INLEIDING TOT DE KLINISCHE
SEKSUOLOGIE
LES 1: INTRODUCTIE
INFORMATIE
CURSUS
• Slides van de lessen ~ die na de les online worden gezet
o Alles wordt opgenomen
• Nederlandstalige en Engelstalige teksten die zijn gebruikt als achtergrond om de slides te maken – hier en
daar vind je daar dus verduidelijking rond de gegeven stof
o Je hoeft deze niet te leren! Komen geen vragen over op het examen
• Een korte inleidende tekst i.v.m. seksuele anatomie
EXAMEN
• Mondeling examen
o 1 vraag over anatomie (schriftelijk)
o 3 vragen (die je zelf trekt) verdeeld over de 3 delen van de cursus
▪ vragen die peilen naar kennis
▪ vragen die peilen naar een verband tussen twee delen van de cursus of naar een
toepassing op een beperkte casusbeschrijving
▪ [eventueel bijvragen]
IN DE LES…
• Gen Z student ~ Gen X docent ?
o 1. Digital natives –
▪ opgegroeid met smartphones, sociale media en constante connectiviteit.
▪ ➔ snelle toegang tot informatie
▪ ➔ voorkeur aan visuele content (video, infographics, schermpresentaties)
▪ handig in multitasking, maar snel afgeleid door meldingen
o 2. Sterk visueel en interactief leergedrag
▪ Houden van korte video’s en interactieve tools, hands-on opdrachten
▪ Lange hoorcolleges worden minder goed verdragen zonder afwisseling
o 3. Pragmatische en doelgerichte houding
▪ Gen Z vragen:“Waarom moet ik dit weten?”“Hoe helpt dit me later?”
▪ Ze verwachten duidelijke doelen, structuur en praktische relevantie.
o ‘seks’ doet veel ‘commotie’ ontstaan …
o tenzij er een uitnodiging is om te spreken, te ‘zoemen’ ...
▪ vraag, humor, casus, tekening, film
o ga ik ervan uit dat het ‘relatief’ stil is – een uitnodiging om te luisteren
o afspraak
▪ wie niet geïnteresseerd is in de les, blijft gewoon thuis of spreekt af in een café of een
ander leercentrum
1
, ▪ wie wel naar de les komt, komt om de les te volgen en houdt zich aan de afspraken
hierboven – wie zich daar niet aan kan houden, zal ik discreet en vriendelijk vragen om
het lokaal te verlaten
▪ grote groep maakt de uitdaging groter om hiernaar te handelen, maar ik durf te hopen op
jullie professionele medewerking ...
INHOUD
• Deel 1
o Definitie van seksualiteit/seksuologie
o Psychosomatische cirkel van seks
o Seksuele responscyclus
o Classificatie en behandeling van seksuele disfuncties
o Overgang van DSM-IV ➔ DSM-5
• Deel 2
o Een kritische analyse van de bestaande classificatie- en behandelpraktijk
o Medicalisering van de seksuele hulpverlening (aan mannen)
• Deel 3
o Chronische ziekte en seksualiteit: een conceptueel kader
o Chronische ziekte en seksualiteit: praktische benaderingen
KLINISCHE VIGNETTEN
Seksuele problemen zijn er niet alleen bij oudere mensen, komen op alle leeftijden voor!!!
• Een meisje van 17 consulteert voor ‘vaginisme’
o Vaginisme = onmogelijkheid om penetratie toe te laten in de vagina tijdens seksueel contact
o Vaak jonge vrouwen van deze leeftijd (17 jaar ongeveer) → zetten hun eerste seksuele stappen en
merken dat het niet gaat
o Maar ook vaak vrouwen tussen de 25-35 → mensen die een fijn seksleven opbouwen met
partner waarin penetratie niet centraal staat, maar dan toch tot consultatie komen wanneer ze
kinderen willen maken/krijgen
o Ook vrouwen die 40/50 voorbij gaan → relaties gestart maar telkens gestopt doordat penetratie
niet lukt
• Een koppel dat het fertiliteitscentrum consulteert: tijdens de anamnese blijkt dat het koppel nooit seks
heeft …
o Dus je wil kinderen, maar je bent niet seksueel actief → hier kunnen verschillende redenen door
zijn
o Ethische vraag: fertiliteitsbehandeling kost heel veel geld, moeten we daar dan geld aan geven
ondanks dat ze geen zin hebben om met elkaar te vrijen? Of moeten we ze verwijzen naar
seksuoloog, en hen te helpen wel seksueel actief te zijn?
