1 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
Geschiedenis van de middeleeuwen
Prof. Dr. Brigitte Meijns
Hoofdstuk 0: Inleiding
Dia 2: Inhoud algemeen gedeelte
Een geschiedenis van de middeleeuwen: één versie van de geschiedenis van de periode tussen circa
300 en 1500 → 1200 jaar
- Een zeer selectieve (je kan uit een periode van 1200 jaar moeilijk alles behandelen),
eurocentrische (de meeste onder ons zullen hierover studeren) geschiedenis
- Een voorlopige stand van zaken van het onderzoek (geschiedwetenschap evolueert
dus zaken zullen nu anders aan bod komen dan pakweg 20 jaar geleden + varieert ook naar
gelang de bril van de onderzoeker → mogelijks bespreekt men de periode van de
middeleeuwen binnen 10 jaar helemaal anders)
Dia 3: Doel van de cursus
Niet louter feitenkennis, evenementiële geschiedenis, histoire bataille (geschiedschrijving die slechts
de oorlogen en de daarmede samenhangende gebeurtenissen beschouwt)
Maar leren kritisch-analytisch omgaan met concepten, theorieën
- ‘de val van Rome’ (een modern, 18-eeuws concept), ‘feodaliteit’ (deze term staat in
geen enkele authentieke bron, louter een constructie van historici), ‘honderdjarige oorlog’
(niemand sprak toen over ‘dag drie’ van de ‘honderdjarige oorlog’) → het is dus van belang
om hier kritisch mee om te springen
- ‘middeleeuwen’ → term verzonnen toen men meende dat die periode op een
eindpunt was gekomen en men vanaf dan een nieuwe weg insloeg
Before I came here, I was confused about this subject.
Having listened to your lecture, I am still confused.
But on a higher level. -Enrico Fermi
→ (Italiaans/ Amerikaans wiskundige, betrokken bij het Manhattan project), proberen de zaken
duidelijk maken, wil niet altijd zeggen de zaken eenvoudiger maken, want zaken uit het verleden zijn
vaak heel wat complexer dan dat we op het eerste zicht zouden denken
(Dia 4: Practicalia)
Algemeen gedeelte (4 & 6 stp):
- Hoorcolleges op donderdag van 16u tot 18u in MSI 03.18 (Parthenonzaal)
- Geen les op donderdagen 19/10, 2/11, 9/11 en 21/12 maar ingehaald op vrijdagen
13/10, 27/10, 17/11 en 15/12
- Lesopnames: tot 2 weken na les op Toledo
Capita selecta (6 stp):
- Dinsdagen, van 16u tot 18, tweewekelijks
(Dia 5: Lesmateriaal)
,2 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
Syllabus: verkrijgbaar bij Acco
- O. Huysmans, West-Europa in de vroege middeleeuwen, c. 300-1000
- O. Huysmans, West-Europa in de hoge en late middeleeuwen, c. 1000-1500
- Vanaf november bij Acco
Slides op Toledo én notities tijdens college:
- Examenstof, inclusief bronfragmenten
Optionele literatuur op Toledo:
- Verdieping, geen examenstof
(Dia 6: Schriftelijk examen (4 & 6 stp))
Eenzelfde formule: 4 vragen
- Overzichtsvraag: specifiek deel cursus (7/20)
- Inzichtsvraag: verband of vergelijking, stelling (6/20)
- Bronfragment: situeren, becommentariëren (3/20)
- Eén term of persoon: situeren, belang (4/20)
Toelichting examen en voorbeeldexamen + modelantwoord op Toledo
(Dia 7: Tips voor het examen)
- Schrijf duidelijk én in volzinnen
- Geef gestructureerd antwoord
- Wees volledig: alles uit slides en les is relevant
- Maak gebruik van kaarten: relevante kaarten aangeleverd bij examenvraag
- Precisie in terminologie
- Precisie qua chronologische en geografische situering
datering: eerste helft/midden/tweede helft eeuw – exacte regeringsdata niet nodig
Gebruik belangrijke data als kapstokken: 410, 476, 800, 1066, 1215, 1453, 1492
- Neem deel aan proefexamen!
(Dia 8: Studiebegeleiding bij dit vak)
- Pauline Luca – Tim Juwet
- Twee studiepractica (week 4 en week 5)
- Representatief proefexamen (examensetting, examenvragen...) in week 7 (6/11-
10/11)
- Collectieve en individuele feedback
- Voor wie?
Alle mijlpaalstudenten
- Meer info: zie Toledocommunity Studiebegeleiding
,3 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
Dia 9: Planning
Dia 10: Wat zijn de middeleeuwen?
