H1: Inleiding
1: Terminologie
Stemtherapie vs. Stemtraining
Stemtherapie= werken met zieke stem; proces waarbij persoon geholpen wordt om te
herstellen van ziekte of letsel, in dit geval een stemprobleem of stemstoornis (waarbij wij
deze termen door elkaar gebruiken zonder aan elk van termen specifieke betekenis toe te
kennen, met die nuance dat term ‘stemprobleem’ cliëntgerichte visie beter weerspiegelt)
- Ziek ➛ gezond
- Functie: revalideren herstel naar normaalfunctie
- Stel: het lukt niet compenseren indien nodig
- Voorkomen/ elimineren van foutieve compensaties
- Therapeut gaat werken met ‘zieke’ of pathologische stem
- Doel: stem terug gezond te maken vorm van revalidatie
- Sommige auteurs (Watts & Awan, 2019) onderscheid tussen:
1. ‘habilitation’= stemmogelijkheden tot voor die cliënt zo optimaal mogelijk
niveau te brengen
2. ‘rehabilitation’= streeft om stemfunctie van voorheen te herstellen
In praktijk: beide gecombineerd, want tijdens herstelproces wordt vaak duidelijk dat
volledige terugkeer naar niveau van voorheen niet meer mogelijk is & aanwezige
mogelijkheden zo goed mogelijk te benutten
- Stemtherapeut/ vocologist’ = logopedist die stemtherapie uitvoert
• Engels: vocologist’; iemand die de wetenschap en praktijk van stemtherapie
beoefent
• Let wel: in België is (in het Nederlands) enkel term ‘logopedist’ erkende titel
dus: iedereen zich in principe ‘stemtherapeut’ kan noemen
- Multidisciplinair: NKO, artsen, leerkrachten, CLB, kiné’s, osteopaten, psycholoog
- Wanneer heeft (stem)therapie kans op slagen?
• Maak 2 kolommen: veel kans op slagen – weinig kans op slagen
• Plaats in de juiste kolom:
o Goede relatie cliënt – therapeut
o Hoge score op de voice handicap index (VHI)
o Slecht ziekte-inzicht
o Therapeut met veel ervaring
o Cliënt niet bereid tot oefenen
o Nog andere medische of psychische problemen
- Wie:
Stemtraining= normale, gezonde stem optimaliseren
- Werken met gezonde stem (niks aan de hand), maar prestatie van stem verhogen
- Gezond ➛ prestatie ↑
- Wie: mensen die vaak hoog/ mooi maken (bv beroepssprekers)
- Verhogen stembelastbaarheid
- Doel: optimaliseren van stemmogelijkheden
• Geen pathologie aanwezig
• Term ‘stemstoornis’ of ‘stemprobleem’ is hier dus niet van toepassing
1
, • Uiteraard kan iemand met gezonde stem ook wel eens stemklachten ervaren,
maar er is geen ziektebeeld. Doorgaans wordt met stemtraining beoogd stem
te ontwikkelen en optimaliseren voor professionele doeleinden
- Wie: kan, maar hoeft niet gegeven te worden door logopedist
• Kan ook zang- of andere professionele stemachtergrond hebben
• Stemcoach die met (al dan niet professionele) sprekers of zangers werkt
doorverwijzen naar logopedist wanneer twijfel over gezondheid van
stemapparaat
• Iemand die stemtraining volgt, noemen we ook geen ‘stemcliënt’, en krijgt
geen ‘behandeling’
Stemcliënt= krijgt begeleiding bij het ontwikkelen of optimaliseren van zijn
stem
- In de klinische praktijk: methodes en technieken voor stemtraining en stemtherapie
niet strikt gescheiden.
