PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation
Na afronding van de cursus ben je in staat om de volgende onderwerpen
te beschrijven, deze toe te passen en je inzicht in deze onderwerpen te
demonstreren:
1. de definitie van conflict, waarom het nuttig is om conflict te
bestuderen en effectieve conflictvaardigheden te beheersen, hoe
een destructief conflict kan worden begrepen evenals constructieve
en destructieve gedragingen bij het omgaan met conflict;
2. opvattingen, metaforen, verhalen (narratieven) en percepties over
en van conflict, alsmede de rol van gender en cultuur in conflict;
3. belangen en doelen van conflictpartijen;
4. macht in conflict;
5. conflictstijlen en beperkingen van onderzoek naar conflictstijlen;
6. verschillende emoties en hun rol/functie in conflict, net als manieren
om met emoties in conflict om te gaan;
7. methoden voor het analyseren van conflict;
8. interpersoonlijke onderhandeling;
9. mediation.
Hiernaast ben je in staat om:
10. adequate persoonlijke leerdoelen te formuleren over de eigen
gespreksvaardigheden (waaronder manieren om met emoties in
conflict om te gaan) en handelen als mediator die aansluiten bij de
hoofdstukken van Bonenkamp (2017, pp. 181-183; 191-
214) en Prein (2017, pp. 218-230) en de opfriscursus
Gespreksvaardigheden;
11. schriftelijk en kritisch te reflecteren op een concrete
conflictsituatie aan de hand van theorieën en modellen uit Hocker et
al. (2022);
12. schriftelijk en kritisch te reflecteren op de eigen
gespreksvaardigheden en handelen als mediator aan de hand van
de persoonlijke leerdoelen.
Samenvatting Thema 1 – Eigenschappen van en perspectieven op
conflict
Dit thema draait om de vraag wat een conflict eigenlijk is, waarom het de
moeite waard is om conflict te bestuderen, en hoe conflicten zich zowel
destructief als constructief kunnen ontwikkelen. De leerstof bestaat uit de
eerste twee hoofdstukken van Hocker, Berry & Wilmot (2022): hoofdstuk 1
"The Nature of Conflict" en hoofdstuk 2 "Perspectives on Conflict".
Leerdoelen thema 1
Na het bestuderen van dit thema kun je de volgende onderwerpen
beschrijven, toepassen en je inzicht in deze onderwerpen demonstreren:
1. de definitie van conflict
2. redenen voor het bestuderen van conflict en het beheersen van
effectieve conflictvaardigheden
3. conflictspiralen
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 1
, 4. de vier ruiters van de apocalyps (Gottman, 1999)
5. constructieve en destructieve gedragingen bij het omgaan met
conflict
6. de rol van persoonlijke voorgeschiedenis en het eigen wereldbeeld
in conflict
7. negatieve en positieve zienswijzen op conflict
8. conflictmetaforen
9. narratieven, percepties en attributies in het begrijpen van conflicten
10. de rol van gender en cultuur in conflict.
1. De definitie van conflict
Hocker et al. (2022, p. 3) omschrijven conflict als een strijd waaraan uiting
wordt gegeven (an expressed struggle) tussen minstens twee wederzijds
afhankelijke (interdependente) partijen, die onverenigbare doelen en
schaarse bronnen ervaren, en die het gevoel hebben dat ze door de ander
belemmerd worden in het bereiken van hun doelen. In deze definitie zitten
vier elementen verwerkt, die hieronder één voor één worden toegelicht.
Een geuite (expressed) strijd
Conflict is per definitie iets dat tot uiting komt in communicatie. Er bestaat
ook intrapersoonlijk conflict: innerlijke spanning, ambivalentie of een
innerlijke worsteling die iemand nog niet naar buiten heeft gebracht.
Zolang zo'n innerlijke spanning niet communicatief (verbaal of non-
verbaal) tot uitdrukking komt, is er nog geen sprake van interpersoonlijk
conflict. Twee vrienden die elkaar allebei bewust ontwijken na een
akkefietje, uiten hun conflict dus al door dat vermijdingsgedrag, ook al
wordt er geen woord over gewisseld. Communicatie en conflict zijn
onlosmakelijk met elkaar verbonden: communicatiegedrag creëert
conflict, weerspiegelt conflict, en is tegelijk het middel waarmee conflict
productief of destructief gemanaged wordt.
