MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING------------------------------------------------------------------------- 8
1. Wat is mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------- 8
3. Internet en slaap (!!!) -------------------------------------------------------------------------------- 8
4. internet en opstaan ----------------------------------------------------------------------------------- 8
5. historische context ----------------------------------------------------------------------------------- 8
6. Raakvlakken met andere wetenschappen -------------------------------------------------------- 9
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE -------------------------------- 10
1. Psychologie als wetenschap ----------------------------------------------------------------------- 10
2. Vroege invloeden ----------------------------------------------------------------------------------- 10
2.1 Herman Ebbinghaus --------------------------------------------------------------------------- 10
2.2 Copernicus -------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.3 Descartes ---------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.4 Empirisme --------------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.2 John Locke --------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.3 David Hume ------------------------------------------------------------------------------- 11
2.5 Darwins evolutieleer --------------------------------------------------------------------------- 11
2.6 Fysiologische invloeden ---------------------------------------------------------------------- 12
2.6.1 Hermann von Helmholtz ----------------------------------------------------------------- 12
2.6.2 Gustav Fechner ---------------------------------------------------------------------------- 12
2.7 Psychofysica ------------------------------------------------------------------------------------ 12
3. Structuralisme --------------------------------------------------------------------------------------- 13
3.1 Wilhelm Wundt --------------------------------------------------------------------------------- 13
3.2 Necker Kubus ----------------------------------------------------------------------------------- 13
4. Functionalisme -------------------------------------------------------------------------------------- 13
4.1 Stream of Consiousness ----------------------------------------------------------------------- 14
5. Gestaltpsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 14
5.1 Illusies als bewijs ------------------------------------------------------------------------------ 14
6. Psychoanalyse --------------------------------------------------------------------------------------- 14
6.1 Sigmund Freud --------------------------------------------------------------------------------- 14
7. Behaviorisme ---------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.1 Edward Thorndike ----------------------------------------------------------------------------- 15
7.2 John Watson ------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.3 B.F. Skinner ------------------------------------------------------------------------------------- 16
1
, MEDIAPSYCHOLOGIE
8. Filosofie ---------------------------------------------------------------------------------------------- 16
9. Massamedia ----------------------------------------------------------------------------------------- 17
10. Mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 17
Hoofdstuk 2 – onderzoeksmethoden van mediapsychologie --------------------------------------- 17
1. Beschrijvend onderzoek --------------------------------------------------------------------------- 17
1.1 Beschrijvend kwantitatief onderzoek ------------------------------------------------------- 18
1.2 beschrijvend onderzoek: toevallige steekproef -------------------------------------------- 18
2. Correlationeel onderzoek -------------------------------------------------------------------------- 18
2.1 correlaties: positief, negatief, nul ------------------------------------------------------------ 18
2.2 correlaties: voor- en nadelen------------------------------------------------------------------ 18
3. experimenten ---------------------------------------------------------------------------------------- 18
3.1 Experiment: twee essentiële kenmerken ---------------------------------------------------- 18
3.2 toevallige toewijzing ≠ toevallige steekproeftrekking ------------------------------------ 19
Hoofdstuk 3 – Smartphone afhankelijkheid ---------------------------------------------------------- 19
1. Feiten en cijfers ------------------------------------------------------------------------------------- 19
1.1 Waarom gedragen mensen zich online anders? -------------------------------------------- 19
2. Mere exposure -------------------------------------------------------------------------------------- 19
3. Klassieke conditionering -------------------------------------------------------------------------- 19
3.1 De inzichten van Pavlov ---------------------------------------------------------------------- 19
3.2 Kenmerken en processen van klassieke conditionering ---------------------------------- 20
4. Habituatie -------------------------------------------------------------------------------------------- 21
