PSYCHOLOGISCHE INTERVENTIES EN
MENSBEELDEN
ALGEMENE INFO OVER HET VAK
EXAMEN
• Gemiddelde op het examen schommelt tussen 9 en 11/20
• Examen bestaat uit open vragen
OVERZICHT CURSUS
• Deel 1: leerpsychologie en cognitieve gedragstherapie
• Deel 2: relatie- en gezinstherapie
• Deel 3: humanistisch en existentiële benadering
• Deel 4: psychodynamische benaderingen
RECENTE STUDIE IN BELGIË: MSC IN CLINICAL PSYCHOLOGY
De 4 stromingen in de cursus komen overeen met hoe klinisch
psychologen georiënteerd zijn in de praktijk
Deze 4 stromingen worden gedoceerd en zijn ook
dominerend in het werkveld
Er is een sterke diversiteit in theoretische oriëntatie van
psychotherapeuten, ook in België
o Nuance: meeste specialiseren zich, maar later
komen er vaak verschillende elementen van
andere paradigma’s bij – bijna nooit exclusief het
een of het ander
INLEIDING
WAAROM DIT VAK?
Taken van een klinisch psycholoog:
• Beoordeling (assessment) -> vb. psychodiagnostiek
• Begeleiding
• Behandeling
• Beleid -> vb. teams, organisaties
Begeleiding en behandeling zijn 2 centrale competenties en taken van de klinische psycholoog!!
o Dit vak omvat dus 2 van de cruciale basistaken als klinisch psycholoog
1
,WIE CONSULTEERT EN HOE GA JE DAARMEE OM?
Hoe kunnen we op een wetenschappelijke manier de psyche begrijpen, en hoe ga je daar dan mee om en wat kan
je doen?
• Link theorie-praktijk staat centraal in dit vak:
o Inleiding in basisconcepten en basiscompetenties om een begeleidings/behandelaanbod te
doen
o Verdere uitdieping in de latere opleiding: therapievakken, practica en postgraduaatopleidingen
• Doel = om de student op te leiden als scientist-practitioner = behandelen gebaseerd op
wetenschappelijke kennis
o Maar hoe werkt dat precies?
SCIENTIST-PRACTITIONER EN EVIDENCE BASED MEDICINE (EBM)
• Psycholoog doet aan EBM = evidence-based medicine
o EMB is niet naïef toepassen van technieken of lijstjes van ‘evidence-based’ therapievormen
o Niet gewoon een lijstje van protocollen
Wat is EBM dan wel?
• American Psychological Association (2012): EBM = “is the integration of the best available research with
clinical expertise in the context of patient characteristics, culture, and preferences”
o Integratie van het best beschikbaar onderzoek
o Je kan dit niet leren met boeken/kennis alleen, je moet klinische expertise opbouwen
o We hebben ook de context van de client karakteristieken nodig, want er zijn geen 2 personen met
een depressive gelijk aan elkaar -> dus rekening houden met de context (patiëntkenmerken,
cultuur en voorkeuren)
• Veronderstelt stevige kennis en competenties
VERGELIJK HET MET…
• Chirurg
• Ingenieur, architect, …
• Piloot
Basiskennis is nodig vooraleer meer geavanceerde competenties kunnen verworven worden!!
Met welke chirurg, ingenieur, piloot wil jij in zee gaan? Hetzelfde geldt voor therapeuten
o Vb. je hebt een ongeneeslijke ziekte en hebt een operatie nodig -> kies je de chirurg die een 9/20,
11/20 of 18/10 haalde? -> zo is het ook met therapeuten, de cliënten verdienen een goede
therapeut
PROBLEMEN MET DE KWALITEIT VAN PSYCHOTHERAPIE
• Er is geen titelbescherming (wel van klinisch psycholoog)
o Voor klinische psycholoog is er een titelbescherming: je moet master hebben, stage hebben
gedaan, …
o Maar de titel ‘psychotherapeut’ niet -> iedereen mag zich therapeut noemen -> coachen en
pseudotherapeuten die dingen aanbieden die niet wetenschappelijke gefundeerd zijn, soms
zelfs gevaarlijk zijn, …
o Als je kijkt naar alle therapeuten op vind.een.psycholoog.be zie je dat 1/5 de niet het juiste
diploma heeft
o Enkel activiteiten van psychotherapie vallen onder de nieuwe wet op de uitoefening van de
gezondheidszorg
2
, • Maar ook onder klinisch psychologen/psychotherapeuten heel wat problemen met
wetenschappelijkheid
o Zelfs de therapeuten die wel de titel ‘klinisch psycholoog of psychotherapeut’ mogen dragen
hebben soms onvoldoende competenties en basis waardoor er schadelijke effecten van
psychotherapie kunnen ontstaan -> doel van dit vak is die basis mee te geven
o Chakra, bloesemtherapie, bio-energetica, … = pseudowetenschap
o Diagnostische onkunde, slechte indicatiestelling, niet kunnen installeren/behouden van
therapeutisch kader, aanbieden van simplistische of te korte therapieën bij complexe
problematiek, …
VIER GROTE THEORETISCHE KADERS
Zoals eerder gezegd bestaat het vak uit 4 grote delen: leerpsychologie en cognitieve gedragstherapie, relatie- en
gezinstherapie, humanistisch en existentiële benadering en psychodynamische benaderingen
• Elk gebaseerd op mensbeeld/mensvisie
o Hoe kijken we naar de essentie van het menselijk functioneren?
