Inhoud
HF3: Het begin van het leven..................................................................................................4
3.1 Erfelijkheid..................................................................................................................... 4
3.2 De interacties tussen erfelijkheid en omgeving..............................................................8
3.3 Prenatale groei en verandering:.....................................................................................9
HF4: De geboorte en het pasgeboren kind............................................................................11
4.1 Geboorte...................................................................................................................... 11
4.2 Complicaties tijdens de geboorte.................................................................................11
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan......................................................................12
HF5: De fysieke ontwikkeling in de babytijd..........................................................................13
5.1 Groei en ontwikkeling..................................................................................................13
5.2 De fysieke ontwikkeling................................................................................................15
5.3 Ontwikkeling van de zintuigen.....................................................................................16
HF6: De cognitieve ontwikkeling in de babytijd.....................................................................18
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.......................................................................18
6.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling......................................21
6.3 De wortels van onze taal..............................................................................................22
HF7: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd...................24
7.1 De basis van sociaal gedrag........................................................................................24
7.2 Relaties smeden..........................................................................................................26
7.3 Verschillen tussen baby’s.............................................................................................27
HF8: De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd......................................................29
8.1 De fysieke groei...........................................................................................................29
8.2 Motorische ontwikkeling...............................................................................................30
HF9: De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd.................................................33
9.1 De intellectuele ontwikkeling........................................................................................33
9.3 School en maatschappij...............................................................................................36
HF10: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd
.............................................................................................................................................. 37
10.1 Wie ben ik?................................................................................................................ 37
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven........................................................................38
10.3 Morele ontwikkeling en agressie................................................................................38
HF11: De fysieke ontwikkeling in de schooltijd......................................................................40
11.1 Het groeiende lichaam...............................................................................................40
11.2 Motorische ontwikkeling en veiligheid........................................................................41
HF12: de cognitieve ontwikkeling in de schooltijd..................................................................43
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling..............................................................43
1
, 12.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten.............................................45
12.3 Onderwijs................................................................................................................... 46
HF13: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd..............47
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik................................................................................47
13.2 Relaties: vriendschappen in de schooltijd..................................................................48
13.3 School en gezin in de schooltijd.................................................................................49
HF14: De fysieke ontwikkeling in de adolescentie.................................................................51
14.1 Fysieke rijping............................................................................................................ 51
14.2 Stress en manieren om ermee om te gaan................................................................53
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten........................................................53
HF15: De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie............................................................55
15.1 De intellectuele ontwikkeling......................................................................................55
15.2 De morele ontwikkeling..............................................................................................56
15.3 Schoolprestaties........................................................................................................57
HF16: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie.........58
16.1 Identiteit: wie ben ik?.................................................................................................58
16.2 Relaties: familie en vrienden......................................................................................61
16.3 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschappen............................................62
HF17: Lichamelijke en cognitieve ontwikkeling tijdens de vroege volwassenheid.................64
17.1 Lichamelijke ontwikkeling en stress...........................................................................64
17.2 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................66
17.3 Hoger onderwijs volgen.............................................................................................67
HF18: De persoonlijkheids- en sociale ontwikkeling in de vroege volwassenheid.................68
18.1 Relaties aangaan.......................................................................................................68
18.2 Het verloop van relaties.............................................................................................71
18.3 Werk: een beroep kiezen en aan de slag gaan..........................................................73
HF19: de fysieke en cognitieve ontwikkeling tijdens de middelbare leeftijd...........................74
19.1 Lichamelijke ontwikkeling...........................................................................................74
19.2 Gezondheid...............................................................................................................76
19.3 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................76
