GRONDWETTELIJK RECHT
Grondrechten
FILOSOFISCHE GRONDSLAGEN
Tweede functie van de grondwet: beperken van de overheidsmacht.
=> door o.a. het verankeren van grondrechten (en scheiding der machten).
Grondrechten zijn een inhoudelijke beperking van de publieke macht; verhinderen dat de overheid bepaalde
handelingen stelt & verplichten de overheid een bepaalde gedragslijn aan te nemen.
⇨ Grondrechten zijn fundamentele rechtsnormen die de macht van de overheid inhoudelijk aan banden
leggen en de menselijke waardigheid willen verzekeren.
Theorieën over grondslagen vetrekken vaak vanuit een bepaalde visie op de menselijke natuur.
Art. 1 UVRM (= verlichtingsfilosofie van Kant) : “Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten
geboren. Ze zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van
broederschap te gedragen.”
Preambule UVRM : “Overwegende, dat erkenning van de inherente waardigheid (…) van alle leden van de
mensengemeenschap grondslag is voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld”
⇨ Ideeën van de menselijke waardigheid (= klassieke rechtvaardigingstheorie) = mens als autonoom
individu dat in staat is morele keuzes te maken.
Idee van de menselijke waardigheid (= gaat uit van welbepaald mensbeeld, als vrij en rationeel handelend wezen
en keuzes kan maken zo onderscheid die zich van andere wezens) hangt ook samen met natuurrechtsdenken
van Locke; mens is van nature vrij en hij kan aanspraak maken op bepaalde natuurlijke rechten (=natuurrechten
aangezien ze door de natuur gegeven zijn moet het bestuur het beschermen) .
1477 eerste filosoof die menselijke waardigheid verwoorden argument: mens is geschapen naar
gelijkenis van god en die de aard van alels heeft vastgesteld, behlave die van de mens, de mens moet
zelf zijn aard bepalen en zijn doelstellingen uitstellen
Bekendste auteurs: Locke, Kant (de mens is begiftigt met verstand en geweten en dat de grondslag is
van de menselijke waardigheid)
Klassieke rechtvaardigingtheorie: In de menselijke natuur zijn enkele waardigheden terug te vinden (+-12 e
eeuw) werden natuurlijke wetten geherfomuleerd tot natuurrechten
MAAR KRITIEK op die theorie; welke rechten zouden dan uit de natuur voortvloeien?!
Bentham: “natural rights = rhetorical nonsense, nonsense upon stilts”
o Uit de natuur vloeien geen rechten voort, die worden gecreerd door het recht (= de mens), het
zou leiden tot anarchie als je de ‘natuur’ volgt
o Iedereen zal andere rechten uit de natuur halen afhankelijk van zijn eigen politieke opvatting of
ideologie je kan uit feitelijke omstandigheden geen normen afleiden!
Marxistische kritiek: deze theorien zijn te gebaseerd op een individualistisch mensbeeld.
o De mens is gedetermineerd door biologische & sociale factoren
o mensenrechten zijn burgerlijke ideologie die slechts eigenbelangen vd bezittende klasse dient.
Communitaristische kritiek: individu ontleent zijn identiteit en waardigheid aan de gemeenschap en
focus ligt in het klassieke discours te veel op autonomie van het geatomatiseerde inidivu
o Identiteit is veel meer gevolg van gezin, familie, gemeenschap dan iets wa men zelf creert
Vraag: zijn mensenrechten universeel?
= als abstracte beginselen zijn ze weliswaar universeel (vloeit voort uit het mens-zijn), maar bij de concrete
,invulling is er voldoende ruimte voor plaats-, cultuur-, en tijdsgebonden verschillen (vloeit voort uit de
verschillen in kapitalistisch mensbeeld).
Als je vertrekt van de menselijke waardigheid dan zijn ze universeel, want de aard van de mens is overal
hetzelfde. Ben je het niet eens met die grondslag dan kan je beargumenteren dat ze niet universeel zijn
Mensenrechten zijn NIET absoluut rechten kunnen worden ingeperkt ter bescherming van anderen
HISTORISCHE EVOLUTIE EN VOORNAAMSTE BRONNEN
§1 Nationaal niveau
Verhaal van de internationale mensenrechten, begint op het nationaal niveau: nationale grondwetten en
constitutionele rechtspraak. = gebaseerd op historische documenten;
● 1215: Magna Carta = habeas corpus
= recht om niet van je vrijheid te worden berooft dan na tussenkomst van magistraat bescherming tegen
de uitvoerende macht
● 1689: Bill of Rights = o.a. verbod op ‘wrede en ongewone straffen’ -> later art. 3 EVRM.