• Wel belangrijk om te begrijpen dat verwachtingen en mogelijkheden van zieke
en gezonde stem verschillend zijn & niveau van oefeningen daarop afgestemd
moet worden
- Hierboven hebben we het over ‘(stem)methodes en -technieken’
• Stemtechniek = interventiestrategie die met bepaald doel gebruikt wordt
• Stemmethode= reeks van oefeningen en technieken bedoeld, die met
bepaalde strategie samengebracht zijn onder één noemer
Logopedist vs. vocal coach (en varianten)
Logopedist= werken met ‘zieke’ stem
Vocal coach= werken met gezonde stem
- Is hij in staat wanneer hese stem niet meer normaal is?
Patiënt vs. cliënt, leerling, …
Patiënt= bij logopedie in ziekenhuis
- Communiceren vaak met artsen in ziekenhuis spreken we van patiënt en niet cliënt
- Niet persé fout
Cliënt/ leerling= bij zangcoach
Stemmethodes en stemtechnieken
Stemmethoden= combinatie van technieken om iets aan te pakken
Stemtechnieken= één specifieke strategie om iets aan te pakken
Duur, frequentie, intensiteit
- Een gokje!...
• Hoeveel therapiesessies worden er (internationaal) gemiddeld gegeven bij een
stemprobleem?
• Hoeveel sessies worden er vanuit het Riziv vergoed in België?
- Beter kort en krachtig of beter lang en minder intensief?
- Verschil benaderukken, luxe van Belgische verzekering: 40 uur terugbetaald, wordt
uiteraard niet allemaal opgenomen maar onderzoek heeft uitgewezen dat men in
België opvallend meer sessies geeft dan in landen waar dit minder verzekerd wordt.
- Gemiddeld 9,25 weken/ 10,87 sessies/ 8,17 uur therapie (wel op basis van literatuur:
studies)
- Grootste winst in eerste 6 weken;
Therapeutische interactie
- Rol van de methode vs. rol van de therapeut?
- Therapist effectiveness (Wendler, 2014):
- Kwaliteiten van ‘effectieve therapeut’ (Whampold, 2017)?
2
,2: Indeling stemtherapeutische interventies
Directe therapie= rechtstreeks inwerken op componenten van stemfunctie
Voorbeeld: inwerken op resonantie
- Doel: bekomen tot gedragsverandering & op gezonde manier stemgeven
Indirecte therapie= niet rechtstreeks ingrijpen op stemfuncties, maar op verschillende
cognitieve, gedragsmatige, psychische en lichamelijke factoren van stemprobleem
Voorbeeld: counseling, cognitieve therapie
3: Stemtherapie = disciplineoverschrijdend werken
- Logopedist die personen met stemproblemen onderzoekt en behandelt deel
uitmaken van team dat samen naar cliënt en zijn stemprobleem kijkt
• Logopedist & NKO-arts: steeds deel uit van dit team, maar ook andere
disciplines kunnen rol spelen bij onderzoek en behandeling van stemcliënten
• Denken aan zowel medische disciplines (vb gastro-enteroloog, neuroloog,
pneumoloog,…) & paramedische disciplines (vb psycholoog, osteopaat,
kinesist, diëtist…)
• Ook bv zangdocenten of stemcoaches
- Verschillende disciplines zich organiseren rond problematiek zorg voor cliënt ten
goede komt
- Verschillende studies bevestigen dat interprofessioneel samenwerken
behandelresultaten gunstig beïnvloedt
Interprofessioneel samenwerken= gezamenlijk verlenen van zorg, waarbij je als team
integraal, vanuit een gemeenschappelijk zorgplan, een cliënt behandelt.
Multidisciplinair samenwerken = elke discipline zorgplan maakt dat beperkt blijft tot
de eigen discipline en de interactie tussen de disciplines beperkt blijft.