Wederzijdse afhankelijkheid (interdependentie)
Partijen gaan een conflict aan juist omdát ze van elkaar afhankelijk zijn: de
keuzes van de één hebben gevolgen voor de ander en omgekeerd (Hocker
et al., 2022, p. 5). Wie elkaar niet nodig heeft, heeft ook geen reden voor
conflict. Zelfs in een verhit conflict blijft er sprake van gedeeld belang (al
is dat soms alleen het belang om het conflict zelf gaande te houden);
Schelling (1960) noemt dit "strategisch conflict" of "onvolledige
antagonie" — partijen zijn nooit volledig tegenover elkaar komen te staan.
Interdependentie kent zowel coöperatieve als competitieve elementen.
Partijen bewegen bovendien voortdurend tussen onafhankelijkheid ("ik")
en verbondenheid ("wij"); als deze balans zoek raakt, ontstaat een
vastgelopen (gridlocked) conflict, herkenbaar aan gevoelens van afwijzing,
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 2
,het uitblijven van vooruitgang, toenemende verharding, het ontbreken
van humor en het uiteindelijk emotioneel of fysiek afhaken van de relatie
(Gottman, 1999).
Onverenigbare doelen
Mensen ervaren hun doelen als onverenigbaar wanneer zij (1) hetzelfde
willen (bijvoorbeeld dezelfde promotie) of (2) iets verschillends willen (de
één wil naar het ene restaurant, de ander naar het andere). Vaak blijkt bij
nader gesprek dat doelen minder tegengesteld zijn dan ze aanvankelijk
lijken, of dat achter een schijnbaar inhoudelijk verschil (welk restaurant)
een relationele kwestie schuilgaat (wie er mag beslissen).
Schaarse bronnen
Een bron is elke positief gewaardeerde fysieke, economische of sociale
uitkomst (Miller & Steinberg, 1975). Bronnen kunnen objectief schaars zijn
(geld, een plek in een volle cursus) of subjectief als schaars worden
ervaren (aandacht, liefde, waardering). Twee bronnen die in vrijwel elk
conflict een rol spelen zijn macht en zelfwaardering: mensen ervaren vaak
dat zijzelf te weinig macht en zelfwaardering hebben, en dat de ander er
juist te veel van heeft.
Belemmering (interference)
Pas wanneer de aanwezigheid van de ander het bereiken van je doel
daadwerkelijk in de weg lijkt te staan, is er sprake van conflict. Degene die
blokkeert wordt al snel gezien als "het probleem", ook al hebben beide
partijen vaak begrijpelijke, eigen belangen.
2. Redenen voor het bestuderen van conflict en het beheersen van
effectieve conflictvaardigheden
Het bestuderen van conflict en het aanleren van constructieve
conflictvaardigheden is om meerdere redenen relevant.
Mentale gezondheid en welzijn. Een constructieve omgang met
conflict vermindert stress, angst en gevoelens van hopeloosheid;
destructieve conflictomgevingen hangen samen met onder andere
eetstoornissen, partnermishandeling en problematisch alcoholgebruik.
Gezinsrelaties. Het gezin van herkomst socialiseert ons in constructieve
of destructieve manieren van conflicthantering. Aanhoudend destructief
conflict tussen ouders heeft een directe negatieve invloed op kinderen
(onder andere agressie, hyperactiviteit, teruggetrokken gedrag en
somatische klachten), soms zelfs meer dan een scheiding op zich. Niet het
aantal conflicten, maar of mensen het conflict als oplosbaar ervaren,
voorspelt welzijn.
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 3
, Liefdesrelaties. Niet de aan- of afwezigheid van conflict, maar de manier
waarop stellen ermee omgaan, bepaalt de kwaliteit van de relatie. Het
vermogen om een ruzie achteraf te "verwerken" (zonder de ruzie over te
doen) is hierbij cruciaal (Gottman & Gottman, 2008).
De werkplek. Conflict is een blijvend kenmerk van organisaties; bijna
85% van de werknemers rapporteert werkgerelateerde conflicten.
Onopgelost conflict leidt tot lagere productiviteit, verspreiding van
spanning door de hele organisatie en zelfs meer medische fouten in de
zorg wanneer samenwerking verstoord raakt.
