevestiging te vinden. We gaan af op de oordelen van anderen. Wanneer bepaalde mensen dezelfde
meningen en opvattingen hebben zijn we meer overtuigd van de juistheid hiervan. Individuen
kunnen beter tot inschatting komen van eigen prestaties, vaardigheden, talenten etc. Ook verklaart
deze theorie waarom mensen lid worden van bepaalde groepen, namelijk om bevestiging te vinden
voor eigen meningen en een vergelijkingsmaatstaaf voor eigen vaardigheden.
Cognitief conflict en conformiteit
Hier wordt onderzocht hoe mensen omgaan met situaties in een groep waarin ze een cognitief
conflict ervaren. Een groepsmeerderheid wordt anders beoordeeld dan een individu. Een cognitief
conflict kan worden opgelost door zich te conformeren aan de groepsmeerderheid.
5. De Veldtheorie
De veldtheorie ontleent haar naam aan de stelling dat gedrag plaatsvindt binnen een veld van elkaar
beïnvloedende krachten. Deze stroming gaat uit van de veronderstelling dat ook een groep op elk
Leerdoel F: De student kent het belang en de uitgangspunten van het werken met groepen, waarbij
de context en de diversiteit van een groep worden benut (kwalificatie 5).
De student geeft een adequate situatieschets van het werken met een (leef)groep.
Dit zijn ervaringen, voorbeelden van werken met (leef)groepen. Hierbij dient rekening te worden
gehouden met de groepssamenstelling, taakgerichte activiteiten, relatiegerichte activiteiten, rivaliteit
en bedreiging binnen de groep.
De student beschrijft de kracht van het werken met groepen in het SPH werkveld.
De positieve kracht van groepen
- Groepsleden kunnen elkaar steun bieden
- De groep vormt een band en voelt zich met elkaar verbonden
- De groep heeft een gezamenlijk doel, hebben iets gemeen en begrijpen elkaar
- De groep heeft een gedeelde verantwoordelijkheid
- Groepsleden kunnen van elkaar leren
- Groepsleden kunnen zich bewust worden van een eigen identiteit
- Groepsleden voelen erkenning en waardering, ze zijn niet de enige, veiligheid en vertrouwen
- Groepsleden kunnen elkaar motiveren, stimuleren en prikkelen
- Groepsleden kunnen elkaar aanspreken op negatief gedrag
- Werken met groepen is efficiënter en dus goedkoper.
Groepen kunnen ook negatieve krachten hebben, zoals: zondebokvorming, pestgedrag,
machtsmisbruik, conflicten etc.
De taak van de begeleider is om er toe bij te dragen dat een groep in haar (positieve) kracht komt. De
aandacht ligt op de groep en het groepsklimaat, niet op de individuen. Het is belangrijk dat er een
veilige en vertrouwde sfeer heerst.
De student beschrijft het ontstaan van groepsdynamica en de hoofdstromingen van groepsdynamica.
Het ontstaan van de groepsdynamica
Groepsdynamica ontstond in Europa.
- Ontstaan veldtheorie Lewin (1890-1847) =krachtenveldtheorie. Hoe werken krachten in een
groep op elkaar in.
- Gestaltschool (1910): het geheel is meer dan de som der delen. Een groep is meer dan de
individuen die je ziet. Groep is meer dan optelsom van alle individuen bij elkaar. Bijvoorbeeld
een huis is meer dan optelsom van stenen: warm, droog, comfort etc.
- Psychoanalytisch begrippenkader. Freud. Hoe een individu in elkaar steekt heeft invloed op
hoe iemand functioneert in een groep en heeft invloed op een groep.
Fundament
- Psychologie – individu
- Groepsdynamica – groep
- Sociologie – maatschappij
Groepsdynamica is de verbindende schakel tussen psychologie en sociologie. Alles heeft met elkaar
te maken en heeft invloed op elkaar. Bijvoorbeeld crimineel gedrag bij jongeren. Invloed ik en
invloed maatschappij maakt hoe de jongere in een groep functioneert.
,Brugfunctie
- Toegenomen individualisering, eigenbelang.
- Gesloten mensbeeld= individu en open mensbeeld=groep.
- Afhankelijkheid, interdependentie. Als bakker geen brood bakt hebben we geen brood. We
zijn altijd afhankelijk van elkaar. Les: studenten moeten meedoen en docent moet kennis
aanbieden.
Weerstanden groepsdynamisch denken: kritische blik.
- Are groups real? Individuen zijn echt.
- Individualistisch denken over leiderschap. Leiding geven is leiding geven. Groepsdynamica
zegt dat iedere leider eigen kwaliteiten en stijl heeft. Niet iedere leider kan alle stijlen
inzetten. Iedere situatie vraagt om een andere stijl van leidinggeven.
- Neiging tot narcisme, je vind jezelf het belangrijkst en denkt aan jezelf, eigenbelang. Alles
voor de groep waartoe je behoort, verder is niets belangrijk.
- Gebrek aandacht voor de context. Kan je wel goed naar een groep kijken en er mee werken
als je niet weet waar leden vandaan komen, waar de groep zich bevindt.
- Spanning tussen individu en groep. Overgang naar jaar drie niet halen, omdat
groepsopdracht niet gehaald is doordat een ander het liet afweten.
- Gevaar kleine groepen. Bijvoorbeeld sekte. Afhankelijk van die sekte en verder niks.