HF20: De sociale en persoonlijke ontwikkeling in de middelbare leeftijd...............................78
20.1 Persoonlijkheidsontwikkeling.....................................................................................78
20.2 Relaties: familiebanden..............................................................................................79
20.3 De rol van werk en vrije tijd........................................................................................80
HF21: De fysieke en cognitieve ontwikkeling tijdens de ouderdom.......................................80
21.1 Lichamelijke ontwikkeling...........................................................................................80
21.2 Gezondheid en welzijn...............................................................................................82
2
, 21.3 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................83
HF22: De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling tijdens de ouderdom...............................84
22.1 Persoonlijke ontwikkeling en gelukkig oud worden....................................................84
22.2 Het dagelijkse leven tijdens de ouderdom..................................................................86
22.3 Relaties: oude en nieuwe...........................................................................................87
22.4 Mishandeling van ouderen.........................................................................................88
HF23: Het einde: de dood.....................................................................................................88
23.1 Sterven en dood tijdens het leven..............................................................................88
23.2 Confrontatie met de dood..........................................................................................90
23.3 Besef van verlies en intens verdriet...........................................................................90
3
, Levenslooppsychologie
HF3: Het begin van het leven
3.1 Erfelijkheid
We beginnen ons leven als 1 cel
Ontstaat wanneer een mannelijke voortplantingscel (spermacel) door het membraan
van de vrouwelijke voortplantingscel (ovum) dringt
Deze gameten (spermacel en ovum) bevatten enorme hoeveelheden genetische
informatie
Na 1 uur: fuseren de 2 gameten tot 1 cel = zygote
De combinatie van de genetische instructies , leidt tot de creatie van een nieuwe
mens
Genen Bevatten informatie voor alle erfelijke eigenschappen
Spelen de hoofdrol in de erfelijkheid
Allemaal opgebouwd uit DNA
DNA Bepaald de aard en de functie van elke cel in het lichaam
Bevat de genetische code
Bestaat uit lange ketens van bepaalde chemische stoffen
Deze ketens zijn in een specifieke volgorde en op specifieke
locaties gerangschikt in DNA-strengen:
46 chromosomen en 23 chromosomenparen
Mitose: zorgt ervoor dat bijna alle cellen van het lichaam dezelfde 46 chromosomen als de
zygote
Meiose: op het moment dat de gameten worden gevormd in het lichaam van een volwassen
mens krijgt elke gameet 1 van de 2 chromosomen die 23 paren vormen
Meerlingen:
Monozygotische tweelingen (eeneigen): genetisch identiek en ontstaan uit 1 bevruchte
eicel wordt gesplitst in de eerste 2 weken
Alle verschillen in hun toekomstige ontwikkeling zijn het gevolg van
omgevingsfactoren
Dizygotische tweelingen (tweeeigen): verwekt doordat 2 afzonderlijke eicellen tegelijkertijd
bevrucht worden door 2 afzonderlijke zaadcellen
Bepalen jongen of meisje:
22 van de 23 chromosomenparen bevatten ieder 2 gelijksoortige chromosomen
= autosomale chromosomen.
De enige uitzondering is het 23e paar bepaalt het geslacht van het kind
= geslachtchromosoom
XX vrouwen (X-chromosoom van de moeder en X-chromosoom van de vader)
XY mannen (X-chromosoom van de moeder en Y-chromosoom van de vader)
Allelen Paren
Homozygoot 2 paren zijn gelijk
4
HF3: Het begin van het leven..................................................................................................4
3.1 Erfelijkheid..................................................................................................................... 4
3.2 De interacties tussen erfelijkheid en omgeving..............................................................8
3.3 Prenatale groei en verandering:.....................................................................................9
HF4: De geboorte en het pasgeboren kind............................................................................11
4.1 Geboorte...................................................................................................................... 11
4.2 Complicaties tijdens de geboorte.................................................................................11
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan......................................................................12
HF5: De fysieke ontwikkeling in de babytijd..........................................................................13
5.1 Groei en ontwikkeling..................................................................................................13
5.2 De fysieke ontwikkeling................................................................................................15
5.3 Ontwikkeling van de zintuigen.....................................................................................16
HF6: De cognitieve ontwikkeling in de babytijd.....................................................................18
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.......................................................................18
6.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling......................................21
6.3 De wortels van onze taal..............................................................................................22
HF7: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de babytijd...................24
7.1 De basis van sociaal gedrag........................................................................................24
7.2 Relaties smeden..........................................................................................................26
7.3 Verschillen tussen baby’s.............................................................................................27
HF8: De fysieke ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd......................................................29
8.1 De fysieke groei...........................................................................................................29
8.2 Motorische ontwikkeling...............................................................................................30
HF9: De cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd.................................................33
9.1 De intellectuele ontwikkeling........................................................................................33
9.3 School en maatschappij...............................................................................................36
HF10: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd
.............................................................................................................................................. 37
10.1 Wie ben ik?................................................................................................................ 37
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven........................................................................38
10.3 Morele ontwikkeling en agressie................................................................................38
HF11: De fysieke ontwikkeling in de schooltijd......................................................................40
