Thema 1: Evolutie
1.1
Oorzaken van gedrag (Tinbergen):
Actueel Geschiedenis
Proximaat (directe Mechanisme (causatie / Ontwikkeling (Ontogenetische/
oorzaken van bepaald Proximate): wat zijn de developmental): hoe ontwikkelt
gedrag) onmiddellijke oorzaken van het het zanggedrag zich in het leven
zingen van de vogel? waarom van de vogel? welke invloed heeft
gedraagt een dier of mens zich op opvoeding of ontwikkeling op de
een bepaald moment zoals hij ontwikkeling van bepaald gedrag
doet? Welke stimuli roepen het van het individu? (Ontwikkeling
gedrag op? Hoe werkt het tijdens het leven, de genetische
geheugen? Welke factoren leiden erfenis en de manier waarop een
tot eetstoornissen? Reader: Wat is individu leert.) Reader: Wat is de
de directe oorzaak, het specifieke aanpassing van het fenotype in de
signaal uit de omgeving dat de ontwikkeling tijdens de levensloop?
reactie uitlokt?
Ultimaat (diepere Functie (adaptie / Ultimate): wat is Fylogenese (evolutie/ historisch):
achterliggende het nut of het adaptieve voordeel hoe is het zanggedrag bij vogels
evolutionaire van het zingen door vogels? ontstaan en hoe heeft het zich in
oorzaken) waarom bevordert of verhindert de loop van de evolutie
bepaald gedrag de voortplanting en ontwikkeld? welke evolutionaire
overleving van nakomelingen? geschiedenis heeft tot bepaald
(Begrijpen van natuurlijke selectie.) gedrag van de soort geleid?
Reader: Wat is de functie van het Wanneer ontstond dit gedrag en
gedrag, het doel waarop het waarom volgde het deze
gericht is? evolutionaire ontwikkeling?
(Fossielen erg belangrijk.) Reader:
Wat is de evolutionaire vorming
van het genotype onder druk van
de omgeving?
Heden Verleden
Proximaat Mechanisme Ontwikkeling
Ultimaat Functie Fylogenese
,1.2:
Evoluatietheorie van Charles Darwin:
De evolutietheorie van Charles Darwin, is een fundamenteel concept in de biologie dat de
mechanismen uitlegt die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van soorten. De kern van zijn
theorie is het principe van natuurlijke selectie waarmee hij verklaarde hoe alle levensvormen, door
selectiedruk uit de natuur, voortdurend veranderen.
Samengevat luidt zijn theorie als volgt:
1. Variatie: binnen een populatie van organismen bestaat natuurlijke variatie. Individuen
verschillen in kenmerken zoals grootte, kleur, snelheid, weerstand tegen ziekten, enzovoort.
2. Overproductie: organismen hebben de neiging om meer nakomelingen voort te brengen dan
nodig is om de populatie op peil te houden. Er is een hoge mate van reproductie, waardoor
er competitie ontstaat om middelen zoals voedsel, water en ruimte.
3. Strijd om het bestaan: vanwege de beperkte middelen en de overproductie ontstaat er een
strijd om te overleven. Niet alle individuen kunnen overleven en voortplanten.
4. Selectie: binnen deze strijd om het bestaan hebben individuen met bepaalde kenmerken een
grotere kans om te overleven en zich voort te planten dan anderen. Dit wordt natuurlijke
selectie genoemd. Gunstige eigenschappen geven een individu een voordeel in zijn
omgeving, waardoor het meer nakomelingen achterlaat.
5. Overerving: organismen geven hun erfelijke eigenschappen (deels) door aan hun
nakomelingen. De erfelijke eigenschappen die hebben bijgedragen aan dit reproductieve
succes kunnen zo dus ook de fitness verhogen van de volgende generatie (en verspreiden zich
zo in de populatie).