Vaardigheidsontwikkeling. Conflictvaardigheden zijn geen aangeboren
talent maar een aan te leren repertoire. Jongeren zonder training lossen
conflicten vaak op door stand-offs of terugtrekking, wat weinig
bevredigend is. Emotionele intelligentie — het herkennen van eigen en
andermans gevoelens, jezelf motiveren en emoties goed managen
(Goleman, 1998) — vormt hierbij een fundament, evenals mindfulness:
niet-oordelende, momentane aandacht (Kabat-Zinn, 2005) die helpt om in
het conflict aanwezig te blijven zonder te vluchten of te escaleren.
3. Conflictspiralen
Conflicten ontwikkelen zich vaak niet als losse gebeurtenissen, maar als
een zichzelf versterkend patroon: een spiraal.
De negativiteitsspiraal (escalatie- of vechtspiraal)
Hierbij wordt het conflict steeds erger: het conflict bestendigt zichzelf en
krijgt een eigen dynamiek, gedreven door de wens de ander te
beschadigen of zich te wreken. Gedrag, percepties van de ander en
percepties van de relatie versterken elkaar negatief, terwijl beide partijen
zichzelf als onschuldig blijven zien ("het is zijn/haar schuld"). Beck (1988)
beschrijft hoe partners elkaar steeds meer door een negatief frame gaan
zien, waarbij zelfs positieve acties negatief geïnterpreteerd worden.
De vermijdings- of vluchtspiraal
Hier wordt de wederzijdse afhankelijkheid juist actief verminderd: minder
direct contact, het vermijden van de ander, opgekropte teleurstelling of
wrok, en klagen over de ander bij derden in plaats van rechtstreeks.
Mensen kunnen hier onbewust ook iets uit halen (bijvoorbeeld
verbondenheid met een "bondgenoot" aan wie ze klagen), waardoor ze
soms niet gemotiveerd zijn om de spiraal te doorbreken.
De aanval-terugtrekspiraal (attack/withdraw pattern)
Een bijzondere vorm van de vermijdingsspiraal, vooral in intieme relaties:
één partner brengt problemen steeds ter sprake (pursuer), terwijl de
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 4
Na afronding van de cursus ben je in staat om de volgende onderwerpen
te beschrijven, deze toe te passen en je inzicht in deze onderwerpen te
demonstreren:
1. de definitie van conflict, waarom het nuttig is om conflict te
bestuderen en effectieve conflictvaardigheden te beheersen, hoe
een destructief conflict kan worden begrepen evenals constructieve
en destructieve gedragingen bij het omgaan met conflict;
2. opvattingen, metaforen, verhalen (narratieven) en percepties over
en van conflict, alsmede de rol van gender en cultuur in conflict;
3. belangen en doelen van conflictpartijen;
4. macht in conflict;
5. conflictstijlen en beperkingen van onderzoek naar conflictstijlen;
6. verschillende emoties en hun rol/functie in conflict, net als manieren
om met emoties in conflict om te gaan;
7. methoden voor het analyseren van conflict;
8. interpersoonlijke onderhandeling;
9. mediation.
Hiernaast ben je in staat om:
10. adequate persoonlijke leerdoelen te formuleren over de eigen
gespreksvaardigheden (waaronder manieren om met emoties in
conflict om te gaan) en handelen als mediator die aansluiten bij de
hoofdstukken van Bonenkamp (2017, pp. 181-183; 191-
214) en Prein (2017, pp. 218-230) en de opfriscursus
Gespreksvaardigheden;
11. schriftelijk en kritisch te reflecteren op een concrete
conflictsituatie aan de hand van theorieën en modellen uit Hocker et
al. (2022);
12. schriftelijk en kritisch te reflecteren op de eigen
gespreksvaardigheden en handelen als mediator aan de hand van
de persoonlijke leerdoelen.
Samenvatting Thema 1 – Eigenschappen van en perspectieven op
conflict
Dit thema draait om de vraag wat een conflict eigenlijk is, waarom het de
moeite waard is om conflict te bestuderen, en hoe conflicten zich zowel
destructief als constructief kunnen ontwikkelen. De leerstof bestaat uit de
eerste twee hoofdstukken van Hocker, Berry & Wilmot (2022): hoofdstuk 1
"The Nature of Conflict" en hoofdstuk 2 "Perspectives on Conflict".