In praktijk: interprofessioneel samenwerken niet altijd gemakkelijk
- Vaak zijn er allerlei redenen, gaande van praktische moeilijkheden tot gebrek aan
kennis over andere disciplines, die interprofessioneel samenwerken bemoeilijken
- Toch moeten we zoveel mogelijk streven naar samenwerking en overleg en proberen
om aanwezige drempels te overwinnen
💡Denkvraag: Welke (medische, paramedische en andere) disciplines kunnen betrokken
zijn bij behandeling van stemcliënten? Specificeer wanneer er op hen beroep wordt
gedaan, en wat zij in behandeltraject kunnen betekenen
4: Voorkennis stem
Vragen toest
Stemfysiologie: duid aan wat klopt voor de toonhoogtestijging:
1. m. thyro-arytenoideus ontspant
2. subglottisdruk daalt
3. m. cricothyroideus spant aan
4. stemplooien worden langer
De verschillende intrinsieke larynxspieren hebben allen een bepaalde functie
1. m. cricoarytenoideus posterior:
→ Enige abductorspier van de stemplooien
→ Opent de stemspleet (belangrijk voor ademhaling)
2. m. thyro-arytenoideus:
→ Verkort en ontspant de stemplooien
→ Verlaagt de toonhoogte / fijne toonregeling (incl. m. vocalis)
3. m. interarytenoidei (transversus en obliquus):
→ Adductie van de arytenoïden
→ Sluiten de achterste stemspleet (glottissluiting, stemgeving)
3
, 4. m. crico-thyroideus:
→ Verlengt en spant de stemplooien
→ Verhoogt de toonhoogte
Bij fonatie 3 registers te onderscheiden: pulsatie register, modaal of middenregister en
falsetregister.
- Een synoniem voor het fenomeen waarbij men het pulsatieregister gebruikt, is vocal
fry
- Wanneer je een glijtoon maakt van een lage naar een hoge toon, ga je over van het
falset register naar het modaalregister
- Met 'register' wordt aangeduid waar de resonantie voornamelijk plaatsvindt. Zo is er
bij het middenregister vooral borstresonantie aanwezig.
- Bij het pulsatieregister is er een lange gesloten fase en zijn de stemplooien kort en
dik.
- Wanneer je in het falsetregister foneert, trilt alleen de vrije rand (mucosa) van de
stemplooi. In het middenregister vibreert de volledige stemplooi.
Welke spieren zijn niet actief (slechts 1 antwoordoptie) bij de costo-abdominale
ademhaling?
1. mm. intercostales externi
2. diafragma
Stemproblemen hebben doorgaans meerdere etiologische factoren. Verbind oorzaak en
mogelijk gevolg met elkaar.
1. Schildklierchirurgie
→ Beschadiging van de n. recurrens
→ (Unilaterale) stemplooiparalyse → heesheid, zwakke stem
2. Reflux
→ Chronische irritatie van het strottenhoofd
→ Laryngitis, oedeem, schrapen, heesheid (vooral ’s morgens)
3. Roken
→ Chronische slijmvliesirritatie
→ Reinke-oedeem, stemplooiverdikkingen, heesheid
4. Claviculair ademtype
→ Onvoldoende adem-steun
→ Hyperfunctioneel stemgebruik / stemvermoeidheid
5. Kaakklemmen
→ Verhoogde spierspanning in articulatie- en halsgebied
→ Spierspanningsdysfonie, verminderde resonantie
6. Langdurig spreken in omgevingslawaai
→ Stemoverbelasting
→ Stemplooiknobbels (noduli), chronische heesheid
Voorkennis
Stem= geluid dat komt door trilling in strottenhoofd adhv lucht stemplooien uit elkaar
bernoulli-effect stemplooien terug toe druk bouwt op stemplooien
opgengeblazen
- Geluid komt door klankkast (keel, neus en mondholte)
• Bepaalt speciieke stemgeluid, welke klinkers er gemakt worden