Moderne en nieuwe synthese:
Mendel ontrafelde in een aantal eenvoudige proeven de basiswetten van de genetica. Hiermee bood
hij inzicht in het biologisch mechanisme dat de overerving van eigenschappen regelt. Darwin
veronderstelde in zijn theorie de aanwezigheid van een dergelijk mechanisme, maar had geen weet
van de precieze werking. Toen men later het belang inzag van Mendels inzichten voor de evolutieleer
en beide theorieën samenvoegde, werd deze combinatie aangeduid als ‘de moderne synthese’.
Wilson legde met zijn controversiële sociobiologie de link tussen de evolutietheorie en sociaal gedrag.
Hij beargumenteerde dat al ons gedrag, dus ook ons sociale gedrag uiteindelijk een gevolg was van
activiteit in ons geëvolueerde brein. Ook sociaal gedrag was dus, via dat brein, onderhevig aan
evolutie. Met dat uitgangspunt bouwde hij de brug tussen de evolutiebiologie en de sociale
wetenschappen. Deze combinatie noemde hij ‘de nieuwe synthese’.
Evolutieleer in de psychologie:
Galton was sterk beïnvloed door de evolutieleer. Zijn opvattingen kunnen evolutionair genoemd
worden omdat hij stelde dat karakter en intelligentie aangeboren kenmerken waren die voor onze
voorouders voordelig waren geweest in hun leefomgeving. Ook stond hij aan de basis van de
,eugenetica, waarmee hij voorstelde dat de menselijke soort, net als dieren, met behulp van
selectieve voortplanting verbeterd kon worden.
Ook James’ opvattingen zijn uitgesproken evolutionair. Hij probeerde een psychologie te bouwen op
Darwins uitgangspunten en formuleerde een instinctentheorie waarin hij stelde dat de mens nog veel
meer instincten heeft dan andere diersoorten. Instincten als angst, liefde en nieuwsgierigheid waren
volgens hem de drijvende kracht achter het menselijke gedrag.
De opvatting van Freud zijn minder eenduidig evolutionair, toch is aan diverse concepten te zien dat
hij geïnspireerd was door de evolutietheorie. Hij was met name geïnteresseerd in ultimate vragen –
'waarom gedragen mensen zich zoals zij doen?' – en stelde dat het menselijke gedrag primair wordt
gedreven door de aangeboren onderbuikverlangens van het Id, waarin hij met name de kracht van
onze seksuele drift benadrukte.
Evolutionair denken verdwijnt uit de psychologie:
Hiervoor zijn meerdere belangrijke redenen te noemen. Op maatschappelijk vlak had met name de
weerstand tegen de eugenetica – zeker na de Tweede Wereldoorlog – een grote invloed. Hierdoor
werd het onderzoek naar de genetische grondslagen van menselijk gedrag een taboe.
Daarnaast kwam, door nieuwe inzichten, in de sociale wetenschappen de nadruk erg te liggen op
leerprocessen, en cultuur als oorzakelijke kracht. Daarmee verdween de aandacht voor biologie en
dus ook voor de evolutieleer als grondslag voor de psychologie.
Santa Barbara School:
SSSM: Standard Social Science Model
Met het SSSM verwijzen Tooby en Cosmides naar het model dat volgens hen lange tijd (impliciet) ten
grondslag heeft gelegen aan de sociale wetenschappen. In dit model gaat men ervan uit dat de mens
als een onbeschreven blad geboren wordt. Dat blad wordt vervolgens ingevuld door de cultuur die de
mens omgeeft. Dit gebeurt op basis van leerprocessen zoals conditionering, socialisering,
indoctrinatie, enzovoort. Bovendien wordt in dit model verondersteld dat het brein van de mens een
generale leermachine is die alles even gemakkelijk kan aanleren. De mens kan dus vanaf zijn geboorte
gevormd worden in elke wenselijke richting.