• Een familie
o vader had een CVA (hersenbloeding) – waardoor er veel spanningen waren tussen hem en zijn
kinderen door karakterveranderingen
o na de CVA weigert zijn vrouw om seks met hem te hebben ondanks dat ze er wel nog zin in heeft
• Een verpleegster komt een kamer binnen in een revalidatiecentrum bij een man met een ruggenmerg-
letsel en merkt dat hij aan het masturberen is
o Vaak is masturberen ook een manier om eigen lichaam te ontdekken → vaak een manier om te
kijken Ben ik seksueel nog iets waard? …
• Een vrouw van middelbare leeftijd met diabetes gebruikt ‘schimmelwerende créme’ als glijmiddel
2
, o Vrouw pijn bij het vrijen → schimmelwerende crème als glijmiddel door schaamte glijmiddel in
de apotheek te gaan halen (doordat ze ouder was heeft ze het gevoel negatief bejegend te
worden over feit dat ze nog seksueel actief is)
• Na een chirurgische behandeling voor prostaatkanker komt een koppel (72 en 75 jr.) langs om te spreken
over het wegvallen van seksualiteit door erectieverlies
o Ook ouderen vinden meer de weg naar seksuologen en voelen de nood om toch nog hulp
omtrent seksualiteit te zoeken
• Een man met een depressie die met een antidepressivum (SSRI) wordt behandeld, klaagt over het feit dat
het zoveel moeite kost om klaar te komen
o SSRI’s hebben groot negatief effect op seksualiteit, vnl. op klaarkomen → het normaliserende
aspect (zeggen dat dit normaal is aan de medicatie) kan al erg helpen
Dus seksualiteit als thema komt in heel veel omgevingen waar hulpverleners aanwezig zijn
DEFINITIE VAN SEKSUALITEIT
WAT IS SEKSUALITEIT?
• Wat is seksualiteit voor jou?
• Waarmee is seksualiteit gerelateerd?
• Waar denk je aan als je het woord ‘seksualiteit’ hoort?
• Waar denk je aan als je het woord ‘seks’ hoort?
Oefening: wat is voor jullie de definitie aan seksualiteit? Wat zijn gerelateerde woorden die bij je opkomen?
De antwoorden worden in 4 vlakken geschreven
o Linksboven: genot, verbinding,
aantrekking/geaardheid, intimiteit, verlangen,
orgasme, fetisj, welzijn → psychologie (emoties)
o Linksonder: penis, vagina, clitoris, lubricatie,
orgasme, anticonceptie, voortplanting → biologie
o Rechtsboven: ontdekken, ontkleden, expressie,
masturberen, pornografie consumeren, pijpen,
beffen, voor- en naspel → gedrag (dingen die we
doen)
o Rechtsonder: toestemming, taboe, stigma, hook-up
culture, seksuele opvoeding, seksueel script → cultuur
Dus de dingen die we associëren met seksualiteit hebben te maken
met psychologische, biologische aspecten, gedrag en cultuur → in het
klinisch werk rondom seksuologie = het erg belangrijk om met al die
facetten rekening te houden
o Welke van de 4 is het belangrijkste? Of allemaal even
belangrijk?