o Een soort bril waardoor we naar mensen gaan kijken en waarbij we bepaalde dingen gaan
belichten en andere dingen wat minder
• Hebben elk aanleiding gegevens tot systematisch onderzoek = wetenschappelijke paradigma’s
• Wetenschappelijk onderbouwd
o Als wetenschap = de theorie is evidence-based
o Als behandelvorm = ook als psychotherapie vorm is het evidence-based
• Deze 4 zijn complementair aan elkaar = het zijn verschillende manieren om naar dezelfde werkelijkheid
te kijken, ze vullen elkaar aan, er is niet één juist beeld
o Vb. iemand met een depressie -> je kan op een valide manier vanuit de 4 stromingen een
behandeling gaan aanbieden en deze kunnen alle 4 valide zijn, maar je gaat (afhankelijk van de
stroming) andere stukken van het functioneren van die persoon gaan belichten
▪ Gedragstherapie: de mens is een lerende mens, gedrag is aangeleerd dus kunnen we
gedrag ook veranderen en ander gedrag aanleren
▪ Systeemtherapie: de mens wordt bepaald door het systeem waar hij/zij inzit
▪ Cliëntgerichte therapie: de mens is in essentie in staat tot groei als de juiste factoren
aanwezig zijn
▪ Psychodynamische therapie: de mens is bepaald door zijn/haar
ontwikkelingsgeschiedenis, hechtingsgeschiedenis
o Je ziet telkens andere aspecten, er is dan ook geen 1 weg die naar Rome leidt, er zijn meerdere
methoden
o Let op: soms in het werkveld raken mensen heel gehecht aan hun eigen oriëntatie ten nadelen
van de anderen (“mijn oriëntatie is goed en de rest is slecht”) -> dit klopt niet want er zijn voor alle
stromingen evidentie gevonden -> opletten voor deze polarisering, want vanuit 1 perspectief
kijken is ook een blinde vlek
• Steeds meer integratieve tendensen
o Integratie is soms mogelijk, maar tot nog toe geen uniforme theorie die alle aspecten integreert
en de mens in zijn geheel kan verklaren
o Verschillen blijven bestaan en zijn wellicht essentieel: dat is ook zo in andere takken van de
wetenschap en maakt dat wetenschap vooruitgang boekt
▪ Zo voorkom je ook dat 1 theorie denkt dat ze alles kan verklaren
3
, PARADIGMA’S
= geheel van samenhangende assumpties die samen een bepaalde mensvisie of mensbeeld vormen
• Die aanleiding geven tot generatieve onderzoeksprogramma’s (itt degeneratieve
onderzoeksprgramma’s)
o Respectabele onderzoeksprogramma’s
o Blijven aanleiding geven tot nieuwe vragen die kennis/inzicht vergroten
• Denkkaders van waaruit de ‘werkelijkheid’ (in dit geval het eigene van menselijk psychisch functioneren)
gedefinieerd en dus bekeken en bestudeerd wordt
• Typisch voor paradigma’s is dat de basisassumpties die er de kern van vormen slechts deels en in de
regel slechts onrechtstreeks empirisch te toetsen zijn
o Vb. psychodynamische therapie: het psychisch functioneren wordt meebepaald door hun
ontwikkelingsgeschiedenis = basisassumptie die men niet kan toetsen -> hier kan je afgeleiden
hypothesen van bedenken vb. “in longitudinaal onderzoek zien we dat vroegkinderlijke hechting
voorspellend is voor psychisch funtioneren van diezelfde persoon 10/20 jaar later” -> dit kunnen
we wel toetsen
• Deze basisassumpties worden dus in zeker mate afgeschermd van de mogelijkheid tot directe falsificatie
o We kunnen dus nooit op een directe manier zeggen dat een basisassumptie fout is, omdat we ze