5. Operante conditionering --------------------------------------------------------------------------- 22
5.1 Wat is Operante conditionering -------------------------------------------------------------- 22
5.2 Thorndike en Skinner -------------------------------------------------------------------------- 22
5.3 Bekrachtiging ----------------------------------------------------------------------------------- 22
5.3.1 Bekrachtigingschema’s ------------------------------------------------------------------ 23
5.4 Straf ---------------------------------------------------------------------------------------------- 24
5.4.1 Effectiviteit van straf --------------------------------------------------------------------- 24
6. Sociaal leren ----------------------------------------------------------------------------------------- 24
6.1 Sociaal leren en socialisatie ------------------------------------------------------------------ 24
HOOFDSTUK 4 – DIGITALE COCKTAIL --------------------------------------------------------- 26
1. Zelfconcept ------------------------------------------------------------------------------------------ 26
1.1 Introspectie -------------------------------------------------------------------------------------- 26
2
, MEDIAPSYCHOLOGIE
1.2 Perceptie van eigen gedrag ------------------------------------------------------------------- 26
1.3 Perceptie van eigen emoties ------------------------------------------------------------------ 27
1.4 Perceptie van eigen motivaties --------------------------------------------------------------- 27
1.5 Invloed van anderen --------------------------------------------------------------------------- 27
1.6 Gender en cultuur ------------------------------------------------------------------------------ 28
2. Zelfwaardering -------------------------------------------------------------------------------------- 28
2.1 Waarom hebben we behoefte aan zelfwaardering? ---------------------------------------- 28
2.2 Vicieuze cirkel van zelfwaardering ---------------------------------------------------------- 29
2.3 Zelfdiscrepanties ------------------------------------------------------------------------------- 29
2.4 Zelfbewustzijnstheorie ------------------------------------------------------------------------ 30
2.5 Beperkingen van zelfregulatie---------------------------------------------------------------- 31
2.6 mechanismen van zelfverheerlijking -------------------------------------------------------- 31
2.6.1 Better – than average effect (zelfverheerlijking) ------------------------------------- 31
2.6.2 Impliciet egoïsme ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.3 Verklaringen voor zelfverheerlijking--------------------------------------------------- 32
2.6.4 Dunning – Kruger – effect --------------------------------------------------------------- 32
2.6.5 Zelfhandicapping ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.6 Backing in reflected glory (BIRGing) ------------------------------------------------- 33
2.6.7 Cutoff reflected failure (CORFing) ---------------------------------------------------- 33
2.6.8 Neerwaartse sociale vergelijking ------------------------------------------------------- 33
2.6 Zijn positieve illusies passend? -------------------------------------------------------------- 33
3. Zelfpresentatie -------------------------------------------------------------------------------------- 33
3.1 Strategische zelfpresentatie ------------------------------------------------------------------- 34
3.2 Zelfverificatie ----------------------------------------------------------------------------------- 34
3.3 Zelfsturing--------------------------------------------------------------------------------------- 34
HOOFDSTUK 5 – HOE KIJKEN WE NAAR DE ANDER? ------------------------------------- 35
1. Observatie (elementen van sociale perceptie) -------------------------------------------------- 35
1.2 Situaties------------------------------------------------------------------------------------------ 35
1.3 Gedrag ------------------------------------------------------------------------------------------- 36
1.3.1 Waarheid van leugens onderscheiden -------------------------------------------------- 36
2. Attributie --------------------------------------------------------------------------------------------- 37
2.1 Soorten attributies ------------------------------------------------------------------------------ 37
2.2 Attributietheorieën ----------------------------------------------------------------------------- 37
3
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.3 Attributievertekeningen ----------------------------------------------------------------------- 38
2.3.1 Fundamentele attributiefout ------------------------------------------------------------- 38
2.3.2 de fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen -------------------------- 39
2.3.3 Cognitieve heuristieken ------------------------------------------------------------------ 39
2.3.4 Motivationele vertekeningen ------------------------------------------------------------ 40
3. Integratie: een samenhangend beeld krijgen ---------------------------------------------------- 41
3.1 Informatie – integratietheorie (Anderson) -------------------------------------------------- 41