o Cultuur het belangrijkste volgens de prof
▪ Cultuur bepaalt ons denken over de biologie (vb. bij vrouwen: eerste menstruatie → wie
heeft daarvoor een uitgebreid feest gekregen? In midden-Afrika wordt dit gedaan →
cultuur bepaalt het verhaal over een biologisch gegeven zoals de menstruatie, terwijl
biologisch gezien het hetzelfde is)
▪ Cultuur heeft een impact op hoe we kijken naar seksualiteit en hoe we dit betekenis
geven (psychologie) (vb. genot, verbinding, aantrekking, intimiteit waren eerste woorden
die opgezegd werden → zegt over ons idee van seksualiteit dat ideale vorm van
3
, seksualiteitsbeleving best in een intieme relatie gebeurt, waarin er in zekere mate genot
wordt beleefd, wat leidt tot verbinding en gevoel van intimiteit
• In Japan is dit anders (collectivitisch), daar is werkgever het belangrijkste voor
hun doordat werkgever niet alleen werk geeft maar ook huisvesting aanbiedt,
daarnaast ouders (hebben je het leven gegeven), kinderen, dan de partner →
hier komt partner veel later
▪ Cultuur heeft een impact op gedrag (vb. stel we hadden die oefening gedaan als we zat
waren, zouden er ‘lelijke’ woorden gezegd worden → cultuur bepaalt dat er schroom is)
Dus een goed gesprek (klinisch gezien) rondom seksuologie houdt rekening met…
o Beleving van mensen hoe ze spreken over wat ze ervaren rondom de seksualiteit
o Mogelijkheden die er zijn wat betreft de biologie, en hoe de biologie er een rol bij speelt → vb.
vrouw pijn bij vrijen, moeten we doorsturen naar arts om uit te sluiten dat ze geen bacteriële
infectie heeft (want hier kunnen uren aan gesprekstherapie niets aan veranderen)
o Leren spreken over gedrag (wat doen mensen precies als ze seksueel actief zijn) → vb. vrouw of
man die ‘te weinig’ zin heeft om seks, vaak gaat het over het feit dat ze geen zin hebben in deze
vorm van seks → dan heb je geen verlangensprobleem, maar een ander soort probleem
o Ook de cultuur → vb. als er mensen in de praktijk met andere religieuze context zien we vaak pas
welke invloed cultuur heeft
SEKS(E): ETHYMOLOGIE
Seks en sekse zijn in het Nederlands zeer verschillende woorden → als je kijkt naar geschiedenis:
• Latijn
o Sexus – afdeling, groep (sekse) → behoren tot een bepaalde groep, zien we ook terug bij de
Engelse definitie
o Secare – snijden, scheiden, verdelen
• Engels – sex
o 1382 = personen van een bepaald geslacht
o 1526 = eigenschap man of vrouw te zijn
▪ Dus tot nu toe betekent het vooral het behoren tot een bepaald geslacht, of je man of
vrouw bent (niks met ‘dirtyness te maken’)
o 1929 = geslachtsgemeenschap – ‘dirty word’
▪ Pas hier ontstaan van de definitie die verwees naar de geslachtsgemeenschap
o 1950 = gender - mannen en vrouwen (heden: meer diversiteit)
▪ Onderzoek (John Money) bij kinderen met intersexe problematiek (niet duidelijk jongen
vs meisje obv wat er uiterlijk zichtbaar is) → vanaf dan is het woordje gender naar boven
gekomen (en ook onderscheiden van genderidentiteit, nl. het gevoel man of vrouw te
zijn)
▪ Vanaf dan ook het woordje seks belangrijk geworden en onderscheiden → sex =
seksueel gedrag en aantrekking tot anderen (diversiteit)
• Nederlands
o Sekse = biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
o Seks = gedrag en emoties (opwinding) in kader van aantrekking tussen mensen en waarbij het
bereiken van seksuele doelen meespeelt
Dus je ziet dat seks van het Latijn via het Engels in het begin meer verwees naar mannen en vrouwen
o Dan stilletjes aan de betekenis van seks/seksualiteit in termen van geslachtsgemeenschap
4
SEKSUOLOGIE
LES 1: INTRODUCTIE
INFORMATIE
CURSUS
• Slides van de lessen ~ die na de les online worden gezet
o Alles wordt opgenomen
• Nederlandstalige en Engelstalige teksten die zijn gebruikt als achtergrond om de slides te maken – hier en
daar vind je daar dus verduidelijking rond de gegeven stof
o Je hoeft deze niet te leren! Komen geen vragen over op het examen
• Een korte inleidende tekst i.v.m. seksuele anatomie
EXAMEN
• Mondeling examen
o 1 vraag over anatomie (schriftelijk)
o 3 vragen (die je zelf trekt) verdeeld over de 3 delen van de cursus
▪ vragen die peilen naar kennis
▪ vragen die peilen naar een verband tussen twee delen van de cursus of naar een
toepassing op een beperkte casusbeschrijving
▪ [eventueel bijvragen]
IN DE LES…
• Gen Z student ~ Gen X docent ?