niet empirisch kunnen toetsen
o Als we voldoende evidentie vinden voor de afgeleide hypothesen gaan we de visie ook als geldig
blijven zien (niet zo dat als 1 afgeleide hypothese niet klopt dat we dan al meteen verwerpen)
o Je kan dus nooit zeggen ‘dit paradigma is juist en het andere fout’ -> het blijft een visie die we
proberen staven adhv onderzoek
Deze wetenschappelijke paradigma’s vormen de basis voor scientist-practitioner model
o Scientist-practitioner = denken en handelen dat gebaseerd is op wetenschappelijke kennis
▪ Vb. als je exposure gaat toepassen moet er een theorie achter zitten, je moet begrijpen
waarom je iets doet
▪ Vb. chirurg kan leren hoe die een knieprotese moet plaatsen,maar belangrijker is de
vraag wat er mis is met de knie, of de knieprotese echt nodig is, wat voor soort
knieprotese -> vraagt en stevige kennis en onderbouwing
o Anders dreigt bricolage = samenraapsels en samenklutsen van allerlei techniekjes en
interventies zonder dat je weet waarom je iets (niet) doet
PSYCHOTHERAPIE
PRAKTISCH…
• Elke psychotherapeut kijkt naar de wereld en de mens en menselijke problemen op een bepaalde
manier (impliciet en/of expliciet)
o Vb. psychodynamische therapeut kijkt eerder naar hechtingsgeschiedenis terwijl een
psychotherapeut meer ergens anders naar kijkt
o Zonder theorie zie je niets
▪ Vb. onder microscoop kijken naar een cel zonder dat je iets weet over de structuur van
de cel heeft geen zin -> je moet er kennis over hebben, pas dan zie je de celkern, de
mitochondrieën, …
o Maar de theorie kan ook een blinde vlek zijn
4
MENSBEELDEN
ALGEMENE INFO OVER HET VAK
EXAMEN
• Gemiddelde op het examen schommelt tussen 9 en 11/20
• Examen bestaat uit open vragen
OVERZICHT CURSUS
• Deel 1: leerpsychologie en cognitieve gedragstherapie
• Deel 2: relatie- en gezinstherapie
• Deel 3: humanistisch en existentiële benadering
• Deel 4: psychodynamische benaderingen
RECENTE STUDIE IN BELGIË: MSC IN CLINICAL PSYCHOLOGY
De 4 stromingen in de cursus komen overeen met hoe klinisch
psychologen georiënteerd zijn in de praktijk
Deze 4 stromingen worden gedoceerd en zijn ook
dominerend in het werkveld
Er is een sterke diversiteit in theoretische oriëntatie van
psychotherapeuten, ook in België
o Nuance: meeste specialiseren zich, maar later
komen er vaak verschillende elementen van
andere paradigma’s bij – bijna nooit exclusief het
een of het ander
INLEIDING
WAAROM DIT VAK?
Taken van een klinisch psycholoog:
• Beoordeling (assessment) -> vb. psychodiagnostiek
• Begeleiding
• Behandeling
• Beleid -> vb. teams, organisaties
Begeleiding en behandeling zijn 2 centrale competenties en taken van de klinische psycholoog!!
o Dit vak omvat dus 2 van de cruciale basistaken als klinisch psycholoog
1
,WIE CONSULTEERT EN HOE GA JE DAARMEE OM?
Hoe kunnen we op een wetenschappelijke manier de psyche begrijpen, en hoe ga je daar dan mee om en wat kan
je doen?
• Link theorie-praktijk staat centraal in dit vak:
o Inleiding in basisconcepten en basiscompetenties om een begeleidings/behandelaanbod te
doen
o Verdere uitdieping in de latere opleiding: therapievakken, practica en postgraduaatopleidingen
• Doel = om de student op te leiden als scientist-practitioner = behandelen gebaseerd op
wetenschappelijke kennis
o Maar hoe werkt dat precies?
SCIENTIST-PRACTITIONER EN EVIDENCE BASED MEDICINE (EBM)
• Psycholoog doet aan EBM = evidence-based medicine
o EMB is niet naïef toepassen van technieken of lijstjes van ‘evidence-based’ therapievormen
o Niet gewoon een lijstje van protocollen
Wat is EBM dan wel?
• American Psychological Association (2012): EBM = “is the integration of the best available research with
clinical expertise in the context of patient characteristics, culture, and preferences”
o Integratie van het best beschikbaar onderzoek
o Je kan dit niet leren met boeken/kennis alleen, je moet klinische expertise opbouwen
o We hebben ook de context van de client karakteristieken nodig, want er zijn geen 2 personen met
een depressive gelijk aan elkaar -> dus rekening houden met de context (patiëntkenmerken,
cultuur en voorkeuren)
• Veronderstelt stevige kennis en competenties
VERGELIJK HET MET…
• Chirurg
• Ingenieur, architect, …
• Piloot
Basiskennis is nodig vooraleer meer geavanceerde competenties kunnen verworven worden!!
Met welke chirurg, ingenieur, piloot wil jij in zee gaan? Hetzelfde geldt voor therapeuten
o Vb. je hebt een ongeneeslijke ziekte en hebt een operatie nodig -> kies je de chirurg die een 9/20,
11/20 of 18/10 haalde? -> zo is het ook met therapeuten, de cliënten verdienen een goede
therapeut
PROBLEMEN MET DE KWALITEIT VAN PSYCHOTHERAPIE
• Er is geen titelbescherming (wel van klinisch psycholoog)
o Voor klinische psycholoog is er een titelbescherming: je moet master hebben, stage hebben
gedaan, …
o Maar de titel ‘psychotherapeut’ niet -> iedereen mag zich therapeut noemen -> coachen en
pseudotherapeuten die dingen aanbieden die niet wetenschappelijke gefundeerd zijn, soms
zelfs gevaarlijk zijn, …
o Als je kijkt naar alle therapeuten op vind.een.psycholoog.be zie je dat 1/5 de niet het juiste
diploma heeft
o Enkel activiteiten van psychotherapie vallen onder de nieuwe wet op de uitoefening van de
gezondheidszorg
2
, • Maar ook onder klinisch psychologen/psychotherapeuten heel wat problemen met
wetenschappelijkheid
o Zelfs de therapeuten die wel de titel ‘klinisch psycholoog of psychotherapeut’ mogen dragen
hebben soms onvoldoende competenties en basis waardoor er schadelijke effecten van
psychotherapie kunnen ontstaan -> doel van dit vak is die basis mee te geven
o Chakra, bloesemtherapie, bio-energetica, … = pseudowetenschap
o Diagnostische onkunde, slechte indicatiestelling, niet kunnen installeren/behouden van
therapeutisch kader, aanbieden van simplistische of te korte therapieën bij complexe
problematiek, …
VIER GROTE THEORETISCHE KADERS
Zoals eerder gezegd bestaat het vak uit 4 grote delen: leerpsychologie en cognitieve gedragstherapie, relatie- en
gezinstherapie, humanistisch en existentiële benadering en psychodynamische benaderingen
• Elk gebaseerd op mensbeeld/mensvisie
o Hoe kijken we naar de essentie van het menselijk functioneren?