3.2 Basisbevindingen ------------------------------------------------------------------------------ 41
3.3 Afwijkingen van de rekenkunde ------------------------------------------------------------- 42
3.3.1 Disposities van de waarnemer ---------------------------------------------------------- 42
3.3.2 Perseveratie – effect ---------------------------------------------------------------------- 43
3.3.3 Priming ------------------------------------------------------------------------------------- 43
3.3.4 Eigenschappen van de doelpersoon ---------------------------------------------------- 44
4. Confirmatievertekeningen ------------------------------------------------------------------------- 44
4.1 persistentie van opvattingen ------------------------------------------------------------------ 44
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing -------------------------------------------------------- 44
4.3 Selffulfilling prophecy ------------------------------------------------------------------------ 45
5. Zijn we dan zo slecht in persoonsperceptie? ---------------------------------------------------- 45
HOOFDSTUK 6 – ATTITUDEVERANDERING --------------------------------------------------- 46
1. Attitudes ---------------------------------------------------------------------------------------------- 46
1.1 De drie componenten van een attitude ------------------------------------------------------ 46
1.1.1 Cognitieve component (denken) -------------------------------------------------------- 46
1.1.2 Affectieve component (gevoel) --------------------------------------------------------- 47
1.1.3 Gedragscomponent (doen) -------------------------------------------------------------- 47
1.2 Ontwikkeling van attitudes ------------------------------------------------------------------- 47
1.3 Meting van attitudes --------------------------------------------------------------------------- 48
1.4 Het verband tussen attitude en gedrag ------------------------------------------------------ 49
1.4.1 Theorie van het beredeneerd gedrag --------------------------------------------------- 49
1.4.2 Prototype bereidheidsmodel (PWM) --------------------------------------------------- 49
2. Overreding door communicatie------------------------------------------------------------------- 50
2.1 Twee wegen van overreding ------------------------------------------------------------------ 50
2.1.1 Elaboration Likelihood Model (Petty en Cacioppo) --------------------------------- 51
2.2 Boodschap--------------------------------------------------------------------------------------- 51
4
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING------------------------------------------------------------------------- 8
1. Wat is mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------- 8
3. Internet en slaap (!!!) -------------------------------------------------------------------------------- 8
4. internet en opstaan ----------------------------------------------------------------------------------- 8
5. historische context ----------------------------------------------------------------------------------- 8
6. Raakvlakken met andere wetenschappen -------------------------------------------------------- 9
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE -------------------------------- 10
1. Psychologie als wetenschap ----------------------------------------------------------------------- 10
2. Vroege invloeden ----------------------------------------------------------------------------------- 10
2.1 Herman Ebbinghaus --------------------------------------------------------------------------- 10
2.2 Copernicus -------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.3 Descartes ---------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.4 Empirisme --------------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.2 John Locke --------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.3 David Hume ------------------------------------------------------------------------------- 11
2.5 Darwins evolutieleer --------------------------------------------------------------------------- 11
2.6 Fysiologische invloeden ---------------------------------------------------------------------- 12
2.6.1 Hermann von Helmholtz ----------------------------------------------------------------- 12
2.6.2 Gustav Fechner ---------------------------------------------------------------------------- 12
2.7 Psychofysica ------------------------------------------------------------------------------------ 12
3. Structuralisme --------------------------------------------------------------------------------------- 13
3.1 Wilhelm Wundt --------------------------------------------------------------------------------- 13
3.2 Necker Kubus ----------------------------------------------------------------------------------- 13
4. Functionalisme -------------------------------------------------------------------------------------- 13
4.1 Stream of Consiousness ----------------------------------------------------------------------- 14
5. Gestaltpsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 14
5.1 Illusies als bewijs ------------------------------------------------------------------------------ 14