Hoofdstromingen in de groepsdynamica
1. De interactietheorie
2. De systeemtheorie
3. De sociometrische benadering
4. Benaderingen uit de algemene psychologie
5. De veldtheorie
6. De psychoanalytische benadering
1. De interactietheorie
De interactietheorie vat de groep op als een systeem van met elkaar in interactie verkerende
individuen.
Indien er frequente interacties zijn tussen de leden van een groep, zullen er gevoelens van
onderlinge genegenheid groeien en deze gevoelens zullen op hun beurt leiden tot verdere
interacties. Dit wordt de interactiehypothese, of wel de sociaal-contacthypothese genoemd. Indien
er frequenties zijn in het externe (formele) systeem zal dit leiden tot gevoelens van genegenheid, die
op hun beurt leiden tot verdere interacties die de basis vormen van het interne (informele) systeem.
Observatieschema voor interactieanalyse
1. Sociaal-emotioneel gebied: positieve reacties
2. Taakgebied: pogingen tot antwoord
3. Taakgebied: vragen
4. Sociaal-emotioneel gebied: negatieve reacties
1. Oriëntatiefase (vragen en geven info) – beeldvorming
2. Evaluatiefase (vragen en geven meningen) – oordeelsvorming
3. Controlefase (vragen en doen voorstellen) – besluitvorming
2. De systeemtheorie
De systeembenadering onderzoekt verbanden tussen verschillende soorten input en output van het
systeem. Begrippen als homeostase, feedback, systeemgrenzen en regulatiemechanismen spelen een
, belangrijke rol. De systeemtheorie heeft een sterke belangstelling voor de processen waarmee
groepen intern evenwicht proberen te handhaven.
Via systeemregels kunnen groepen een relatief stabiel intern evenwicht opbouwen en handhaven,
dit noem je homeostase. De systeembenadering is vooral geïnteresseerd in hoe systemen tot
verandering komen of stabiliteit handhaven. Een van de belangrijkste manieren hiertoe is feedback.
De systeembenadering is een evenwichtstheorie die meer verduidelijkt hoe systemen zich
handhaven dan hoe ze veranderen. Deze benadering dreigt dan ook weinig aandacht te hebben voor
het inhoudsniveau en de inhoudelijke kanten van de systeemdoelstellingen.
Het geheel is meer dan de som der delen
Systemen worden gekenmerkt door een zekere mate van totaliteit. Er is samenhang, en de structuur
van de samenhang laat zich niet verklaren door de afzonderlijke delen te analyseren. Elk deel van een
systeem wordt gezien in zijn samenhang met de andere delen, omdat een verandering in één deel
een verandering in de verhouding tussen alle delen en in het totale systeem kan veroorzaken.
3. De sociometrische benadering
De sociometrische benadering richt zich vooral op de sociale aspecten van het groepsgebeuren, met
name op de emotionele kanten van de interpersoonlijke relaties tussen de groepsleden. Centraal
staat het sociogram. Hierbij geven groepsleden op een vragenlijst aan welke andere groepsleden zij
al dan niet zien als vrienden, partners, collega’s en dergelijke in bepaalde situaties en dit wordt dan
verwerkt in een sociogram. De keuzepatronen zijn een weergave van de interpersoonlijke attracties
die ten grondslag liggen aan de informele groepsstructuur.
4. Benaderingen uit de algemene psychologie
Motivatietheorieën, leertheorieën en waarnemingstheorieën. Het invloedrijkst hiervan is de brede
benadering die bekendstaat als de cognitieve theorie. Dit is een visie die benadrukt hoe belangrijk
het is om te begrijpen hoe mensen informatie over hun sociale omgeving ontvangen en verwerken
en hoe dit van invloed is op hun gedrag.
Cognitieve dissonantietheorie
Je probeert de fysieke en sociale omgeving zo te interpreteren dat de diverse waarnemingen daarvan
consistent zijn met elkaar. Tussen de cognitieve elementen (kennis en interpretaties) kunnen
tegenstrijdigheden ontstaan die dissonanties worden genoemd.
Sociale vergelijkingstheorie
Ieder heeft over tal van zaken en personen een aantal eigen meningen en opvattingen. We streven er
niet alleen naar om hierin een consonante samenhang aan te brengen, maar ook om hiervoor
bevestiging te vinden. We gaan af op de oordelen van anderen. Wanneer bepaalde mensen dezelfde
meningen en opvattingen hebben zijn we meer overtuigd van de juistheid hiervan. Individuen
kunnen beter tot inschatting komen van eigen prestaties, vaardigheden, talenten etc. Ook verklaart
deze theorie waarom mensen lid worden van bepaalde groepen, namelijk om bevestiging te vinden
voor eigen meningen en een vergelijkingsmaatstaaf voor eigen vaardigheden.
Cognitief conflict en conformiteit
Hier wordt onderzocht hoe mensen omgaan met situaties in een groep waarin ze een cognitief
conflict ervaren. Een groepsmeerderheid wordt anders beoordeeld dan een individu. Een cognitief
conflict kan worden opgelost door zich te conformeren aan de groepsmeerderheid.
5. De Veldtheorie
De veldtheorie ontleent haar naam aan de stelling dat gedrag plaatsvindt binnen een veld van elkaar
beïnvloedende krachten. Deze stroming gaat uit van de veronderstelling dat ook een groep op elk