• Continu aangepast gevarieerd geluid
- Op elk punt kan het verkeerd gaan maar kan aangepast worden door technieken
1. Aandrijfkracht
2. Trillingsbron
3. Resonantieruimte
Stemplooitrilling
4
1: Terminologie
Stemtherapie vs. Stemtraining
Stemtherapie= werken met zieke stem; proces waarbij persoon geholpen wordt om te
herstellen van ziekte of letsel, in dit geval een stemprobleem of stemstoornis (waarbij wij
deze termen door elkaar gebruiken zonder aan elk van termen specifieke betekenis toe te
kennen, met die nuance dat term ‘stemprobleem’ cliëntgerichte visie beter weerspiegelt)
- Ziek ➛ gezond
- Functie: revalideren herstel naar normaalfunctie
- Stel: het lukt niet compenseren indien nodig
- Voorkomen/ elimineren van foutieve compensaties
- Therapeut gaat werken met ‘zieke’ of pathologische stem
- Doel: stem terug gezond te maken vorm van revalidatie
- Sommige auteurs (Watts & Awan, 2019) onderscheid tussen:
1. ‘habilitation’= stemmogelijkheden tot voor die cliënt zo optimaal mogelijk
niveau te brengen
2. ‘rehabilitation’= streeft om stemfunctie van voorheen te herstellen
In praktijk: beide gecombineerd, want tijdens herstelproces wordt vaak duidelijk dat
volledige terugkeer naar niveau van voorheen niet meer mogelijk is & aanwezige
mogelijkheden zo goed mogelijk te benutten
- Stemtherapeut/ vocologist’ = logopedist die stemtherapie uitvoert
• Engels: vocologist’; iemand die de wetenschap en praktijk van stemtherapie
beoefent
• Let wel: in België is (in het Nederlands) enkel term ‘logopedist’ erkende titel
dus: iedereen zich in principe ‘stemtherapeut’ kan noemen
- Multidisciplinair: NKO, artsen, leerkrachten, CLB, kiné’s, osteopaten, psycholoog
- Wanneer heeft (stem)therapie kans op slagen?
• Maak 2 kolommen: veel kans op slagen – weinig kans op slagen
• Plaats in de juiste kolom:
o Goede relatie cliënt – therapeut
o Hoge score op de voice handicap index (VHI)
o Slecht ziekte-inzicht
o Therapeut met veel ervaring
o Cliënt niet bereid tot oefenen
o Nog andere medische of psychische problemen
- Wie:
Stemtraining= normale, gezonde stem optimaliseren
- Werken met gezonde stem (niks aan de hand), maar prestatie van stem verhogen
- Gezond ➛ prestatie ↑
- Wie: mensen die vaak hoog/ mooi maken (bv beroepssprekers)
- Verhogen stembelastbaarheid
- Doel: optimaliseren van stemmogelijkheden
• Geen pathologie aanwezig
• Term ‘stemstoornis’ of ‘stemprobleem’ is hier dus niet van toepassing
1
, • Uiteraard kan iemand met gezonde stem ook wel eens stemklachten ervaren,
maar er is geen ziektebeeld. Doorgaans wordt met stemtraining beoogd stem
te ontwikkelen en optimaliseren voor professionele doeleinden
- Wie: kan, maar hoeft niet gegeven te worden door logopedist
• Kan ook zang- of andere professionele stemachtergrond hebben
• Stemcoach die met (al dan niet professionele) sprekers of zangers werkt
doorverwijzen naar logopedist wanneer twijfel over gezondheid van
stemapparaat
• Iemand die stemtraining volgt, noemen we ook geen ‘stemcliënt’, en krijgt
geen ‘behandeling’
Stemcliënt= krijgt begeleiding bij het ontwikkelen of optimaliseren van zijn
stem
- In de klinische praktijk: methodes en technieken voor stemtraining en stemtherapie
niet strikt gescheiden.
