PSYCHODIAGNOSTIEK
WC1: PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
WAT IS PSYCHODIAGNOSTIEK?
DEFINITIE & BEGRIPPEN
Diagnostiek, indicatiestelling en zorginschaling worden zowel als alleenstaande als
inwisselbare begrippen gebruikt, afhankelijk van beleids- en werkcontext
→ vandaar verschillende invullingen
→ wel gemeenschappelijke elementen
- Sprake van hulp-/ zorgvraag
- Vraag in kaart brengen en analyseren
- Doel is zorg waarmaken
→ lijken nauw met elkaar verweven
⇒ termen duiden op verschillende mogelijke stappen na aanmelding hulpvraag
Diagnostiek: Overkoepelende term voor proces waarbij sprake is van hulp-/ zorgvraag die in
kaart wordt gebracht en geanalyseerd moet doel om zorg waar te maken
→ proces van verzamelen, ordenen en verwerken van beschikbare, relevante gegevens
vanuit hulpvraag van natuurlijke zorgbehoevende
⇒ geeft gedetailleerd beeld van persoons individuele probleemsituatie
→ 3 types
- Beschrijvende diagnostiek: omschrijven van moeilijkheden, context, beschermende
factoren uit verschillende bronnen
- Verklarende diagnostiek: streven naar begrijpen en verklaren hoe klachten
ontwikkeld zijn
→ betreft stellen van hypothesen
- Voorschrijvende diagnostiek: kijken welke hulp/ aanpak best zou werken adhv
advies/ plan
→ vormt brug tussen diagnostisch proces en behandeling/ interventies
→ grote diverse redenen voor diagnostiek
- Moeilijkheden die levenskwaliteit en functioneren belemmeren
- Niet voldoend aan (normatieve) verwachtingen van omgeving
- Vraag naar aangepaste zorg
- …
,→ mogelijke vormen binnen verschillende werksectoren
- Klinisch werkveld
→ onderzoek en behandeling
→ interventie op zich
→ persoonlijke groei en ontwikkeling evalueren
- onderwijs
→ identificeren van onderwijsbehoeften en redelijke aanpassingen bepalen
→ IAC-verslag opstellen
- Forensisch werkveld
→ beoordelen of individu geschikt is om terecht te staan
→ geestelijke gezondheid van verdachte beoordelen
→ recidiverisico beoordelen
- Arbeid en organisatie
→ beoordelen van iemands geschiktheid voor specifiek beroep
→ identificeren van loopbaanontwikkelingsmogelijkheden
→ verbeteren van prestaties op werk
Indicatiestelling: proces dat behoefte aan hulp-/zorgverlening vaststelt obv hulpvraag en
analyse van beschikbare, relevante gegevens
→ inschatten of iemand in aanmerking komt voor bepaalde zorg
Assessment: proces van taxatie/ beoordeling
→ kan verwijzen naar volledig of onderdeel van diagnostische cyclus
⇒ is afhankelijk van context
- Bij arbeids- en organistatie psychologie is assessment beoordelen van sollicitanten
hun competenties
- Bij Klinische psychologie verwijst psychological assessment naar volledig
diagnostische cyclus
→ assessmentinstrumenten worden gebruikt bij inschalen van zorgbehoefte
Classificatie: proces waarbij personen worden ingedeeld in categorieën obv
overeenkomsten met anderen
→ geeft algemeen beeld
⇒ louter beschrijvend, niet verklarend
→ kan onderdeel zijn van diagnostiek, maar niet diagnostiek zelf
⇒ classificerende diagnostiek wijst op onderkennende fase van diagnostische cyclus
→ type classificaties
- Categoriale classificatie: beschrijven stoornissen adhv verschillende criteria
, → persoon moet voldoen aan minimum aantal criteria om bepaalde categorie
toegekend te krijgen
→ voorbeelden van categoriale kaders
- ICD-10: International statistical classification of diseases and related health
problems, 10e editie
- DSM-5: Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 5e editie
⇒ stellen alles-of-niets opvattingen voorop
=> gaan ervan uit dat categorieën inhoudelijk te onderscheiden zijn
> recent erkend dat grenzen tussen verschillende categorieën minder strikt vastliggen
→ op deze manier vindt dimensionele benadering steeds meer intrede binnen
categoriale benadering
- Dimensionele classificatie: beschrijven functioneren adhv dimensies die zowel in
klinische als niet-klinische populaties bestaan
→ vanuit visie dat stoornissen worden gekenmerkt door bepaald functioneren dat
kwalitatief niet anders is dan ‘normale’ functioneren
→ elke persoon neemt unieke positie in op elk van deze dimensies
⇒ hierbij kunnen meerdere dimensies tegelijk bestaan
→ voorbeelden van dimensionele kaders
- RDoC: Research Domain Criteria (van National Institute of Mental Health)
- HiTOP: Hierarchical Taxonomy of Psychopathology
⇒ zijn onderzoeksprogramma’s die niet als classificatiesystemen geïmplementeerd
worden in klinische praktijk
=> reeds enkele instrumenten ontwikkeld die bruikbaar zijn binnen klinische praktijk
- ASEBA-vragenlijsten (Achenbach System of Empirically Based Assessment)
→ beschrijven gedrag van persoon adhv empirisch bepaalde dimensies of
syndromen
⇒ elke dimensie heeft bepaalde normen
=> op deze manier afleiden hoe persoon zich tegenover normgroep verhoudt
→ is empirische bottom-up benadering
⇒ bij ontwikkeling van vragenlijsten wordt gestart met talrijke items (vb.