● 1789: Déclaration des droits de l’Homme et du citoyen = o.a. vrijheid van meningsuiting.
= verginia declaration of rights was de eerste die circuleerde in verschillende landen en daar is de frans op
gebaseerd
● 1791: Amendements Grondwet VS
= rechten die voortvloeien uit de natuur zijn zo evident dat je ze niet op papier moet zetten niet elke
kolonie was bereid onafhankelijkheid op te geven en direct terug lid te worden van een federale staat omdat
ze net vrij waren van de engelsen om garantie te geven dat de macht van de federatie niet te groot zou zijn,
en worden ingeperkt erbij toegevoegd (bv.1ste amendement = Freedom of Speech)
● 1948: Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
In de Belgische Grondwet van 1831 zat al een vrij omvattende grondrechtencatalogus. = titel II. ‘De Belgen en
hun rechten’ (ook voor niet-Belgen o.b.v. art. 191 Gw.) werd later aangevuld in 1994
oorspronkelijk vooral klassiek-liberale rechten en vrijheden, later ook de economische, sociale (art 23
Gw) en culturele rechten in de Gw. ingeschreven. (bv. recht op privacy art 20 gw, rechten van het kind, …)
MAAR: bijzonder waarborgsysteem = formeel beperkingssysteem.
Doel van de rechten in onze grondwet = bescherming tegen het optreden van de uitvoerende macht, omwille
van het wantrouwen t.o.v. de uitvoerende macht als reactie op het bewind van Koning Willem I.
groot vertrouwen in de wetgever: parlement is ten volle bevoegd voor het realiseren én beperken van de
grondrechten. de verkozenen zijn ‘vrijheidsbelievend’ vloeit voort op volonté général van Rousseau
Bijvoorbeeld. art. 19 Gw. = vrijheid van meningsuiting en godsdienst. (geïnspireerd op Franse Déclaration)
vrijheid vindt haar grenzen in de overtreding van de wet.
o duidelijke bescherming tegen UM, niet tegen WM
misdrijven = wet in formele zin kan enkel door formele wetgever uitgevaardigd, nooit door een KB
vrijheid van menignsuiting kan dus enkel worden ingeperkt door deze wetgever
Art 19 is tegenhanger van First Amendement bied bescherming tegen beide takken. (p301)
Art 19 First Amendement
De vrijheid van menigsuiting enkel gewaarborgt Parlement mag geen wet maken die de inperking
door UM, WM kan die inperken door zaken van meningsuiting schendt mag geen wet
strafbaar te stellen maken tot inperking
2
, §2 Internationaal niveau
Internationale verankering kwam er pas in de 20 e eeuw; als reactie tegen de massale
mensenrechtenschendingen van het Naziregime.
bescherming van de mensenrechten werd een zaak van de internationale gemeenschap.
1948: UVRM, maar is een verklaring en dus NIET juridisch bindend!!
Waarom zo lang geduurd? omv klassieke visie op soevereiniteit internationaal recht: hoe een staat zijn
onderdanen behandelt tot de soevereiniteit van de staat behoord kwam een einde aan na WOI
=> pas 1966 consensus over oprichting van bindende juridische verdragen: UVRM opgedeeld in 2 teksten.
Was moeilijk te bepalen welke rechten wel of niet bindend waren, verschilden per blok dus opgesplists,
Maar vandaag zo goed als alle landen partij bij beide verdragen
o Democratisch / westers blok = liberale grondrechten
o Commnistische blok & zuid-amerikanen = sociaal-economische grondrechten
- BUPO-verdrag: Internationaal verdrag inzake Burgerrechten en politieke rechten.
- IVESCR: Internationaal verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele rechten.
- & nog tal van specifieke verdragen.
