SOCIALE PSYCHOLOGIE
Inhoud
Hoofdstuk 1: inleiding.........................................................................7
De mens is een sociaal dier................................................................................. 7
De mens is fundamenteel een sociaal dier.......................................................7
Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines.....................................8
Kracht van de situatie...................................................................................... 8
Sociale psychologie en verwante disciplines....................................................9
Andere psychologische domeinen....................................................................9
Sociale psychologie en mensenkennis...........................................................10
De geschiedenis van de sociale psychologie.......................................10
De beginjaren (1880-1935)............................................................................ 10
DE JAREN VAN BEVESTIGING (1936-1960).....................................................10
Groei en debat (1961975).............................................................................. 11
METHODOLOGISCH EN INHOUDELIJK PLURALISME (1975-HEDEN).................11
SOCIALE PSYCHOLOGIE IN DE 21STE EEUW...................................................12
Thema 4: sociale perceptie................................................................13
Het ruwe materiaal............................................................................................ 13
De waarnemer................................................................................................ 13
Het uiterlijk..................................................................................................... 14
Situaties......................................................................................................... 15
Gedrag........................................................................................................... 15
Gelaatsuitdrukkingen..................................................................................... 16
Andere bron van non-verbaal gedrag.............................................................17
Deel 2: attributie: van element tot disposities..................................................18
Attributietheorieën – Heider soorten attributies............................................18
De theorie van de corresponderende gevolgtrekking....................................19
Kelly’s covariatietheorie................................................................................. 20
Attributionele vertekening............................................................................. 22
Integratie: van disposities tot impressies..........................................................28
Enkele basis bevindingen – Asch 1946...........................................................28
Integratie van kenmerken in globale impressie................................................29
Afwijkingen van het gemiddelde model............................................................30
Confirmatievertekening: van impressie naar realiteit.......................................33
Persistentie van opvattingen..........................................................................33
Confirmatorische hypothesetoetsing..............................................................34
1
, De zelfvervullende voorspelling/ selffulfilling prophecy.................................34
Slotwoord.......................................................................................................... 35
Thema 5: sociale beïnvloeding...........................................................36
Automatische sociale beïnvloeding...................................................................36
Conformiteit...................................................................................................... 37
De klassieke studies....................................................................................... 38
Waarom conformeert men?............................................................................39
Meerderheidsinvloed...................................................................................... 40
Minderheidsinvloed........................................................................................ 42
Differentiële/ unimodale procesmodellen.......................................................43
Instemmen........................................................................................................ 44
‘Redenen’ geven............................................................................................ 45
‘Stel je eens voor’.......................................................................................... 45
De wederkerigheidsnorm............................................................................... 46
Tweestappen instemmingstechnieken...........................................................46
Assertiviteit.................................................................................................... 48
Gehoorzaamheid............................................................................................... 48
Milgram’s onderzoek: krachtlijnen van vernietigende gehoorzaamheid........48
Milgram in de 21ste eeuw................................................................................ 50
Trotseren........................................................................................................ 55
Gehoorzaamheid in ‘real life’.........................................................................56
Perspectieven over de menselijke natuur......................................................56
Thema 7: Attitudes...........................................................................56
Basisbevindingen.............................................................................................. 56
De 3 componenten van attitudes...................................................................57
Attitudesterkte............................................................................................... 58
Expliciete en impliciete attitudes...................................................................58
Het verband tussen attitudes en gedrag........................................................60
Overreding door communicatie.........................................................................61
Twee wegen voor overreding/ overtuiging.....................................................62
De selectie van de weg.................................................................................. 63
De bron............................................................................................................. 64
Het slapend effect.......................................................................................... 65
De boodschap................................................................................................ 65
Het publiek..................................................................................................... 67
Verwittigen en weerstand.............................................................................. 68
Overtuiging door het eigen gedrag...................................................................68
2
, Cognitieve dissonantietheorie - Festinger......................................................68