Gedrag, emotionele problemen, somatische klachten)
=> deze vragenlijsten worden bij grote groep afgenomen
> nadien via statische analyses bekeken welke items samen voorkomen
→ items die samen voorkomen vormen dan dimensie
Vb. dimensie ‘agressief gedrag’
, PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
EMPIRISCHE CYLCUS
Empirische cyclus: algemene procedure om op wetenschappelijke wijze kennis te
verwerven
→ vormt basis voor psychodiagnostiek
⇒ biedt garantie dat psychodiagnostiek niet op buikgevoel of aannames leunt maar op
systematisch en toetsbaar onderzoek
→ bestaat uit 5 stappen
- Observatie: fase van gegevensverzameling
- Inductie: fase van theorie formulering obv gegevens
→ gaan van specifiek (gegevens) naar algemeen (theorie)
- Deductie: fase van afleiden van toetsbare voorspellingen of hypothesen uit theorie
→ gaan van algemeen (theorie) terug naar specifiek (hypothesen)
- Toetsing: fase van hypothesetoetsing obv nieuwe gegevens
- Evaluatie: fase van uitkomsten evalueren
Illustratief voorbeeld obv casus
- Observatie: onderzoeker merkt dat jongeren minder snel opstaan in bus om plaats af
te geven aan oudere personen
WC1: PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
WAT IS PSYCHODIAGNOSTIEK?
DEFINITIE & BEGRIPPEN
Diagnostiek, indicatiestelling en zorginschaling worden zowel als alleenstaande als
inwisselbare begrippen gebruikt, afhankelijk van beleids- en werkcontext
→ vandaar verschillende invullingen
→ wel gemeenschappelijke elementen
- Sprake van hulp-/ zorgvraag
- Vraag in kaart brengen en analyseren
- Doel is zorg waarmaken
→ lijken nauw met elkaar verweven
⇒ termen duiden op verschillende mogelijke stappen na aanmelding hulpvraag
Diagnostiek: Overkoepelende term voor proces waarbij sprake is van hulp-/ zorgvraag die in
kaart wordt gebracht en geanalyseerd moet doel om zorg waar te maken
→ proces van verzamelen, ordenen en verwerken van beschikbare, relevante gegevens
vanuit hulpvraag van natuurlijke zorgbehoevende
⇒ geeft gedetailleerd beeld van persoons individuele probleemsituatie
→ 3 types
- Beschrijvende diagnostiek: omschrijven van moeilijkheden, context, beschermende
factoren uit verschillende bronnen
- Verklarende diagnostiek: streven naar begrijpen en verklaren hoe klachten
ontwikkeld zijn
→ betreft stellen van hypothesen
- Voorschrijvende diagnostiek: kijken welke hulp/ aanpak best zou werken adhv
advies/ plan
→ vormt brug tussen diagnostisch proces en behandeling/ interventies
→ grote diverse redenen voor diagnostiek
- Moeilijkheden die levenskwaliteit en functioneren belemmeren
- Niet voldoend aan (normatieve) verwachtingen van omgeving
- Vraag naar aangepaste zorg
- …
,→ mogelijke vormen binnen verschillende werksectoren
- Klinisch werkveld
→ onderzoek en behandeling
→ interventie op zich
→ persoonlijke groei en ontwikkeling evalueren
- onderwijs
→ identificeren van onderwijsbehoeften en redelijke aanpassingen bepalen
→ IAC-verslag opstellen
- Forensisch werkveld
→ beoordelen of individu geschikt is om terecht te staan
→ geestelijke gezondheid van verdachte beoordelen
→ recidiverisico beoordelen
- Arbeid en organisatie
→ beoordelen van iemands geschiktheid voor specifiek beroep
→ identificeren van loopbaanontwikkelingsmogelijkheden
→ verbeteren van prestaties op werk
Indicatiestelling: proces dat behoefte aan hulp-/zorgverlening vaststelt obv hulpvraag en
analyse van beschikbare, relevante gegevens
→ inschatten of iemand in aanmerking komt voor bepaalde zorg
Assessment: proces van taxatie/ beoordeling
→ kan verwijzen naar volledig of onderdeel van diagnostische cyclus