• Wel belangrijk om te begrijpen dat verwachtingen en mogelijkheden van zieke
en gezonde stem verschillend zijn & niveau van oefeningen daarop afgestemd
moet worden
- Hierboven hebben we het over ‘(stem)methodes en -technieken’
• Stemtechniek = interventiestrategie die met bepaald doel gebruikt wordt
• Stemmethode= reeks van oefeningen en technieken bedoeld, die met
bepaalde strategie samengebracht zijn onder één noemer
Logopedist vs. vocal coach (en varianten)
Logopedist= werken met ‘zieke’ stem
Vocal coach= werken met gezonde stem
- Is hij in staat wanneer hese stem niet meer normaal is?
Patiënt vs. cliënt, leerling, …
Patiënt= bij logopedie in ziekenhuis
- Communiceren vaak met artsen in ziekenhuis spreken we van patiënt en niet cliënt
- Niet persé fout
Cliënt/ leerling= bij zangcoach
Stemmethodes en stemtechnieken
Stemmethoden= combinatie van technieken om iets aan te pakken
Stemtechnieken= één specifieke strategie om iets aan te pakken
Duur, frequentie, intensiteit
- Een gokje!...
• Hoeveel therapiesessies worden er (internationaal) gemiddeld gegeven bij een
stemprobleem?
• Hoeveel sessies worden er vanuit het Riziv vergoed in België?
- Beter kort en krachtig of beter lang en minder intensief?
- Verschil benaderukken, luxe van Belgische verzekering: 40 uur terugbetaald, wordt
uiteraard niet allemaal opgenomen maar onderzoek heeft uitgewezen dat men in
België opvallend meer sessies geeft dan in landen waar dit minder verzekerd wordt.
- Gemiddeld 9,25 weken/ 10,87 sessies/ 8,17 uur therapie (wel op basis van literatuur:
studies)
- Grootste winst in eerste 6 weken;
Therapeutische interactie
- Rol van de methode vs. rol van de therapeut?
- Therapist effectiveness (Wendler, 2014):
- Kwaliteiten van ‘effectieve therapeut’ (Whampold, 2017)?
2
,2: Indeling stemtherapeutische interventies
Directe therapie= rechtstreeks inwerken op componenten van stemfunctie
Voorbeeld: inwerken op resonantie
- Doel: bekomen tot gedragsverandering & op gezonde manier stemgeven
Indirecte therapie= niet rechtstreeks ingrijpen op stemfuncties, maar op verschillende
cognitieve, gedragsmatige, psychische en lichamelijke factoren van stemprobleem
Voorbeeld: counseling, cognitieve therapie
3: Stemtherapie = disciplineoverschrijdend werken
- Logopedist die personen met stemproblemen onderzoekt en behandelt deel
uitmaken van team dat samen naar cliënt en zijn stemprobleem kijkt
• Logopedist & NKO-arts: steeds deel uit van dit team, maar ook andere
disciplines kunnen rol spelen bij onderzoek en behandeling van stemcliënten
• Denken aan zowel medische disciplines (vb gastro-enteroloog, neuroloog,
pneumoloog,…) & paramedische disciplines (vb psycholoog, osteopaat,
kinesist, diëtist…)
• Ook bv zangdocenten of stemcoaches
- Verschillende disciplines zich organiseren rond problematiek zorg voor cliënt ten
goede komt
- Verschillende studies bevestigen dat interprofessioneel samenwerken
behandelresultaten gunstig beïnvloedt
Interprofessioneel samenwerken= gezamenlijk verlenen van zorg, waarbij je als team
integraal, vanuit een gemeenschappelijk zorgplan, een cliënt behandelt.
Multidisciplinair samenwerken = elke discipline zorgplan maakt dat beperkt blijft tot
de eigen discipline en de interactie tussen de disciplines beperkt blijft.