Toepassing van dissonantietheorie op inspanningen en keuzes....................70
Randcondities van dissonantietheorie............................................................71
Alternatieve wegen voor zelfovertuiging........................................................71
Reclame- en voorlichting................................................................................... 72
Subliminale beïnvloeding............................................................................... 72
Stereotypen in reclame.................................................................................. 73
Thema 10: Agressie...........................................................................75
Wat is agressie.................................................................................................. 75
Definitie en vormen van agressie...................................................................75
Pestgedrag..................................................................................................... 75
De meting van agressie................................................................................. 76
Crossnationale en interculturele verschillen.....................................................76
Interculturele verschillen................................................................................ 77
De oorsprong van agressie................................................................................ 78
Biologische theorieën/ erfelijkheidsperspectieven.........................................78
Leertheorieën................................................................................................. 80
Sociaalpsychologische theorieën van agressie.................................................82
Frustratie........................................................................................................ 82
Negatief affect............................................................................................... 83
Fysiologische opwinding................................................................................. 84
Cognitieve processen..................................................................................... 85
De invloed van geweldmedia............................................................................ 87
Geweld komt frequent voor in allerlei media.................................................87
Pornografie..................................................................................................... 89
Verborgen geweld............................................................................................. 91
Seksuele agressie.......................................................................................... 91
Partnergeweld................................................................................................ 92
Kindermishandeling........................................................................................ 93
Slotwoord: de reductie van geweld...................................................................93
Concrete maatregels...................................................................................... 93
Omvattende programma’s............................................................................. 93
Thema 12: groepsprestaties..............................................................93
Collectieve processen........................................................................................ 94
Sociale facilitatie: als anderen ons opwinden co-actie ..................................94
Sociaal lijntrekken: als anderen ons helpen collectieve prestatie .................95
Collectieve processen: een integratie............................................................97
3
, Onenigheid en verschillende opinies.................................................................97
(Opinie)devianten.......................................................................................... 97
Sociale beslissingsschema’s...........................................................................98
Groepspolarisatie de weg naar extreme posities........................................101
Groepsprocessen: prestaties in kleine, taakgerichte groepen.........................101
Groepsprestatie meer hoofden beter dan 1?..............................................101
Brainstormen................................................................................................ 103
Vertekende steekproeftrekking (examen)....................................................104
Groepsgeheugen.......................................................................................... 105
Heuristieken................................................................................................. 106
Strategieën die groepsefficiëntie verhogen.................................................106
Groepsdenken – perspectief verliezen............................................................107
Empirisch onderzoek.................................................................................... 108
Groepsdenken voorkomen...........................................................................109
Hoofdstuk 4: Epiloog....................................................................................... 109
Thema 13: stereotypen, vooroordelen en discriminatie.....................109
Hoofdstuk 1: begrippen................................................................................... 109
Hoofdstuk 2: de uitingsvormen van vooroordelen...........................................109
Evoluties in vooroordelen............................................................................. 109
Subtiele en grove vooroordelen...................................................................110
Impliciete vooroordelen................................................................................ 111
Wederzijdse vooroordelen............................................................................113
Individuele verschillen in vooroordelen........................................................113
Wortels van vooroordelen............................................................................... 116
Competitie om schaarse middelen...............................................................116
Minimale groepen en sociale identiteit.........................................................117
Hoofdstuk 4: sociale categorisatie en stereotypen..........................................119
Sociale categorisatie.................................................................................... 119
Stereotypen................................................................................................. 122
Seksisme......................................................................................................... 128
Geslacht is een fundamentele categorie......................................................128
Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan?..........................................128
Ambivalent seks........................................................................................... 130
Intersectionaliteit......................................................................................... 132
Thema 14: Diverse samenleving.......................................................133
Hoofdstuk 1: wat is diversiteit.........................................................................134
Is diversiteit een probleem...........................................................................134