Het modulaire brein:
Tooby en Cosmides stellen dat het idee van een generale leermachine niet houdbaar is, wanneer we
ervan uitgaan dat het menselijk brein een product is van de evolutie. De evolutie produceert geen
algemene mechanismen, maar juist specifieke oplossingen voor specifieke problemen. Daarom is het
volgens hen aannemelijker om het brein te beschouwen als een grote verzameling modulen.
Elk van die modulen is geëvolueerd om een specifiek probleem op te lossen. Daarom spreken zij over
het modulaire brein. Dat modulaire brein is dus ook niet zo maar in staat om alles te leren. Informatie
waarvoor zulke modulen gevoelig zijn, wordt snel opgepikt, maar met abstracte logica, die in onze
voorouderlijke omgeving nooit relevant is geweest, hebben we veel meer moeite.
, Eugenetica: Met ‘eugenetica’ wordt bedoeld de opvatting dat bij mensen, net als bij gedomesticeerde
dieren, eigenschappen verbeterd zouden moeten worden met behulp van selectieve voortplanting. Er
zijn twee varianten van dit idee.
De een is de positieve eugenetica, waarin mensen met positief geachte eigenschappen gestimuleerd
worden om zich zo veel mogelijk voort te planten. Hierbij kun je denken aan extra kinderbijslag voor
partners die beide bovenmatig intelligent zijn, om hen zodoende te stimuleren zo veel mogelijk
nageslacht te creëren.
De tweede variant is de negatieve eugenetica waarbij mensen met negatief geachte eigenschappen
worden ontmoedigd of zelfs verhinderd zich voort te planten. Hierbij kun je denken aan verplichte
sterilisatie van mensen die veel agressief gedrag vertonen.
Just-so stories: Gould en Lewontin zijn van mening dat evolutionaire psychologen te veel geneigd zijn
om elke menselijke gedraging kritiekloos te verklaren als een evolutionaire adaptatie. Voor veel van
die verklaringen is te weinig bewijs, met name omdat uit de voorouderlijke periode waarin deze
adaptaties zijn ontstaan nauwelijks fossiele resten bewaard zijn gebleven, laat staan restanten die
meer inzicht kunnen geven in het gedrag van onze voorouders. Door dit gebrek aan hard bewijs
worden al die speculaties over de adaptieve achtergrond van ons gedrag niets anders dan ‘just-so-
stories’: leuke, maar onbewijsbare verhalen.
Adaptationisme: de neiging om alles aan het organisme te zien als een adaptatie geproduceerd door
natuurlijke selectie.
Spandrels: een eigenschap die is geëvolueerd als een bijproduct van de evolutie van andere
kenmerken, in plaats van als een direct product van adaptieve natuurlijke selectie. Met andere
woorden, niet elk kenmerk dat een organisme bezit, is er noodzakelijkerwijs omdat het de meest
efficiënte of beste oplossing is voor overleving of voortplanting. Sommige eigenschappen kunnen
bestaan omdat ze verbonden zijn met andere eigenschappen die worden geselecteerd.
ARTIKEL LEZEN EN INVULSCHEMA DOWNLOADEN.
Adaptatie: Om aan te tonen dat een eigenschap een adaptatie is, moeten we duidelijk maken dat die
eigenschap een natuurlijk geselecteerd, functioneel ontwerp heeft. Daarvoor moeten we twee
dingen aantonen. Ten eerste, om natuurlijk geselecteerd te zijn, moet de eigenschap ‘fitness’-
verhogend zijn. Dat willen zeggen: hij moet ons helpen te overleven en ons voort te planten. Ten
tweede, om over een functioneel ontwerp te spreken, moet de eigenschap een efficiënt en complex
ontwerp kennen en gespecialiseerd zijn om een specifiek doel te bereiken. Bovendien moet de
eigenschap dan universeel voorkomen. Alleen onder die condities kunnen we spreken van een
adaptatie.