Auteurs: Eleonor Rooseveld was de drijvende kracht, met auteurs René Cassin, PC Chang, Ch Malik, Jh
Humphrey (meeste werk verricht, secretaris), Maxwell Fyfe, PH Teutgen
Hoe te werk? Alle grondwetten die er waren bij elkaar genomen en gekeken wat de doorsnede is (welke
grondrechten staan in alle nationale grondwetten) = gebeurd door Humprey Cassin gestructureerd
Chang & Malik meer de filosofen
Art 1 UVRM leidde tot controverse: ene versie stond ‘God’, andere versie stond ‘Natuur’ geraakte er niet uit
tot een belg met compromis kwam: we schrappen ze, we zwijgen er gewoon over ordt niet verwezen naar
filosofische grondslag want we geraken er toch niet uit
§3 Europees niveau
‘Congres van Europe’ – 1948 – 750 deelnemers
4 november 1950: EVRM + protocollen
- Doel = antwoord bieden op de Holocaust.
- & antwoord beiden op oprukkende communistisch blok wouden democratische systeem / vrijheden
veilig stellen tegen de communisten pas in 1961 Europees Sociaal Handvest
- Conservatieven waren enorme voostander van het EVRM en wouden het absoluut doorvoeren
EVRM was lang enige bindende mensenrechtenverdrag, en is tot op vandaag een van de enige verdragen die
worden gehandhaaft door rechtcollege (= EHRM)
Heeft supranationaal karakter = Staat kan tegen zijn wil in worden gebonden + rechtstreekse
toepasselijkheid staten onderworpen aan arresten van EHRM
o + elk inidivu kan klacht indienen tegen zijn staat
Beschermingsmechanisme is subisidiair: je moet eerst inerne rechtmiddelen hebben uitgeput vooraleer je
klacht kunt indienen bij EHRM
Elk land kan 1 rechter afvaardigen (ZIE PPT PROCEDURE)
Ook een bijzonder waarborgsysteem, MAAR = inhoudelijk beperkingssysteem.
Bij de toepassing van EVRM kijken we naar de inhoud van de maatregel dan doet het er niet toe als
het de formele wetegver of de UM macht is die het heeft ingeperkt
3
Grondrechten
FILOSOFISCHE GRONDSLAGEN
Tweede functie van de grondwet: beperken van de overheidsmacht.
=> door o.a. het verankeren van grondrechten (en scheiding der machten).
Grondrechten zijn een inhoudelijke beperking van de publieke macht; verhinderen dat de overheid bepaalde
handelingen stelt & verplichten de overheid een bepaalde gedragslijn aan te nemen.
⇨ Grondrechten zijn fundamentele rechtsnormen die de macht van de overheid inhoudelijk aan banden
leggen en de menselijke waardigheid willen verzekeren.
Theorieën over grondslagen vetrekken vaak vanuit een bepaalde visie op de menselijke natuur.
Art. 1 UVRM (= verlichtingsfilosofie van Kant) : “Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten
geboren. Ze zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van
broederschap te gedragen.”
Preambule UVRM : “Overwegende, dat erkenning van de inherente waardigheid (…) van alle leden van de
mensengemeenschap grondslag is voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in de wereld”
⇨ Ideeën van de menselijke waardigheid (= klassieke rechtvaardigingstheorie) = mens als autonoom
individu dat in staat is morele keuzes te maken.
Idee van de menselijke waardigheid (= gaat uit van welbepaald mensbeeld, als vrij en rationeel handelend wezen
en keuzes kan maken zo onderscheid die zich van andere wezens) hangt ook samen met natuurrechtsdenken
van Locke; mens is van nature vrij en hij kan aanspraak maken op bepaalde natuurlijke rechten (=natuurrechten
aangezien ze door de natuur gegeven zijn moet het bestuur het beschermen) .
1477 eerste filosoof die menselijke waardigheid verwoorden argument: mens is geschapen naar
gelijkenis van god en die de aard van alels heeft vastgesteld, behlave die van de mens, de mens moet
zelf zijn aard bepalen en zijn doelstellingen uitstellen
Bekendste auteurs: Locke, Kant (de mens is begiftigt met verstand en geweten en dat de grondslag is
van de menselijke waardigheid)
Klassieke rechtvaardigingtheorie: In de menselijke natuur zijn enkele waardigheden terug te vinden (+-12 e
eeuw) werden natuurlijke wetten geherfomuleerd tot natuurrechten
MAAR KRITIEK op die theorie; welke rechten zouden dan uit de natuur voortvloeien?!