4
Inhoud
Hoofdstuk 1: inleiding.........................................................................7
De mens is een sociaal dier................................................................................. 7
De mens is fundamenteel een sociaal dier.......................................................7
Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines.....................................8
Kracht van de situatie...................................................................................... 8
Sociale psychologie en verwante disciplines....................................................9
Andere psychologische domeinen....................................................................9
Sociale psychologie en mensenkennis...........................................................10
De geschiedenis van de sociale psychologie.......................................10
De beginjaren (1880-1935)............................................................................ 10
DE JAREN VAN BEVESTIGING (1936-1960).....................................................10
Groei en debat (1961975).............................................................................. 11
METHODOLOGISCH EN INHOUDELIJK PLURALISME (1975-HEDEN).................11
SOCIALE PSYCHOLOGIE IN DE 21STE EEUW...................................................12
Thema 4: sociale perceptie................................................................13
Het ruwe materiaal............................................................................................ 13
De waarnemer................................................................................................ 13
Het uiterlijk..................................................................................................... 14
Situaties......................................................................................................... 15
Gedrag........................................................................................................... 15
Gelaatsuitdrukkingen..................................................................................... 16
Andere bron van non-verbaal gedrag.............................................................17
Deel 2: attributie: van element tot disposities..................................................18
Attributietheorieën – Heider soorten attributies............................................18
De theorie van de corresponderende gevolgtrekking....................................19
Kelly’s covariatietheorie................................................................................. 20
Attributionele vertekening............................................................................. 22
Integratie: van disposities tot impressies..........................................................28
Enkele basis bevindingen – Asch 1946...........................................................28
Integratie van kenmerken in globale impressie................................................29
Afwijkingen van het gemiddelde model............................................................30
Confirmatievertekening: van impressie naar realiteit.......................................33
Persistentie van opvattingen..........................................................................33
Confirmatorische hypothesetoetsing..............................................................34
1
, De zelfvervullende voorspelling/ selffulfilling prophecy.................................34
Slotwoord.......................................................................................................... 35
Thema 5: sociale beïnvloeding...........................................................36
Automatische sociale beïnvloeding...................................................................36
Conformiteit...................................................................................................... 37
De klassieke studies....................................................................................... 38
Waarom conformeert men?............................................................................39
Meerderheidsinvloed...................................................................................... 40
Minderheidsinvloed........................................................................................ 42
Differentiële/ unimodale procesmodellen.......................................................43
Instemmen........................................................................................................ 44
‘Redenen’ geven............................................................................................ 45
‘Stel je eens voor’.......................................................................................... 45
De wederkerigheidsnorm............................................................................... 46
Tweestappen instemmingstechnieken...........................................................46
Assertiviteit.................................................................................................... 48
Gehoorzaamheid............................................................................................... 48
Milgram’s onderzoek: krachtlijnen van vernietigende gehoorzaamheid........48
Milgram in de 21ste eeuw................................................................................ 50
Trotseren........................................................................................................ 55
Gehoorzaamheid in ‘real life’.........................................................................56
Perspectieven over de menselijke natuur......................................................56
Thema 7: Attitudes...........................................................................56
Basisbevindingen.............................................................................................. 56
De 3 componenten van attitudes...................................................................57
Attitudesterkte............................................................................................... 58
Expliciete en impliciete attitudes...................................................................58
Het verband tussen attitudes en gedrag........................................................60
Overreding door communicatie.........................................................................61
Twee wegen voor overreding/ overtuiging.....................................................62
De selectie van de weg.................................................................................. 63
De bron............................................................................................................. 64
Het slapend effect.......................................................................................... 65
De boodschap................................................................................................ 65
Het publiek..................................................................................................... 67
Verwittigen en weerstand.............................................................................. 68
Overtuiging door het eigen gedrag...................................................................68
2
, Cognitieve dissonantietheorie - Festinger......................................................68
Toepassing van dissonantietheorie op inspanningen en keuzes....................70
Randcondities van dissonantietheorie............................................................71
Alternatieve wegen voor zelfovertuiging........................................................71
Reclame- en voorlichting................................................................................... 72
Subliminale beïnvloeding............................................................................... 72
Stereotypen in reclame.................................................................................. 73
Thema 10: Agressie...........................................................................75
Wat is agressie.................................................................................................. 75
Definitie en vormen van agressie...................................................................75
Pestgedrag..................................................................................................... 75
De meting van agressie................................................................................. 76
Crossnationale en interculturele verschillen.....................................................76
Interculturele verschillen................................................................................ 77
De oorsprong van agressie................................................................................ 78
Biologische theorieën/ erfelijkheidsperspectieven.........................................78
Leertheorieën................................................................................................. 80
Sociaalpsychologische theorieën van agressie.................................................82
Frustratie........................................................................................................ 82
Negatief affect............................................................................................... 83
Fysiologische opwinding................................................................................. 84
Cognitieve processen..................................................................................... 85
De invloed van geweldmedia............................................................................ 87
Geweld komt frequent voor in allerlei media.................................................87
Pornografie..................................................................................................... 89
Verborgen geweld............................................................................................. 91
Seksuele agressie.......................................................................................... 91
Partnergeweld................................................................................................ 92
Kindermishandeling........................................................................................ 93
Slotwoord: de reductie van geweld...................................................................93
Concrete maatregels...................................................................................... 93
Omvattende programma’s............................................................................. 93
Thema 12: groepsprestaties..............................................................93
Collectieve processen........................................................................................ 94
Sociale facilitatie: als anderen ons opwinden co-actie ..................................94
Sociaal lijntrekken: als anderen ons helpen collectieve prestatie .................95
Collectieve processen: een integratie............................................................97
3
, Onenigheid en verschillende opinies.................................................................97
(Opinie)devianten.......................................................................................... 97
Sociale beslissingsschema’s...........................................................................98
Groepspolarisatie de weg naar extreme posities........................................101
Groepsprocessen: prestaties in kleine, taakgerichte groepen.........................101
Groepsprestatie meer hoofden beter dan 1?..............................................101
Brainstormen................................................................................................ 103
Vertekende steekproeftrekking (examen)....................................................104
Groepsgeheugen.......................................................................................... 105
Heuristieken................................................................................................. 106
Strategieën die groepsefficiëntie verhogen.................................................106
Groepsdenken – perspectief verliezen............................................................107
Empirisch onderzoek.................................................................................... 108
Groepsdenken voorkomen...........................................................................109
Hoofdstuk 4: Epiloog....................................................................................... 109
Thema 13: stereotypen, vooroordelen en discriminatie.....................109
Hoofdstuk 1: begrippen................................................................................... 109
Hoofdstuk 2: de uitingsvormen van vooroordelen...........................................109
Evoluties in vooroordelen............................................................................. 109
Subtiele en grove vooroordelen...................................................................110
Impliciete vooroordelen................................................................................ 111
Wederzijdse vooroordelen............................................................................113
Individuele verschillen in vooroordelen........................................................113
Wortels van vooroordelen............................................................................... 116
Competitie om schaarse middelen...............................................................116
Minimale groepen en sociale identiteit.........................................................117
Hoofdstuk 4: sociale categorisatie en stereotypen..........................................119
Sociale categorisatie.................................................................................... 119
Stereotypen................................................................................................. 122
Seksisme......................................................................................................... 128
Geslacht is een fundamentele categorie......................................................128
Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan?..........................................128
Ambivalent seks........................................................................................... 130
Intersectionaliteit......................................................................................... 132
Thema 14: Diverse samenleving.......................................................133
Hoofdstuk 1: wat is diversiteit.........................................................................134
Is diversiteit een probleem...........................................................................134
4