Leerdoelen thema 1
Na het bestuderen van dit thema kun je de volgende onderwerpen
beschrijven, toepassen en je inzicht in deze onderwerpen demonstreren:
1. de definitie van conflict
2. redenen voor het bestuderen van conflict en het beheersen van
effectieve conflictvaardigheden
3. conflictspiralen
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 1
, 4. de vier ruiters van de apocalyps (Gottman, 1999)
5. constructieve en destructieve gedragingen bij het omgaan met
conflict
6. de rol van persoonlijke voorgeschiedenis en het eigen wereldbeeld
in conflict
7. negatieve en positieve zienswijzen op conflict
8. conflictmetaforen
9. narratieven, percepties en attributies in het begrijpen van conflicten
10. de rol van gender en cultuur in conflict.
1. De definitie van conflict
Hocker et al. (2022, p. 3) omschrijven conflict als een strijd waaraan uiting
wordt gegeven (an expressed struggle) tussen minstens twee wederzijds
afhankelijke (interdependente) partijen, die onverenigbare doelen en
schaarse bronnen ervaren, en die het gevoel hebben dat ze door de ander
belemmerd worden in het bereiken van hun doelen. In deze definitie zitten
vier elementen verwerkt, die hieronder één voor één worden toegelicht.
Een geuite (expressed) strijd
Conflict is per definitie iets dat tot uiting komt in communicatie. Er bestaat
ook intrapersoonlijk conflict: innerlijke spanning, ambivalentie of een
innerlijke worsteling die iemand nog niet naar buiten heeft gebracht.
Zolang zo'n innerlijke spanning niet communicatief (verbaal of non-
verbaal) tot uitdrukking komt, is er nog geen sprake van interpersoonlijk
conflict. Twee vrienden die elkaar allebei bewust ontwijken na een
akkefietje, uiten hun conflict dus al door dat vermijdingsgedrag, ook al
wordt er geen woord over gewisseld. Communicatie en conflict zijn
onlosmakelijk met elkaar verbonden: communicatiegedrag creëert
conflict, weerspiegelt conflict, en is tegelijk het middel waarmee conflict
productief of destructief gemanaged wordt.
Wederzijdse afhankelijkheid (interdependentie)
Partijen gaan een conflict aan juist omdát ze van elkaar afhankelijk zijn: de
keuzes van de één hebben gevolgen voor de ander en omgekeerd (Hocker
et al., 2022, p. 5). Wie elkaar niet nodig heeft, heeft ook geen reden voor
conflict. Zelfs in een verhit conflict blijft er sprake van gedeeld belang (al
is dat soms alleen het belang om het conflict zelf gaande te houden);
Schelling (1960) noemt dit "strategisch conflict" of "onvolledige
antagonie" — partijen zijn nooit volledig tegenover elkaar komen te staan.
Interdependentie kent zowel coöperatieve als competitieve elementen.
Partijen bewegen bovendien voortdurend tussen onafhankelijkheid ("ik")
en verbondenheid ("wij"); als deze balans zoek raakt, ontstaat een
vastgelopen (gridlocked) conflict, herkenbaar aan gevoelens van afwijzing,
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 2
,het uitblijven van vooruitgang, toenemende verharding, het ontbreken
van humor en het uiteindelijk emotioneel of fysiek afhaken van de relatie
(Gottman, 1999).
Onverenigbare doelen
Mensen ervaren hun doelen als onverenigbaar wanneer zij (1) hetzelfde
willen (bijvoorbeeld dezelfde promotie) of (2) iets verschillends willen (de
één wil naar het ene restaurant, de ander naar het andere). Vaak blijkt bij
nader gesprek dat doelen minder tegengesteld zijn dan ze aanvankelijk
lijken, of dat achter een schijnbaar inhoudelijk verschil (welk restaurant)
een relationele kwestie schuilgaat (wie er mag beslissen).
Schaarse bronnen
Een bron is elke positief gewaardeerde fysieke, economische of sociale
uitkomst (Miller & Steinberg, 1975). Bronnen kunnen objectief schaars zijn
(geld, een plek in een volle cursus) of subjectief als schaars worden
ervaren (aandacht, liefde, waardering). Twee bronnen die in vrijwel elk
conflict een rol spelen zijn macht en zelfwaardering: mensen ervaren vaak
dat zijzelf te weinig macht en zelfwaardering hebben, en dat de ander er
juist te veel van heeft.