⇒ is afhankelijk van context
- Bij arbeids- en organistatie psychologie is assessment beoordelen van sollicitanten
hun competenties
- Bij Klinische psychologie verwijst psychological assessment naar volledig
diagnostische cyclus
→ assessmentinstrumenten worden gebruikt bij inschalen van zorgbehoefte
Classificatie: proces waarbij personen worden ingedeeld in categorieën obv
overeenkomsten met anderen
→ geeft algemeen beeld
⇒ louter beschrijvend, niet verklarend
→ kan onderdeel zijn van diagnostiek, maar niet diagnostiek zelf
⇒ classificerende diagnostiek wijst op onderkennende fase van diagnostische cyclus
→ type classificaties
- Categoriale classificatie: beschrijven stoornissen adhv verschillende criteria
, → persoon moet voldoen aan minimum aantal criteria om bepaalde categorie
toegekend te krijgen
→ voorbeelden van categoriale kaders
- ICD-10: International statistical classification of diseases and related health
problems, 10e editie
- DSM-5: Diagnostic and statistical manual of mental disorders, 5e editie
⇒ stellen alles-of-niets opvattingen voorop
=> gaan ervan uit dat categorieën inhoudelijk te onderscheiden zijn
> recent erkend dat grenzen tussen verschillende categorieën minder strikt vastliggen
→ op deze manier vindt dimensionele benadering steeds meer intrede binnen
categoriale benadering
- Dimensionele classificatie: beschrijven functioneren adhv dimensies die zowel in
klinische als niet-klinische populaties bestaan
→ vanuit visie dat stoornissen worden gekenmerkt door bepaald functioneren dat
kwalitatief niet anders is dan ‘normale’ functioneren
→ elke persoon neemt unieke positie in op elk van deze dimensies
⇒ hierbij kunnen meerdere dimensies tegelijk bestaan
→ voorbeelden van dimensionele kaders
- RDoC: Research Domain Criteria (van National Institute of Mental Health)
- HiTOP: Hierarchical Taxonomy of Psychopathology
⇒ zijn onderzoeksprogramma’s die niet als classificatiesystemen geïmplementeerd
worden in klinische praktijk
=> reeds enkele instrumenten ontwikkeld die bruikbaar zijn binnen klinische praktijk
- ASEBA-vragenlijsten (Achenbach System of Empirically Based Assessment)
→ beschrijven gedrag van persoon adhv empirisch bepaalde dimensies of
syndromen
⇒ elke dimensie heeft bepaalde normen
=> op deze manier afleiden hoe persoon zich tegenover normgroep verhoudt
→ is empirische bottom-up benadering
⇒ bij ontwikkeling van vragenlijsten wordt gestart met talrijke items (vb.
Gedrag, emotionele problemen, somatische klachten)
=> deze vragenlijsten worden bij grote groep afgenomen
> nadien via statische analyses bekeken welke items samen voorkomen
→ items die samen voorkomen vormen dan dimensie
Vb. dimensie ‘agressief gedrag’
, PSYCHODIAGNOSTISCH PROCES
EMPIRISCHE CYLCUS
Empirische cyclus: algemene procedure om op wetenschappelijke wijze kennis te
verwerven
→ vormt basis voor psychodiagnostiek
⇒ biedt garantie dat psychodiagnostiek niet op buikgevoel of aannames leunt maar op
systematisch en toetsbaar onderzoek
→ bestaat uit 5 stappen
- Observatie: fase van gegevensverzameling
- Inductie: fase van theorie formulering obv gegevens
→ gaan van specifiek (gegevens) naar algemeen (theorie)
- Deductie: fase van afleiden van toetsbare voorspellingen of hypothesen uit theorie
→ gaan van algemeen (theorie) terug naar specifiek (hypothesen)
- Toetsing: fase van hypothesetoetsing obv nieuwe gegevens
- Evaluatie: fase van uitkomsten evalueren
Illustratief voorbeeld obv casus
- Observatie: onderzoeker merkt dat jongeren minder snel opstaan in bus om plaats af
te geven aan oudere personen