Acht categorieën mogelijke relevante onderzoeksgegevens:
1.1
Oorzaken van gedrag (Tinbergen):
Actueel Geschiedenis
Proximaat (directe Mechanisme (causatie / Ontwikkeling (Ontogenetische/
oorzaken van bepaald Proximate): wat zijn de developmental): hoe ontwikkelt
gedrag) onmiddellijke oorzaken van het het zanggedrag zich in het leven
zingen van de vogel? waarom van de vogel? welke invloed heeft
gedraagt een dier of mens zich op opvoeding of ontwikkeling op de
een bepaald moment zoals hij ontwikkeling van bepaald gedrag
doet? Welke stimuli roepen het van het individu? (Ontwikkeling
gedrag op? Hoe werkt het tijdens het leven, de genetische
geheugen? Welke factoren leiden erfenis en de manier waarop een
tot eetstoornissen? Reader: Wat is individu leert.) Reader: Wat is de
de directe oorzaak, het specifieke aanpassing van het fenotype in de
signaal uit de omgeving dat de ontwikkeling tijdens de levensloop?
reactie uitlokt?
Ultimaat (diepere Functie (adaptie / Ultimate): wat is Fylogenese (evolutie/ historisch):
achterliggende het nut of het adaptieve voordeel hoe is het zanggedrag bij vogels
evolutionaire van het zingen door vogels? ontstaan en hoe heeft het zich in
oorzaken) waarom bevordert of verhindert de loop van de evolutie
bepaald gedrag de voortplanting en ontwikkeld? welke evolutionaire
overleving van nakomelingen? geschiedenis heeft tot bepaald
(Begrijpen van natuurlijke selectie.) gedrag van de soort geleid?
Reader: Wat is de functie van het Wanneer ontstond dit gedrag en
gedrag, het doel waarop het waarom volgde het deze
gericht is? evolutionaire ontwikkeling?
(Fossielen erg belangrijk.) Reader:
Wat is de evolutionaire vorming
van het genotype onder druk van
de omgeving?
Heden Verleden
Proximaat Mechanisme Ontwikkeling
Ultimaat Functie Fylogenese
,1.2:
Evoluatietheorie van Charles Darwin:
De evolutietheorie van Charles Darwin, is een fundamenteel concept in de biologie dat de
mechanismen uitlegt die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van soorten. De kern van zijn
theorie is het principe van natuurlijke selectie waarmee hij verklaarde hoe alle levensvormen, door
selectiedruk uit de natuur, voortdurend veranderen.
Samengevat luidt zijn theorie als volgt:
1. Variatie: binnen een populatie van organismen bestaat natuurlijke variatie. Individuen
verschillen in kenmerken zoals grootte, kleur, snelheid, weerstand tegen ziekten, enzovoort.
2. Overproductie: organismen hebben de neiging om meer nakomelingen voort te brengen dan
nodig is om de populatie op peil te houden. Er is een hoge mate van reproductie, waardoor
er competitie ontstaat om middelen zoals voedsel, water en ruimte.
3. Strijd om het bestaan: vanwege de beperkte middelen en de overproductie ontstaat er een
strijd om te overleven. Niet alle individuen kunnen overleven en voortplanten.
4. Selectie: binnen deze strijd om het bestaan hebben individuen met bepaalde kenmerken een
grotere kans om te overleven en zich voort te planten dan anderen. Dit wordt natuurlijke
selectie genoemd. Gunstige eigenschappen geven een individu een voordeel in zijn
omgeving, waardoor het meer nakomelingen achterlaat.
5. Overerving: organismen geven hun erfelijke eigenschappen (deels) door aan hun
nakomelingen. De erfelijke eigenschappen die hebben bijgedragen aan dit reproductieve
succes kunnen zo dus ook de fitness verhogen van de volgende generatie (en verspreiden zich
zo in de populatie).