Bentham: “natural rights = rhetorical nonsense, nonsense upon stilts”
o Uit de natuur vloeien geen rechten voort, die worden gecreerd door het recht (= de mens), het
zou leiden tot anarchie als je de ‘natuur’ volgt
o Iedereen zal andere rechten uit de natuur halen afhankelijk van zijn eigen politieke opvatting of
ideologie je kan uit feitelijke omstandigheden geen normen afleiden!
Marxistische kritiek: deze theorien zijn te gebaseerd op een individualistisch mensbeeld.
o De mens is gedetermineerd door biologische & sociale factoren
o mensenrechten zijn burgerlijke ideologie die slechts eigenbelangen vd bezittende klasse dient.
Communitaristische kritiek: individu ontleent zijn identiteit en waardigheid aan de gemeenschap en
focus ligt in het klassieke discours te veel op autonomie van het geatomatiseerde inidivu
o Identiteit is veel meer gevolg van gezin, familie, gemeenschap dan iets wa men zelf creert
Vraag: zijn mensenrechten universeel?
= als abstracte beginselen zijn ze weliswaar universeel (vloeit voort uit het mens-zijn), maar bij de concrete
,invulling is er voldoende ruimte voor plaats-, cultuur-, en tijdsgebonden verschillen (vloeit voort uit de
verschillen in kapitalistisch mensbeeld).
Als je vertrekt van de menselijke waardigheid dan zijn ze universeel, want de aard van de mens is overal
hetzelfde. Ben je het niet eens met die grondslag dan kan je beargumenteren dat ze niet universeel zijn
Mensenrechten zijn NIET absoluut rechten kunnen worden ingeperkt ter bescherming van anderen
HISTORISCHE EVOLUTIE EN VOORNAAMSTE BRONNEN
§1 Nationaal niveau
Verhaal van de internationale mensenrechten, begint op het nationaal niveau: nationale grondwetten en
constitutionele rechtspraak. = gebaseerd op historische documenten;
● 1215: Magna Carta = habeas corpus
= recht om niet van je vrijheid te worden berooft dan na tussenkomst van magistraat bescherming tegen
de uitvoerende macht
● 1689: Bill of Rights = o.a. verbod op ‘wrede en ongewone straffen’ -> later art. 3 EVRM.
● 1789: Déclaration des droits de l’Homme et du citoyen = o.a. vrijheid van meningsuiting.
= verginia declaration of rights was de eerste die circuleerde in verschillende landen en daar is de frans op
gebaseerd
● 1791: Amendements Grondwet VS
= rechten die voortvloeien uit de natuur zijn zo evident dat je ze niet op papier moet zetten niet elke
kolonie was bereid onafhankelijkheid op te geven en direct terug lid te worden van een federale staat omdat
ze net vrij waren van de engelsen om garantie te geven dat de macht van de federatie niet te groot zou zijn,
en worden ingeperkt erbij toegevoegd (bv.1ste amendement = Freedom of Speech)
● 1948: Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
In de Belgische Grondwet van 1831 zat al een vrij omvattende grondrechtencatalogus. = titel II. ‘De Belgen en
hun rechten’ (ook voor niet-Belgen o.b.v. art. 191 Gw.) werd later aangevuld in 1994
oorspronkelijk vooral klassiek-liberale rechten en vrijheden, later ook de economische, sociale (art 23
Gw) en culturele rechten in de Gw. ingeschreven. (bv. recht op privacy art 20 gw, rechten van het kind, …)
MAAR: bijzonder waarborgsysteem = formeel beperkingssysteem.
Doel van de rechten in onze grondwet = bescherming tegen het optreden van de uitvoerende macht, omwille
van het wantrouwen t.o.v. de uitvoerende macht als reactie op het bewind van Koning Willem I.
groot vertrouwen in de wetgever: parlement is ten volle bevoegd voor het realiseren én beperken van de
grondrechten. de verkozenen zijn ‘vrijheidsbelievend’ vloeit voort op volonté général van Rousseau
Bijvoorbeeld. art. 19 Gw. = vrijheid van meningsuiting en godsdienst. (geïnspireerd op Franse Déclaration)
vrijheid vindt haar grenzen in de overtreding van de wet.
o duidelijke bescherming tegen UM, niet tegen WM
misdrijven = wet in formele zin kan enkel door formele wetgever uitgevaardigd, nooit door een KB
vrijheid van menignsuiting kan dus enkel worden ingeperkt door deze wetgever
Art 19 is tegenhanger van First Amendement bied bescherming tegen beide takken. (p301)
Art 19 First Amendement
De vrijheid van menigsuiting enkel gewaarborgt Parlement mag geen wet maken die de inperking
door UM, WM kan die inperken door zaken van meningsuiting schendt mag geen wet
strafbaar te stellen maken tot inperking
2
, §2 Internationaal niveau
Internationale verankering kwam er pas in de 20 e eeuw; als reactie tegen de massale
mensenrechtenschendingen van het Naziregime.
bescherming van de mensenrechten werd een zaak van de internationale gemeenschap.
1948: UVRM, maar is een verklaring en dus NIET juridisch bindend!!
Waarom zo lang geduurd? omv klassieke visie op soevereiniteit internationaal recht: hoe een staat zijn
onderdanen behandelt tot de soevereiniteit van de staat behoord kwam een einde aan na WOI
=> pas 1966 consensus over oprichting van bindende juridische verdragen: UVRM opgedeeld in 2 teksten.
Was moeilijk te bepalen welke rechten wel of niet bindend waren, verschilden per blok dus opgesplists,
Maar vandaag zo goed als alle landen partij bij beide verdragen
o Democratisch / westers blok = liberale grondrechten
o Commnistische blok & zuid-amerikanen = sociaal-economische grondrechten
- BUPO-verdrag: Internationaal verdrag inzake Burgerrechten en politieke rechten.
- IVESCR: Internationaal verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele rechten.
- & nog tal van specifieke verdragen.
Auteurs: Eleonor Rooseveld was de drijvende kracht, met auteurs René Cassin, PC Chang, Ch Malik, Jh
Humphrey (meeste werk verricht, secretaris), Maxwell Fyfe, PH Teutgen
Hoe te werk? Alle grondwetten die er waren bij elkaar genomen en gekeken wat de doorsnede is (welke
grondrechten staan in alle nationale grondwetten) = gebeurd door Humprey Cassin gestructureerd
Chang & Malik meer de filosofen
Art 1 UVRM leidde tot controverse: ene versie stond ‘God’, andere versie stond ‘Natuur’ geraakte er niet uit
tot een belg met compromis kwam: we schrappen ze, we zwijgen er gewoon over ordt niet verwezen naar
filosofische grondslag want we geraken er toch niet uit
§3 Europees niveau
‘Congres van Europe’ – 1948 – 750 deelnemers
4 november 1950: EVRM + protocollen
- Doel = antwoord bieden op de Holocaust.
- & antwoord beiden op oprukkende communistisch blok wouden democratische systeem / vrijheden
veilig stellen tegen de communisten pas in 1961 Europees Sociaal Handvest
- Conservatieven waren enorme voostander van het EVRM en wouden het absoluut doorvoeren
EVRM was lang enige bindende mensenrechtenverdrag, en is tot op vandaag een van de enige verdragen die
worden gehandhaaft door rechtcollege (= EHRM)
Heeft supranationaal karakter = Staat kan tegen zijn wil in worden gebonden + rechtstreekse
toepasselijkheid staten onderworpen aan arresten van EHRM
o + elk inidivu kan klacht indienen tegen zijn staat
Beschermingsmechanisme is subisidiair: je moet eerst inerne rechtmiddelen hebben uitgeput vooraleer je
klacht kunt indienen bij EHRM
Elk land kan 1 rechter afvaardigen (ZIE PPT PROCEDURE)
Ook een bijzonder waarborgsysteem, MAAR = inhoudelijk beperkingssysteem.
Bij de toepassing van EVRM kijken we naar de inhoud van de maatregel dan doet het er niet toe als
het de formele wetegver of de UM macht is die het heeft ingeperkt
3