o Een soort bril waardoor we naar mensen gaan kijken en waarbij we bepaalde dingen gaan
belichten en andere dingen wat minder
• Hebben elk aanleiding gegevens tot systematisch onderzoek = wetenschappelijke paradigma’s
• Wetenschappelijk onderbouwd
o Als wetenschap = de theorie is evidence-based
o Als behandelvorm = ook als psychotherapie vorm is het evidence-based
• Deze 4 zijn complementair aan elkaar = het zijn verschillende manieren om naar dezelfde werkelijkheid
te kijken, ze vullen elkaar aan, er is niet één juist beeld
o Vb. iemand met een depressie -> je kan op een valide manier vanuit de 4 stromingen een
behandeling gaan aanbieden en deze kunnen alle 4 valide zijn, maar je gaat (afhankelijk van de
stroming) andere stukken van het functioneren van die persoon gaan belichten
▪ Gedragstherapie: de mens is een lerende mens, gedrag is aangeleerd dus kunnen we
gedrag ook veranderen en ander gedrag aanleren
▪ Systeemtherapie: de mens wordt bepaald door het systeem waar hij/zij inzit
▪ Cliëntgerichte therapie: de mens is in essentie in staat tot groei als de juiste factoren
aanwezig zijn
▪ Psychodynamische therapie: de mens is bepaald door zijn/haar
ontwikkelingsgeschiedenis, hechtingsgeschiedenis
o Je ziet telkens andere aspecten, er is dan ook geen 1 weg die naar Rome leidt, er zijn meerdere
methoden
o Let op: soms in het werkveld raken mensen heel gehecht aan hun eigen oriëntatie ten nadelen
van de anderen (“mijn oriëntatie is goed en de rest is slecht”) -> dit klopt niet want er zijn voor alle
stromingen evidentie gevonden -> opletten voor deze polarisering, want vanuit 1 perspectief
kijken is ook een blinde vlek
• Steeds meer integratieve tendensen
o Integratie is soms mogelijk, maar tot nog toe geen uniforme theorie die alle aspecten integreert
en de mens in zijn geheel kan verklaren
o Verschillen blijven bestaan en zijn wellicht essentieel: dat is ook zo in andere takken van de
wetenschap en maakt dat wetenschap vooruitgang boekt
▪ Zo voorkom je ook dat 1 theorie denkt dat ze alles kan verklaren
3
, PARADIGMA’S
= geheel van samenhangende assumpties die samen een bepaalde mensvisie of mensbeeld vormen
• Die aanleiding geven tot generatieve onderzoeksprogramma’s (itt degeneratieve
onderzoeksprgramma’s)
o Respectabele onderzoeksprogramma’s
o Blijven aanleiding geven tot nieuwe vragen die kennis/inzicht vergroten
• Denkkaders van waaruit de ‘werkelijkheid’ (in dit geval het eigene van menselijk psychisch functioneren)
gedefinieerd en dus bekeken en bestudeerd wordt
• Typisch voor paradigma’s is dat de basisassumpties die er de kern van vormen slechts deels en in de
regel slechts onrechtstreeks empirisch te toetsen zijn
o Vb. psychodynamische therapie: het psychisch functioneren wordt meebepaald door hun
ontwikkelingsgeschiedenis = basisassumptie die men niet kan toetsen -> hier kan je afgeleiden
hypothesen van bedenken vb. “in longitudinaal onderzoek zien we dat vroegkinderlijke hechting
voorspellend is voor psychisch funtioneren van diezelfde persoon 10/20 jaar later” -> dit kunnen
we wel toetsen
• Deze basisassumpties worden dus in zeker mate afgeschermd van de mogelijkheid tot directe falsificatie
o We kunnen dus nooit op een directe manier zeggen dat een basisassumptie fout is, omdat we ze
niet empirisch kunnen toetsen
o Als we voldoende evidentie vinden voor de afgeleide hypothesen gaan we de visie ook als geldig
blijven zien (niet zo dat als 1 afgeleide hypothese niet klopt dat we dan al meteen verwerpen)
o Je kan dus nooit zeggen ‘dit paradigma is juist en het andere fout’ -> het blijft een visie die we
proberen staven adhv onderzoek
Deze wetenschappelijke paradigma’s vormen de basis voor scientist-practitioner model
o Scientist-practitioner = denken en handelen dat gebaseerd is op wetenschappelijke kennis
▪ Vb. als je exposure gaat toepassen moet er een theorie achter zitten, je moet begrijpen
waarom je iets doet
▪ Vb. chirurg kan leren hoe die een knieprotese moet plaatsen,maar belangrijker is de
vraag wat er mis is met de knie, of de knieprotese echt nodig is, wat voor soort
knieprotese -> vraagt en stevige kennis en onderbouwing
o Anders dreigt bricolage = samenraapsels en samenklutsen van allerlei techniekjes en
interventies zonder dat je weet waarom je iets (niet) doet
PSYCHOTHERAPIE
PRAKTISCH…
• Elke psychotherapeut kijkt naar de wereld en de mens en menselijke problemen op een bepaalde
manier (impliciet en/of expliciet)
o Vb. psychodynamische therapeut kijkt eerder naar hechtingsgeschiedenis terwijl een
psychotherapeut meer ergens anders naar kijkt
o Zonder theorie zie je niets
▪ Vb. onder microscoop kijken naar een cel zonder dat je iets weet over de structuur van
de cel heeft geen zin -> je moet er kennis over hebben, pas dan zie je de celkern, de
mitochondrieën, …
o Maar de theorie kan ook een blinde vlek zijn
4