6. Psychoanalyse --------------------------------------------------------------------------------------- 14
6.1 Sigmund Freud --------------------------------------------------------------------------------- 14
7. Behaviorisme ---------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.1 Edward Thorndike ----------------------------------------------------------------------------- 15
7.2 John Watson ------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.3 B.F. Skinner ------------------------------------------------------------------------------------- 16
1
, MEDIAPSYCHOLOGIE
8. Filosofie ---------------------------------------------------------------------------------------------- 16
9. Massamedia ----------------------------------------------------------------------------------------- 17
10. Mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 17
Hoofdstuk 2 – onderzoeksmethoden van mediapsychologie --------------------------------------- 17
1. Beschrijvend onderzoek --------------------------------------------------------------------------- 17
1.1 Beschrijvend kwantitatief onderzoek ------------------------------------------------------- 18
1.2 beschrijvend onderzoek: toevallige steekproef -------------------------------------------- 18
2. Correlationeel onderzoek -------------------------------------------------------------------------- 18
2.1 correlaties: positief, negatief, nul ------------------------------------------------------------ 18
2.2 correlaties: voor- en nadelen------------------------------------------------------------------ 18
3. experimenten ---------------------------------------------------------------------------------------- 18
3.1 Experiment: twee essentiële kenmerken ---------------------------------------------------- 18
3.2 toevallige toewijzing ≠ toevallige steekproeftrekking ------------------------------------ 19
Hoofdstuk 3 – Smartphone afhankelijkheid ---------------------------------------------------------- 19
1. Feiten en cijfers ------------------------------------------------------------------------------------- 19
1.1 Waarom gedragen mensen zich online anders? -------------------------------------------- 19
2. Mere exposure -------------------------------------------------------------------------------------- 19
3. Klassieke conditionering -------------------------------------------------------------------------- 19
3.1 De inzichten van Pavlov ---------------------------------------------------------------------- 19
3.2 Kenmerken en processen van klassieke conditionering ---------------------------------- 20
4. Habituatie -------------------------------------------------------------------------------------------- 21
5. Operante conditionering --------------------------------------------------------------------------- 22
5.1 Wat is Operante conditionering -------------------------------------------------------------- 22
5.2 Thorndike en Skinner -------------------------------------------------------------------------- 22
5.3 Bekrachtiging ----------------------------------------------------------------------------------- 22
5.3.1 Bekrachtigingschema’s ------------------------------------------------------------------ 23
5.4 Straf ---------------------------------------------------------------------------------------------- 24
5.4.1 Effectiviteit van straf --------------------------------------------------------------------- 24
6. Sociaal leren ----------------------------------------------------------------------------------------- 24
6.1 Sociaal leren en socialisatie ------------------------------------------------------------------ 24
HOOFDSTUK 4 – DIGITALE COCKTAIL --------------------------------------------------------- 26
1. Zelfconcept ------------------------------------------------------------------------------------------ 26
1.1 Introspectie -------------------------------------------------------------------------------------- 26
2
, MEDIAPSYCHOLOGIE
1.2 Perceptie van eigen gedrag ------------------------------------------------------------------- 26
1.3 Perceptie van eigen emoties ------------------------------------------------------------------ 27
1.4 Perceptie van eigen motivaties --------------------------------------------------------------- 27
1.5 Invloed van anderen --------------------------------------------------------------------------- 27
1.6 Gender en cultuur ------------------------------------------------------------------------------ 28
2. Zelfwaardering -------------------------------------------------------------------------------------- 28
2.1 Waarom hebben we behoefte aan zelfwaardering? ---------------------------------------- 28
2.2 Vicieuze cirkel van zelfwaardering ---------------------------------------------------------- 29
2.3 Zelfdiscrepanties ------------------------------------------------------------------------------- 29
2.4 Zelfbewustzijnstheorie ------------------------------------------------------------------------ 30
2.5 Beperkingen van zelfregulatie---------------------------------------------------------------- 31
2.6 mechanismen van zelfverheerlijking -------------------------------------------------------- 31
2.6.1 Better – than average effect (zelfverheerlijking) ------------------------------------- 31