Moderne en nieuwe synthese:
Mendel ontrafelde in een aantal eenvoudige proeven de basiswetten van de genetica. Hiermee bood
hij inzicht in het biologisch mechanisme dat de overerving van eigenschappen regelt. Darwin
veronderstelde in zijn theorie de aanwezigheid van een dergelijk mechanisme, maar had geen weet
van de precieze werking. Toen men later het belang inzag van Mendels inzichten voor de evolutieleer
en beide theorieën samenvoegde, werd deze combinatie aangeduid als ‘de moderne synthese’.
Wilson legde met zijn controversiële sociobiologie de link tussen de evolutietheorie en sociaal gedrag.
Hij beargumenteerde dat al ons gedrag, dus ook ons sociale gedrag uiteindelijk een gevolg was van
activiteit in ons geëvolueerde brein. Ook sociaal gedrag was dus, via dat brein, onderhevig aan
evolutie. Met dat uitgangspunt bouwde hij de brug tussen de evolutiebiologie en de sociale
wetenschappen. Deze combinatie noemde hij ‘de nieuwe synthese’.
Evolutieleer in de psychologie:
Galton was sterk beïnvloed door de evolutieleer. Zijn opvattingen kunnen evolutionair genoemd
worden omdat hij stelde dat karakter en intelligentie aangeboren kenmerken waren die voor onze
voorouders voordelig waren geweest in hun leefomgeving. Ook stond hij aan de basis van de
,eugenetica, waarmee hij voorstelde dat de menselijke soort, net als dieren, met behulp van
selectieve voortplanting verbeterd kon worden.
Ook James’ opvattingen zijn uitgesproken evolutionair. Hij probeerde een psychologie te bouwen op
Darwins uitgangspunten en formuleerde een instinctentheorie waarin hij stelde dat de mens nog veel
meer instincten heeft dan andere diersoorten. Instincten als angst, liefde en nieuwsgierigheid waren
volgens hem de drijvende kracht achter het menselijke gedrag.
De opvatting van Freud zijn minder eenduidig evolutionair, toch is aan diverse concepten te zien dat
hij geïnspireerd was door de evolutietheorie. Hij was met name geïnteresseerd in ultimate vragen –
'waarom gedragen mensen zich zoals zij doen?' – en stelde dat het menselijke gedrag primair wordt
gedreven door de aangeboren onderbuikverlangens van het Id, waarin hij met name de kracht van
onze seksuele drift benadrukte.
Evolutionair denken verdwijnt uit de psychologie:
Hiervoor zijn meerdere belangrijke redenen te noemen. Op maatschappelijk vlak had met name de
weerstand tegen de eugenetica – zeker na de Tweede Wereldoorlog – een grote invloed. Hierdoor
werd het onderzoek naar de genetische grondslagen van menselijk gedrag een taboe.
Daarnaast kwam, door nieuwe inzichten, in de sociale wetenschappen de nadruk erg te liggen op
leerprocessen, en cultuur als oorzakelijke kracht. Daarmee verdween de aandacht voor biologie en
dus ook voor de evolutieleer als grondslag voor de psychologie.
Santa Barbara School:
SSSM: Standard Social Science Model
Met het SSSM verwijzen Tooby en Cosmides naar het model dat volgens hen lange tijd (impliciet) ten
grondslag heeft gelegen aan de sociale wetenschappen. In dit model gaat men ervan uit dat de mens
als een onbeschreven blad geboren wordt. Dat blad wordt vervolgens ingevuld door de cultuur die de
mens omgeeft. Dit gebeurt op basis van leerprocessen zoals conditionering, socialisering,
indoctrinatie, enzovoort. Bovendien wordt in dit model verondersteld dat het brein van de mens een
generale leermachine is die alles even gemakkelijk kan aanleren. De mens kan dus vanaf zijn geboorte
gevormd worden in elke wenselijke richting.