o 1. Digital natives –
▪ opgegroeid met smartphones, sociale media en constante connectiviteit.
▪ ➔ snelle toegang tot informatie
▪ ➔ voorkeur aan visuele content (video, infographics, schermpresentaties)
▪ handig in multitasking, maar snel afgeleid door meldingen
o 2. Sterk visueel en interactief leergedrag
▪ Houden van korte video’s en interactieve tools, hands-on opdrachten
▪ Lange hoorcolleges worden minder goed verdragen zonder afwisseling
o 3. Pragmatische en doelgerichte houding
▪ Gen Z vragen:“Waarom moet ik dit weten?”“Hoe helpt dit me later?”
▪ Ze verwachten duidelijke doelen, structuur en praktische relevantie.
o ‘seks’ doet veel ‘commotie’ ontstaan …
o tenzij er een uitnodiging is om te spreken, te ‘zoemen’ ...
▪ vraag, humor, casus, tekening, film
o ga ik ervan uit dat het ‘relatief’ stil is – een uitnodiging om te luisteren
o afspraak
▪ wie niet geïnteresseerd is in de les, blijft gewoon thuis of spreekt af in een café of een
ander leercentrum
1
, ▪ wie wel naar de les komt, komt om de les te volgen en houdt zich aan de afspraken
hierboven – wie zich daar niet aan kan houden, zal ik discreet en vriendelijk vragen om
het lokaal te verlaten
▪ grote groep maakt de uitdaging groter om hiernaar te handelen, maar ik durf te hopen op
jullie professionele medewerking ...
INHOUD
• Deel 1
o Definitie van seksualiteit/seksuologie
o Psychosomatische cirkel van seks
o Seksuele responscyclus
o Classificatie en behandeling van seksuele disfuncties
o Overgang van DSM-IV ➔ DSM-5
• Deel 2
o Een kritische analyse van de bestaande classificatie- en behandelpraktijk
o Medicalisering van de seksuele hulpverlening (aan mannen)
• Deel 3
o Chronische ziekte en seksualiteit: een conceptueel kader
o Chronische ziekte en seksualiteit: praktische benaderingen
KLINISCHE VIGNETTEN
Seksuele problemen zijn er niet alleen bij oudere mensen, komen op alle leeftijden voor!!!
• Een meisje van 17 consulteert voor ‘vaginisme’
o Vaginisme = onmogelijkheid om penetratie toe te laten in de vagina tijdens seksueel contact
o Vaak jonge vrouwen van deze leeftijd (17 jaar ongeveer) → zetten hun eerste seksuele stappen en
merken dat het niet gaat
o Maar ook vaak vrouwen tussen de 25-35 → mensen die een fijn seksleven opbouwen met
partner waarin penetratie niet centraal staat, maar dan toch tot consultatie komen wanneer ze
kinderen willen maken/krijgen
o Ook vrouwen die 40/50 voorbij gaan → relaties gestart maar telkens gestopt doordat penetratie
niet lukt
• Een koppel dat het fertiliteitscentrum consulteert: tijdens de anamnese blijkt dat het koppel nooit seks
heeft …
o Dus je wil kinderen, maar je bent niet seksueel actief → hier kunnen verschillende redenen door
zijn
o Ethische vraag: fertiliteitsbehandeling kost heel veel geld, moeten we daar dan geld aan geven
ondanks dat ze geen zin hebben om met elkaar te vrijen? Of moeten we ze verwijzen naar
seksuoloog, en hen te helpen wel seksueel actief te zijn?
• Een familie
o vader had een CVA (hersenbloeding) – waardoor er veel spanningen waren tussen hem en zijn
kinderen door karakterveranderingen
o na de CVA weigert zijn vrouw om seks met hem te hebben ondanks dat ze er wel nog zin in heeft
• Een verpleegster komt een kamer binnen in een revalidatiecentrum bij een man met een ruggenmerg-
letsel en merkt dat hij aan het masturberen is
o Vaak is masturberen ook een manier om eigen lichaam te ontdekken → vaak een manier om te
kijken Ben ik seksueel nog iets waard? …
• Een vrouw van middelbare leeftijd met diabetes gebruikt ‘schimmelwerende créme’ als glijmiddel
2
, o Vrouw pijn bij het vrijen → schimmelwerende crème als glijmiddel door schaamte glijmiddel in
de apotheek te gaan halen (doordat ze ouder was heeft ze het gevoel negatief bejegend te
worden over feit dat ze nog seksueel actief is)
• Na een chirurgische behandeling voor prostaatkanker komt een koppel (72 en 75 jr.) langs om te spreken
over het wegvallen van seksualiteit door erectieverlies
o Ook ouderen vinden meer de weg naar seksuologen en voelen de nood om toch nog hulp
omtrent seksualiteit te zoeken
• Een man met een depressie die met een antidepressivum (SSRI) wordt behandeld, klaagt over het feit dat
het zoveel moeite kost om klaar te komen
o SSRI’s hebben groot negatief effect op seksualiteit, vnl. op klaarkomen → het normaliserende
aspect (zeggen dat dit normaal is aan de medicatie) kan al erg helpen
Dus seksualiteit als thema komt in heel veel omgevingen waar hulpverleners aanwezig zijn
DEFINITIE VAN SEKSUALITEIT
WAT IS SEKSUALITEIT?
• Wat is seksualiteit voor jou?
• Waarmee is seksualiteit gerelateerd?
• Waar denk je aan als je het woord ‘seksualiteit’ hoort?
• Waar denk je aan als je het woord ‘seks’ hoort?
Oefening: wat is voor jullie de definitie aan seksualiteit? Wat zijn gerelateerde woorden die bij je opkomen?
De antwoorden worden in 4 vlakken geschreven
o Linksboven: genot, verbinding,
aantrekking/geaardheid, intimiteit, verlangen,
orgasme, fetisj, welzijn → psychologie (emoties)
o Linksonder: penis, vagina, clitoris, lubricatie,
orgasme, anticonceptie, voortplanting → biologie
o Rechtsboven: ontdekken, ontkleden, expressie,
masturberen, pornografie consumeren, pijpen,
beffen, voor- en naspel → gedrag (dingen die we
doen)
o Rechtsonder: toestemming, taboe, stigma, hook-up
culture, seksuele opvoeding, seksueel script → cultuur
Dus de dingen die we associëren met seksualiteit hebben te maken
met psychologische, biologische aspecten, gedrag en cultuur → in het
klinisch werk rondom seksuologie = het erg belangrijk om met al die
facetten rekening te houden
o Welke van de 4 is het belangrijkste? Of allemaal even
belangrijk?