2.6.2 Impliciet egoïsme ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.3 Verklaringen voor zelfverheerlijking--------------------------------------------------- 32
2.6.4 Dunning – Kruger – effect --------------------------------------------------------------- 32
2.6.5 Zelfhandicapping ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.6 Backing in reflected glory (BIRGing) ------------------------------------------------- 33
2.6.7 Cutoff reflected failure (CORFing) ---------------------------------------------------- 33
2.6.8 Neerwaartse sociale vergelijking ------------------------------------------------------- 33
2.6 Zijn positieve illusies passend? -------------------------------------------------------------- 33
3. Zelfpresentatie -------------------------------------------------------------------------------------- 33
3.1 Strategische zelfpresentatie ------------------------------------------------------------------- 34
3.2 Zelfverificatie ----------------------------------------------------------------------------------- 34
3.3 Zelfsturing--------------------------------------------------------------------------------------- 34
HOOFDSTUK 5 – HOE KIJKEN WE NAAR DE ANDER? ------------------------------------- 35
1. Observatie (elementen van sociale perceptie) -------------------------------------------------- 35
1.2 Situaties------------------------------------------------------------------------------------------ 35
1.3 Gedrag ------------------------------------------------------------------------------------------- 36
1.3.1 Waarheid van leugens onderscheiden -------------------------------------------------- 36
2. Attributie --------------------------------------------------------------------------------------------- 37
2.1 Soorten attributies ------------------------------------------------------------------------------ 37
2.2 Attributietheorieën ----------------------------------------------------------------------------- 37
3
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.3 Attributievertekeningen ----------------------------------------------------------------------- 38
2.3.1 Fundamentele attributiefout ------------------------------------------------------------- 38
2.3.2 de fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen -------------------------- 39
2.3.3 Cognitieve heuristieken ------------------------------------------------------------------ 39
2.3.4 Motivationele vertekeningen ------------------------------------------------------------ 40
3. Integratie: een samenhangend beeld krijgen ---------------------------------------------------- 41
3.1 Informatie – integratietheorie (Anderson) -------------------------------------------------- 41
3.2 Basisbevindingen ------------------------------------------------------------------------------ 41
3.3 Afwijkingen van de rekenkunde ------------------------------------------------------------- 42
3.3.1 Disposities van de waarnemer ---------------------------------------------------------- 42
3.3.2 Perseveratie – effect ---------------------------------------------------------------------- 43
3.3.3 Priming ------------------------------------------------------------------------------------- 43
3.3.4 Eigenschappen van de doelpersoon ---------------------------------------------------- 44
4. Confirmatievertekeningen ------------------------------------------------------------------------- 44
4.1 persistentie van opvattingen ------------------------------------------------------------------ 44
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing -------------------------------------------------------- 44
4.3 Selffulfilling prophecy ------------------------------------------------------------------------ 45
5. Zijn we dan zo slecht in persoonsperceptie? ---------------------------------------------------- 45
HOOFDSTUK 6 – ATTITUDEVERANDERING --------------------------------------------------- 46
1. Attitudes ---------------------------------------------------------------------------------------------- 46
1.1 De drie componenten van een attitude ------------------------------------------------------ 46
1.1.1 Cognitieve component (denken) -------------------------------------------------------- 46
1.1.2 Affectieve component (gevoel) --------------------------------------------------------- 47
1.1.3 Gedragscomponent (doen) -------------------------------------------------------------- 47
1.2 Ontwikkeling van attitudes ------------------------------------------------------------------- 47
1.3 Meting van attitudes --------------------------------------------------------------------------- 48
1.4 Het verband tussen attitude en gedrag ------------------------------------------------------ 49
1.4.1 Theorie van het beredeneerd gedrag --------------------------------------------------- 49
1.4.2 Prototype bereidheidsmodel (PWM) --------------------------------------------------- 49
2. Overreding door communicatie------------------------------------------------------------------- 50
2.1 Twee wegen van overreding ------------------------------------------------------------------ 50
2.1.1 Elaboration Likelihood Model (Petty en Cacioppo) --------------------------------- 51
2.2 Boodschap--------------------------------------------------------------------------------------- 51
4