Het modulaire brein:
Tooby en Cosmides stellen dat het idee van een generale leermachine niet houdbaar is, wanneer we
ervan uitgaan dat het menselijk brein een product is van de evolutie. De evolutie produceert geen
algemene mechanismen, maar juist specifieke oplossingen voor specifieke problemen. Daarom is het
volgens hen aannemelijker om het brein te beschouwen als een grote verzameling modulen.
Elk van die modulen is geëvolueerd om een specifiek probleem op te lossen. Daarom spreken zij over
het modulaire brein. Dat modulaire brein is dus ook niet zo maar in staat om alles te leren. Informatie
waarvoor zulke modulen gevoelig zijn, wordt snel opgepikt, maar met abstracte logica, die in onze
voorouderlijke omgeving nooit relevant is geweest, hebben we veel meer moeite.
, Eugenetica: Met ‘eugenetica’ wordt bedoeld de opvatting dat bij mensen, net als bij gedomesticeerde
dieren, eigenschappen verbeterd zouden moeten worden met behulp van selectieve voortplanting. Er
zijn twee varianten van dit idee.
De een is de positieve eugenetica, waarin mensen met positief geachte eigenschappen gestimuleerd
worden om zich zo veel mogelijk voort te planten. Hierbij kun je denken aan extra kinderbijslag voor
partners die beide bovenmatig intelligent zijn, om hen zodoende te stimuleren zo veel mogelijk
nageslacht te creëren.
De tweede variant is de negatieve eugenetica waarbij mensen met negatief geachte eigenschappen
worden ontmoedigd of zelfs verhinderd zich voort te planten. Hierbij kun je denken aan verplichte
sterilisatie van mensen die veel agressief gedrag vertonen.
Just-so stories: Gould en Lewontin zijn van mening dat evolutionaire psychologen te veel geneigd zijn
om elke menselijke gedraging kritiekloos te verklaren als een evolutionaire adaptatie. Voor veel van
die verklaringen is te weinig bewijs, met name omdat uit de voorouderlijke periode waarin deze
adaptaties zijn ontstaan nauwelijks fossiele resten bewaard zijn gebleven, laat staan restanten die
meer inzicht kunnen geven in het gedrag van onze voorouders. Door dit gebrek aan hard bewijs
worden al die speculaties over de adaptieve achtergrond van ons gedrag niets anders dan ‘just-so-
stories’: leuke, maar onbewijsbare verhalen.
Adaptationisme: de neiging om alles aan het organisme te zien als een adaptatie geproduceerd door
natuurlijke selectie.
Spandrels: een eigenschap die is geëvolueerd als een bijproduct van de evolutie van andere
kenmerken, in plaats van als een direct product van adaptieve natuurlijke selectie. Met andere
woorden, niet elk kenmerk dat een organisme bezit, is er noodzakelijkerwijs omdat het de meest
efficiënte of beste oplossing is voor overleving of voortplanting. Sommige eigenschappen kunnen
bestaan omdat ze verbonden zijn met andere eigenschappen die worden geselecteerd.
ARTIKEL LEZEN EN INVULSCHEMA DOWNLOADEN.
Adaptatie: Om aan te tonen dat een eigenschap een adaptatie is, moeten we duidelijk maken dat die
eigenschap een natuurlijk geselecteerd, functioneel ontwerp heeft. Daarvoor moeten we twee
dingen aantonen. Ten eerste, om natuurlijk geselecteerd te zijn, moet de eigenschap ‘fitness’-
verhogend zijn. Dat willen zeggen: hij moet ons helpen te overleven en ons voort te planten. Ten
tweede, om over een functioneel ontwerp te spreken, moet de eigenschap een efficiënt en complex
ontwerp kennen en gespecialiseerd zijn om een specifiek doel te bereiken. Bovendien moet de
eigenschap dan universeel voorkomen. Alleen onder die condities kunnen we spreken van een
adaptatie.
Acht categorieën mogelijke relevante onderzoeksgegevens:
