Ella Dewaele
Ugent 2026
Sociale pedagogiek
1
,Les 1: Inleiding..........................................................................................13
1. Inleiding: wat is Sociale Pedagogiek?.................................................13
Enkele definities (ter illustratie)...........................................................13
Kernelementen van de term "Sociale Pedagogiek".............................13
Sociale pedagogiek in Vlaanderen.......................................................14
2. Sociaal werk: definitie en kenmerken.................................................14
Globale definitie (IASSW, 2014)...........................................................14
Sociaal werk als zeer diverse praktijk: de vele invalshoeken..............14
a) Aanbod voor verschillende doelgroepen......................................14
b) Complexe beleidscontext (verschillende bestuursniveaus)..........15
c) Verschillende juridische organisatievormen.................................15
d) Formeel versus informeel.............................................................15
e) Individueel versus collectief.........................................................15
f) Indeling in "lijnen" (echelons van zorg).........................................16
3. Sociaal werk als pedagogische praktijk..............................................16
Pedagogisch handelen: definitie..........................................................16
Pedagogisch tussenkomen = "vertalen"..............................................16
Vragen die dit oproept voor professionals...........................................17
Pedagogisch handelen is nooit neutraal..............................................17
Pedagogisch handelen vraagt verantwoording....................................18
4. Sociaal werk doet ertoe, maar is niet neutraal-positief......................19
Wat betekent dit voor de cursus?........................................................19
5. Sociaal werk in context.......................................................................19
Professionele context..........................................................................20
Organisationele context.......................................................................20
Historisch-maatschappelijke context...................................................20
Les 2: Een korte geschiedenis van het sociaal werk (tussen controle en
emancipatie).............................................................................................20
1. Sociaal werk als opvoedingspraktijk: uitgangspunt van deze les.......20
Verschillende fasen in de ontwikkeling van de samenleving (Bouverne-
De Bie, 2015; Claessens, 2017)...........................................................21
2. De Middeleeuwen (500 tot 1500).......................................................21
3. Humanistische benadering (16de tot 17de eeuw)..............................22
2
, Economische verschuivingen:.............................................................22
Culturele verschuivingen:....................................................................22
Nieuwe benadering van sociale problemen:........................................22
4. De industriële revolutie (18de tot 19de eeuw)...................................23
Economisch:........................................................................................23
Cultureel:.............................................................................................23
De 19de eeuw concreet.......................................................................23
De sociale kwestie...............................................................................23
5. Twee antwoorden op de sociale kwestie............................................24
De arbeidersbeweging.........................................................................24
De morele (her)opvoeding...................................................................24
Invoering van de kinderwetgeving (in dit spoor van morele
heropvoeding):....................................................................................25
6. Het dubbelkarakter van sociale interventies......................................25
Als emancipatiestrategie:....................................................................25
Maar ook disciplinering als doel:..........................................................25
7. Het interbellum en de periode na de Tweede Wereldoorlog..............26
Groeiende rol van de staat..................................................................26
De sociale zekerheid van 1944............................................................27
Van materiële welvaart naar welzijn (jaren 1960-1970, de "golden
sixties")................................................................................................27
Belangrijk scharniermoment: 1976......................................................28
8. Naar een nieuwe sociale kwestie (vanaf de jaren 1990)....................28
9. Hedendaagse ontwikkelingen.............................................................29
Detraditionalisering.............................................................................29
Oude versus nieuwe sociale risico's....................................................29
Individualisering als proces met twee gezichten (Hermans & Desair,
2009)...................................................................................................30
Job- en inkomensonzekerheid..............................................................31
Antwoorden op de nieuwe sociale risico's...........................................31
10. Uitdagingen voor het sociaal werk (besluit).....................................32
Les: De Verzorgingsstaat (Deel 1 en Deel 2).............................................32
DEEL 1: De Verzorgingsstaat..................................................................32
3
, 1. Definitie van de verzorgingsstaat....................................................32
Gemeenschappelijke elementen van de verschillende definities.....33
2. Van nachtwakerstaat naar verzorgingsstaat...................................33
De nachtwakerstaat (overheid als "nachtwaker")............................33
Naar de ontwikkeling van de verzorgingsstaat (na WOII).................33
3. Verschillende types verzorgingsstaat (Esping-Andersen)................34
4. Basistechnieken van de verzorgingsstaat.......................................35
4.1 Sociale zekerheid........................................................................35
4.2 Bijstand.......................................................................................36
4.3 Sociale voorzieningen.................................................................37
4.4 Sociale rechten...........................................................................37
5. Voor wie geldt dit? (toegang volgens verblijfsstatuut)....................38
DEEL 2: De Verzorgingsstaat, deel 2......................................................38
1. Van gunst naar recht naar plicht?...................................................38
Van gunst naar recht........................................................................39
De OCMW-wet van 1976 als conceptueel keerpunt..........................39
De oriëntatie van de verzorgingsstaat volgens de OCMW-wet van
1976..................................................................................................40
De codering van een maatschappijproject.......................................40
2. De verzorgingsstaat in crisis............................................................40
Kantelmoment: de eerste oliecrisis van 1973...................................40
3. Kritieken op de verzorgingsstaat.....................................................41
Eerste kritiek: doelbereik..................................................................41
Tweede kritiek: te grote overheidsgreep..........................................41
Derde kritiek: overbevraging............................................................41
4. Verschuivingen in het denken over de verzorgingsstaat.................42
Activerende verzorgingsstaat...........................................................42
Actieve welvaartstaat.......................................................................43
Sociale investeringsstaat..................................................................43
Kritieken op de sociale investeringsstaat.........................................43
Naar een participatiesamenleving?..................................................44
Maar, twee mogelijke lezingen:........................................................44
5. Groeiende conditionalisering...........................................................45
4
Ugent 2026
Sociale pedagogiek
1
,Les 1: Inleiding..........................................................................................13
1. Inleiding: wat is Sociale Pedagogiek?.................................................13
Enkele definities (ter illustratie)...........................................................13
Kernelementen van de term "Sociale Pedagogiek".............................13
Sociale pedagogiek in Vlaanderen.......................................................14
2. Sociaal werk: definitie en kenmerken.................................................14
Globale definitie (IASSW, 2014)...........................................................14
Sociaal werk als zeer diverse praktijk: de vele invalshoeken..............14
a) Aanbod voor verschillende doelgroepen......................................14
b) Complexe beleidscontext (verschillende bestuursniveaus)..........15
c) Verschillende juridische organisatievormen.................................15
d) Formeel versus informeel.............................................................15
e) Individueel versus collectief.........................................................15
f) Indeling in "lijnen" (echelons van zorg).........................................16
3. Sociaal werk als pedagogische praktijk..............................................16
Pedagogisch handelen: definitie..........................................................16
Pedagogisch tussenkomen = "vertalen"..............................................16
Vragen die dit oproept voor professionals...........................................17
Pedagogisch handelen is nooit neutraal..............................................17
Pedagogisch handelen vraagt verantwoording....................................18
4. Sociaal werk doet ertoe, maar is niet neutraal-positief......................19
Wat betekent dit voor de cursus?........................................................19
5. Sociaal werk in context.......................................................................19
Professionele context..........................................................................20
Organisationele context.......................................................................20
Historisch-maatschappelijke context...................................................20
Les 2: Een korte geschiedenis van het sociaal werk (tussen controle en
emancipatie).............................................................................................20
1. Sociaal werk als opvoedingspraktijk: uitgangspunt van deze les.......20
Verschillende fasen in de ontwikkeling van de samenleving (Bouverne-
De Bie, 2015; Claessens, 2017)...........................................................21
2. De Middeleeuwen (500 tot 1500).......................................................21
3. Humanistische benadering (16de tot 17de eeuw)..............................22
2
, Economische verschuivingen:.............................................................22
Culturele verschuivingen:....................................................................22
Nieuwe benadering van sociale problemen:........................................22
4. De industriële revolutie (18de tot 19de eeuw)...................................23
Economisch:........................................................................................23
Cultureel:.............................................................................................23
De 19de eeuw concreet.......................................................................23
De sociale kwestie...............................................................................23
5. Twee antwoorden op de sociale kwestie............................................24
De arbeidersbeweging.........................................................................24
De morele (her)opvoeding...................................................................24
Invoering van de kinderwetgeving (in dit spoor van morele
heropvoeding):....................................................................................25
6. Het dubbelkarakter van sociale interventies......................................25
Als emancipatiestrategie:....................................................................25
Maar ook disciplinering als doel:..........................................................25
7. Het interbellum en de periode na de Tweede Wereldoorlog..............26
Groeiende rol van de staat..................................................................26
De sociale zekerheid van 1944............................................................27
Van materiële welvaart naar welzijn (jaren 1960-1970, de "golden
sixties")................................................................................................27
Belangrijk scharniermoment: 1976......................................................28
8. Naar een nieuwe sociale kwestie (vanaf de jaren 1990)....................28
9. Hedendaagse ontwikkelingen.............................................................29
Detraditionalisering.............................................................................29
Oude versus nieuwe sociale risico's....................................................29
Individualisering als proces met twee gezichten (Hermans & Desair,
2009)...................................................................................................30
Job- en inkomensonzekerheid..............................................................31
Antwoorden op de nieuwe sociale risico's...........................................31
10. Uitdagingen voor het sociaal werk (besluit).....................................32
Les: De Verzorgingsstaat (Deel 1 en Deel 2).............................................32
DEEL 1: De Verzorgingsstaat..................................................................32
3
, 1. Definitie van de verzorgingsstaat....................................................32
Gemeenschappelijke elementen van de verschillende definities.....33
2. Van nachtwakerstaat naar verzorgingsstaat...................................33
De nachtwakerstaat (overheid als "nachtwaker")............................33
Naar de ontwikkeling van de verzorgingsstaat (na WOII).................33
3. Verschillende types verzorgingsstaat (Esping-Andersen)................34
4. Basistechnieken van de verzorgingsstaat.......................................35
4.1 Sociale zekerheid........................................................................35
4.2 Bijstand.......................................................................................36
4.3 Sociale voorzieningen.................................................................37
4.4 Sociale rechten...........................................................................37
5. Voor wie geldt dit? (toegang volgens verblijfsstatuut)....................38
DEEL 2: De Verzorgingsstaat, deel 2......................................................38
1. Van gunst naar recht naar plicht?...................................................38
Van gunst naar recht........................................................................39
De OCMW-wet van 1976 als conceptueel keerpunt..........................39
De oriëntatie van de verzorgingsstaat volgens de OCMW-wet van
1976..................................................................................................40
De codering van een maatschappijproject.......................................40
2. De verzorgingsstaat in crisis............................................................40
Kantelmoment: de eerste oliecrisis van 1973...................................40
3. Kritieken op de verzorgingsstaat.....................................................41
Eerste kritiek: doelbereik..................................................................41
Tweede kritiek: te grote overheidsgreep..........................................41
Derde kritiek: overbevraging............................................................41
4. Verschuivingen in het denken over de verzorgingsstaat.................42
Activerende verzorgingsstaat...........................................................42
Actieve welvaartstaat.......................................................................43
Sociale investeringsstaat..................................................................43
Kritieken op de sociale investeringsstaat.........................................43
Naar een participatiesamenleving?..................................................44
Maar, twee mogelijke lezingen:........................................................44
5. Groeiende conditionalisering...........................................................45
4