11.1 Het groeiende lichaam...............................................................................................40
11.2 Motorische ontwikkeling en veiligheid........................................................................41
HF12: de cognitieve ontwikkeling in de schooltijd..................................................................43
12.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling..............................................................43
1
, 12.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten.............................................45
12.3 Onderwijs................................................................................................................... 46
HF13: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd..............47
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik................................................................................47
13.2 Relaties: vriendschappen in de schooltijd..................................................................48
13.3 School en gezin in de schooltijd.................................................................................49
HF14: De fysieke ontwikkeling in de adolescentie.................................................................51
14.1 Fysieke rijping............................................................................................................ 51
14.2 Stress en manieren om ermee om te gaan................................................................53
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten........................................................53
HF15: De cognitieve ontwikkeling in de adolescentie............................................................55
15.1 De intellectuele ontwikkeling......................................................................................55
15.2 De morele ontwikkeling..............................................................................................56
15.3 Schoolprestaties........................................................................................................57
HF16: De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie.........58
16.1 Identiteit: wie ben ik?.................................................................................................58
16.2 Relaties: familie en vrienden......................................................................................61
16.3 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschappen............................................62
HF17: Lichamelijke en cognitieve ontwikkeling tijdens de vroege volwassenheid.................64
17.1 Lichamelijke ontwikkeling en stress...........................................................................64
17.2 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................66
17.3 Hoger onderwijs volgen.............................................................................................67
HF18: De persoonlijkheids- en sociale ontwikkeling in de vroege volwassenheid.................68
18.1 Relaties aangaan.......................................................................................................68
18.2 Het verloop van relaties.............................................................................................71
18.3 Werk: een beroep kiezen en aan de slag gaan..........................................................73
HF19: de fysieke en cognitieve ontwikkeling tijdens de middelbare leeftijd...........................74
19.1 Lichamelijke ontwikkeling...........................................................................................74
19.2 Gezondheid...............................................................................................................76
19.3 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................76
HF20: De sociale en persoonlijke ontwikkeling in de middelbare leeftijd...............................78
20.1 Persoonlijkheidsontwikkeling.....................................................................................78
20.2 Relaties: familiebanden..............................................................................................79
20.3 De rol van werk en vrije tijd........................................................................................80
HF21: De fysieke en cognitieve ontwikkeling tijdens de ouderdom.......................................80
21.1 Lichamelijke ontwikkeling...........................................................................................80
21.2 Gezondheid en welzijn...............................................................................................82
2
, 21.3 Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................83
HF22: De sociale en persoonlijkheidsontwikkeling tijdens de ouderdom...............................84
22.1 Persoonlijke ontwikkeling en gelukkig oud worden....................................................84
22.2 Het dagelijkse leven tijdens de ouderdom..................................................................86
22.3 Relaties: oude en nieuwe...........................................................................................87
22.4 Mishandeling van ouderen.........................................................................................88
HF23: Het einde: de dood.....................................................................................................88
23.1 Sterven en dood tijdens het leven..............................................................................88
23.2 Confrontatie met de dood..........................................................................................90
23.3 Besef van verlies en intens verdriet...........................................................................90
3
, Levenslooppsychologie
HF3: Het begin van het leven
3.1 Erfelijkheid
We beginnen ons leven als 1 cel
Ontstaat wanneer een mannelijke voortplantingscel (spermacel) door het membraan
van de vrouwelijke voortplantingscel (ovum) dringt
Deze gameten (spermacel en ovum) bevatten enorme hoeveelheden genetische
informatie
Na 1 uur: fuseren de 2 gameten tot 1 cel = zygote
De combinatie van de genetische instructies , leidt tot de creatie van een nieuwe
mens
Genen Bevatten informatie voor alle erfelijke eigenschappen
Spelen de hoofdrol in de erfelijkheid
Allemaal opgebouwd uit DNA
DNA Bepaald de aard en de functie van elke cel in het lichaam
Bevat de genetische code
Bestaat uit lange ketens van bepaalde chemische stoffen
Deze ketens zijn in een specifieke volgorde en op specifieke
locaties gerangschikt in DNA-strengen:
46 chromosomen en 23 chromosomenparen
Mitose: zorgt ervoor dat bijna alle cellen van het lichaam dezelfde 46 chromosomen als de
zygote
Meiose: op het moment dat de gameten worden gevormd in het lichaam van een volwassen
mens krijgt elke gameet 1 van de 2 chromosomen die 23 paren vormen
Meerlingen:
Monozygotische tweelingen (eeneigen): genetisch identiek en ontstaan uit 1 bevruchte
eicel wordt gesplitst in de eerste 2 weken
Alle verschillen in hun toekomstige ontwikkeling zijn het gevolg van
omgevingsfactoren
Dizygotische tweelingen (tweeeigen): verwekt doordat 2 afzonderlijke eicellen tegelijkertijd
bevrucht worden door 2 afzonderlijke zaadcellen
Bepalen jongen of meisje:
22 van de 23 chromosomenparen bevatten ieder 2 gelijksoortige chromosomen
= autosomale chromosomen.
De enige uitzondering is het 23e paar bepaalt het geslacht van het kind
= geslachtchromosoom
XX vrouwen (X-chromosoom van de moeder en X-chromosoom van de vader)
XY mannen (X-chromosoom van de moeder en Y-chromosoom van de vader)
Allelen Paren
Homozygoot 2 paren zijn gelijk
4