Belemmering (interference)
Pas wanneer de aanwezigheid van de ander het bereiken van je doel
daadwerkelijk in de weg lijkt te staan, is er sprake van conflict. Degene die
blokkeert wordt al snel gezien als "het probleem", ook al hebben beide
partijen vaak begrijpelijke, eigen belangen.
2. Redenen voor het bestuderen van conflict en het beheersen van
effectieve conflictvaardigheden
Het bestuderen van conflict en het aanleren van constructieve
conflictvaardigheden is om meerdere redenen relevant.
Mentale gezondheid en welzijn. Een constructieve omgang met
conflict vermindert stress, angst en gevoelens van hopeloosheid;
destructieve conflictomgevingen hangen samen met onder andere
eetstoornissen, partnermishandeling en problematisch alcoholgebruik.
Gezinsrelaties. Het gezin van herkomst socialiseert ons in constructieve
of destructieve manieren van conflicthantering. Aanhoudend destructief
conflict tussen ouders heeft een directe negatieve invloed op kinderen
(onder andere agressie, hyperactiviteit, teruggetrokken gedrag en
somatische klachten), soms zelfs meer dan een scheiding op zich. Niet het
aantal conflicten, maar of mensen het conflict als oplosbaar ervaren,
voorspelt welzijn.
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 3
, Liefdesrelaties. Niet de aan- of afwezigheid van conflict, maar de manier
waarop stellen ermee omgaan, bepaalt de kwaliteit van de relatie. Het
vermogen om een ruzie achteraf te "verwerken" (zonder de ruzie over te
doen) is hierbij cruciaal (Gottman & Gottman, 2008).
De werkplek. Conflict is een blijvend kenmerk van organisaties; bijna
85% van de werknemers rapporteert werkgerelateerde conflicten.
Onopgelost conflict leidt tot lagere productiviteit, verspreiding van
spanning door de hele organisatie en zelfs meer medische fouten in de
zorg wanneer samenwerking verstoord raakt.
Vaardigheidsontwikkeling. Conflictvaardigheden zijn geen aangeboren
talent maar een aan te leren repertoire. Jongeren zonder training lossen
conflicten vaak op door stand-offs of terugtrekking, wat weinig
bevredigend is. Emotionele intelligentie — het herkennen van eigen en
andermans gevoelens, jezelf motiveren en emoties goed managen
(Goleman, 1998) — vormt hierbij een fundament, evenals mindfulness:
niet-oordelende, momentane aandacht (Kabat-Zinn, 2005) die helpt om in
het conflict aanwezig te blijven zonder te vluchten of te escaleren.
3. Conflictspiralen
Conflicten ontwikkelen zich vaak niet als losse gebeurtenissen, maar als
een zichzelf versterkend patroon: een spiraal.
De negativiteitsspiraal (escalatie- of vechtspiraal)
Hierbij wordt het conflict steeds erger: het conflict bestendigt zichzelf en
krijgt een eigen dynamiek, gedreven door de wens de ander te
beschadigen of zich te wreken. Gedrag, percepties van de ander en
percepties van de relatie versterken elkaar negatief, terwijl beide partijen
zichzelf als onschuldig blijven zien ("het is zijn/haar schuld"). Beck (1988)
beschrijft hoe partners elkaar steeds meer door een negatief frame gaan
zien, waarbij zelfs positieve acties negatief geïnterpreteerd worden.
De vermijdings- of vluchtspiraal
Hier wordt de wederzijdse afhankelijkheid juist actief verminderd: minder
direct contact, het vermijden van de ander, opgekropte teleurstelling of
wrok, en klagen over de ander bij derden in plaats van rechtstreeks.
Mensen kunnen hier onbewust ook iets uit halen (bijvoorbeeld
verbondenheid met een "bondgenoot" aan wie ze klagen), waardoor ze
soms niet gemotiveerd zijn om de spiraal te doorbreken.
De aanval-terugtrekspiraal (attack/withdraw pattern)
Een bijzondere vorm van de vermijdingsspiraal, vooral in intieme relaties:
één partner brengt problemen steeds ter sprake (pursuer), terwijl de
PB2412 --Inleiding in conflicthantering en mediation 4