In praktijk: interprofessioneel samenwerken niet altijd gemakkelijk
- Vaak zijn er allerlei redenen, gaande van praktische moeilijkheden tot gebrek aan
kennis over andere disciplines, die interprofessioneel samenwerken bemoeilijken
- Toch moeten we zoveel mogelijk streven naar samenwerking en overleg en proberen
om aanwezige drempels te overwinnen
💡Denkvraag: Welke (medische, paramedische en andere) disciplines kunnen betrokken
zijn bij behandeling van stemcliënten? Specificeer wanneer er op hen beroep wordt
gedaan, en wat zij in behandeltraject kunnen betekenen
4: Voorkennis stem
Vragen toest
Stemfysiologie: duid aan wat klopt voor de toonhoogtestijging:
1. m. thyro-arytenoideus ontspant
2. subglottisdruk daalt
3. m. cricothyroideus spant aan
4. stemplooien worden langer
De verschillende intrinsieke larynxspieren hebben allen een bepaalde functie
1. m. cricoarytenoideus posterior:
→ Enige abductorspier van de stemplooien
→ Opent de stemspleet (belangrijk voor ademhaling)
2. m. thyro-arytenoideus:
→ Verkort en ontspant de stemplooien
→ Verlaagt de toonhoogte / fijne toonregeling (incl. m. vocalis)
3. m. interarytenoidei (transversus en obliquus):
→ Adductie van de arytenoïden
→ Sluiten de achterste stemspleet (glottissluiting, stemgeving)
3
, 4. m. crico-thyroideus:
→ Verlengt en spant de stemplooien
→ Verhoogt de toonhoogte
Bij fonatie 3 registers te onderscheiden: pulsatie register, modaal of middenregister en
falsetregister.
- Een synoniem voor het fenomeen waarbij men het pulsatieregister gebruikt, is vocal
fry
- Wanneer je een glijtoon maakt van een lage naar een hoge toon, ga je over van het
falset register naar het modaalregister
- Met 'register' wordt aangeduid waar de resonantie voornamelijk plaatsvindt. Zo is er
bij het middenregister vooral borstresonantie aanwezig.
- Bij het pulsatieregister is er een lange gesloten fase en zijn de stemplooien kort en
dik.
- Wanneer je in het falsetregister foneert, trilt alleen de vrije rand (mucosa) van de
stemplooi. In het middenregister vibreert de volledige stemplooi.
Welke spieren zijn niet actief (slechts 1 antwoordoptie) bij de costo-abdominale
ademhaling?
1. mm. intercostales externi
2. diafragma
Stemproblemen hebben doorgaans meerdere etiologische factoren. Verbind oorzaak en
mogelijk gevolg met elkaar.
1. Schildklierchirurgie
→ Beschadiging van de n. recurrens
→ (Unilaterale) stemplooiparalyse → heesheid, zwakke stem
2. Reflux
→ Chronische irritatie van het strottenhoofd
→ Laryngitis, oedeem, schrapen, heesheid (vooral ’s morgens)
3. Roken
→ Chronische slijmvliesirritatie
→ Reinke-oedeem, stemplooiverdikkingen, heesheid
4. Claviculair ademtype
→ Onvoldoende adem-steun
→ Hyperfunctioneel stemgebruik / stemvermoeidheid
5. Kaakklemmen
→ Verhoogde spierspanning in articulatie- en halsgebied
→ Spierspanningsdysfonie, verminderde resonantie
6. Langdurig spreken in omgevingslawaai
→ Stemoverbelasting
→ Stemplooiknobbels (noduli), chronische heesheid
Voorkennis
Stem= geluid dat komt door trilling in strottenhoofd adhv lucht stemplooien uit elkaar
bernoulli-effect stemplooien terug toe druk bouwt op stemplooien
opgengeblazen
- Geluid komt door klankkast (keel, neus en mondholte)
• Bepaalt speciieke stemgeluid, welke klinkers er gemakt worden
• Continu aangepast gevarieerd geluid
- Op elk punt kan het verkeerd gaan maar kan aangepast worden door technieken
1. Aandrijfkracht
2. Trillingsbron
3. Resonantieruimte
Stemplooitrilling
4