o Cultuur het belangrijkste volgens de prof
▪ Cultuur bepaalt ons denken over de biologie (vb. bij vrouwen: eerste menstruatie → wie
heeft daarvoor een uitgebreid feest gekregen? In midden-Afrika wordt dit gedaan →
cultuur bepaalt het verhaal over een biologisch gegeven zoals de menstruatie, terwijl
biologisch gezien het hetzelfde is)
▪ Cultuur heeft een impact op hoe we kijken naar seksualiteit en hoe we dit betekenis
geven (psychologie) (vb. genot, verbinding, aantrekking, intimiteit waren eerste woorden
die opgezegd werden → zegt over ons idee van seksualiteit dat ideale vorm van
3
, seksualiteitsbeleving best in een intieme relatie gebeurt, waarin er in zekere mate genot
wordt beleefd, wat leidt tot verbinding en gevoel van intimiteit
• In Japan is dit anders (collectivitisch), daar is werkgever het belangrijkste voor
hun doordat werkgever niet alleen werk geeft maar ook huisvesting aanbiedt,
daarnaast ouders (hebben je het leven gegeven), kinderen, dan de partner →
hier komt partner veel later
▪ Cultuur heeft een impact op gedrag (vb. stel we hadden die oefening gedaan als we zat
waren, zouden er ‘lelijke’ woorden gezegd worden → cultuur bepaalt dat er schroom is)
Dus een goed gesprek (klinisch gezien) rondom seksuologie houdt rekening met…
o Beleving van mensen hoe ze spreken over wat ze ervaren rondom de seksualiteit
o Mogelijkheden die er zijn wat betreft de biologie, en hoe de biologie er een rol bij speelt → vb.
vrouw pijn bij vrijen, moeten we doorsturen naar arts om uit te sluiten dat ze geen bacteriële
infectie heeft (want hier kunnen uren aan gesprekstherapie niets aan veranderen)
o Leren spreken over gedrag (wat doen mensen precies als ze seksueel actief zijn) → vb. vrouw of
man die ‘te weinig’ zin heeft om seks, vaak gaat het over het feit dat ze geen zin hebben in deze
vorm van seks → dan heb je geen verlangensprobleem, maar een ander soort probleem
o Ook de cultuur → vb. als er mensen in de praktijk met andere religieuze context zien we vaak pas
welke invloed cultuur heeft
SEKS(E): ETHYMOLOGIE
Seks en sekse zijn in het Nederlands zeer verschillende woorden → als je kijkt naar geschiedenis:
• Latijn
o Sexus – afdeling, groep (sekse) → behoren tot een bepaalde groep, zien we ook terug bij de
Engelse definitie
o Secare – snijden, scheiden, verdelen
• Engels – sex
o 1382 = personen van een bepaald geslacht
o 1526 = eigenschap man of vrouw te zijn
▪ Dus tot nu toe betekent het vooral het behoren tot een bepaald geslacht, of je man of
vrouw bent (niks met ‘dirtyness te maken’)
o 1929 = geslachtsgemeenschap – ‘dirty word’
▪ Pas hier ontstaan van de definitie die verwees naar de geslachtsgemeenschap
o 1950 = gender - mannen en vrouwen (heden: meer diversiteit)
▪ Onderzoek (John Money) bij kinderen met intersexe problematiek (niet duidelijk jongen
vs meisje obv wat er uiterlijk zichtbaar is) → vanaf dan is het woordje gender naar boven
gekomen (en ook onderscheiden van genderidentiteit, nl. het gevoel man of vrouw te
zijn)
▪ Vanaf dan ook het woordje seks belangrijk geworden en onderscheiden → sex =
seksueel gedrag en aantrekking tot anderen (diversiteit)
• Nederlands
o Sekse = biologische verschillen tussen mannen en vrouwen
o Seks = gedrag en emoties (opwinding) in kader van aantrekking tussen mensen en waarbij het
bereiken van seksuele doelen meespeelt
Dus je ziet dat seks van het Latijn via het Engels in het begin meer verwees naar mannen en vrouwen
o Dan stilletjes aan de betekenis van seks/seksualiteit in termen van geslachtsgemeenschap
4