Dia 11: Enkele artikels
Als we denken aan de ‘middeleeuwen’ en zeker het adjectief ‘middeleeuws’ dan kom je direct bij
dergelijke zaken terecht:
- ‘middeleeuwse toestanden’
- Trump = ‘medieval’
- ‘she’s a witch!’ → in de middeleeuwen waren er weinig heksen, dat is eerder iets van
de nieuwe tijd
Dia 12: Uitspraken Trump
Trump verwijst vaak te pas en te onpas naar de middeleeuwen → als we zijn uitspraken bekijken,
stellen we vast dat dit toch wel zeer kort door de bocht is (eigenlijk een belediging voor de
middeleeuwen)
Dia 13: Renaissance en Humanisme (c. 1350-1550)
Wanneer men aan de middeleeuwen (periode van achteruitgang met extreem geweld en bijgeloof)
denkt, komen er woorden zoals vuil, barbaars, achterlijk, primitief, donker… in ons op → deze
negatieve stereotypen gaan terug tot in de Renaissance en het Humanisme
Vanaf c. 1350 in Italië ontstaat er een nieuwe stroming, nl. de Renaissance (vertaald: ‘wedergeboorte
van de klassieke beschaving’) die zich snel over Europa zal verspreiden
→ men focuste in deze stroming op de beeldende kunsten (schilder- en beeldhouwkunst) en men
had een enorme bewondering voor het antieke Rome en Griekenland en wilde hiernaar terugkeren
<-> ‘gotiek’, kunst van de Goten was in de 14de eeuw vigerend MAAR men vond dit eigenlijk barbaars
(vandaar de term ‘gotiek’, verwijzend naar een van de barbaarse volkeren, nl. de Goten)
De middeleeuwen werden dus gezien als een tussenperiode van verval, een tijdperk tussen de
bewonderenswaardige oudheid en de eigen tijd (men bedacht namen voor de periode die tussen hen
en het einde van de oudheid lag)
- ‘lange nacht van onwetendheid’ (cf. Petrarca) → het licht ging uit toen Rome viel en
met de Renaissance gaat het licht weer aan, na een lange periode van duisternis
- ‘saecula tenebrae’ (eeuwen van duisternis), ‘media tempestas’ (middentijd)
, 4 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
De visie van de Renaissance werd opgepikt door de Humanisten (stroming rond de 15e en 16e eeuw
waarin men een wedergeboorte nastreeft, vooral op vlak van geleerdheid en literatuur)
- ‘tij keren’ via onderwijs: Latijnse school en universiteit met als hoofdbestandsdeel
Latijn en Grieks (men wou terug aansluiting vinden bij het ‘originele’ Latijn en zocht naar
handschriften uit de klassieke periode… ↔ Latijn van de middeleeuwen werd als
minderwaardig beschouwd) → deze visie werd doorgegeven in de scholen om zo de
negatieve ingesteldheid over de middeleeuwen te versterken en de oudheid verder te
verheerlijken
Dia 14: Verlichting en Franse revolutie (18de E)
Deze negatieve visie werd nog verder versterkt in de periode van de Verlichting en de Franse
Revolutie
De periode van Verlichting stond symbool voor nieuwe ideeën/ idealen: vrijheid, gelijkheid,
broederlijkheid → men koesterde deze ideeën en ging ervan uit dat ze indruisten tegen het kwaad in
het Ancien Régime (1589-1791)
Het is een periode die men ging karakteriseren als een periode waarin
- De adel volstrekt willekeurig omgaat met de onderdanen (zie spotprent van een boer
met op zijn rug een edelman en een geestelijke)
- De kerk een overwicht had op de staat
- Vorstelijk absolutisme de norm was
- Er een overwicht was van religie op kritisch redeneren en dus een periode vol
bijgeloof (↔ verlichting: echt een periode van de rede)
De meest radicale breuk tot over het verleden kan men zien bij de Franse revolutie die komaf maakt
met het
- Vorstenhuis
- Aristocratie dat hun hoofd verliest onder de guillotine
- Religieuze instellingen worden opgedoekt/ afgebroken
Dia 15-19: De negentiende eeuw
Zoals zo vaak in de geschiedenis krijg je pendelbewegingen (tegen- en voorstanders)
→ we krijgen nu echter een tegenbeweging door de Romantiek die bedoelt is als tegengewicht voor
de overmaat aan rede, m.a.w. een reactie op het rationalisme (in de middeleeuwen vindt men
immers zaken waarin men een zekere houvast vindt in een periode met heel wat ingrijpende
veranderingen: industrialisatie en het ontstaan van de nationale staten) → men zag de
middeleeuwen echt als een periode van eenheid in een verbrokkelde 19de eeuw
We merken de verheerlijking van de Middeleeuwen in diverse culturele manifestaties:
- Architectuur: ‘gothic revival’ of neogotiek (gekenmerkt door restauraties)
▪ Eugène Viollet-le-Duc (Franse restaurateur) die middeleeuwse gebouwen gerestaureerd
heeft → de zaken perfecter gemaakt dan ze ooit geweest zijn (in het echt is het nooit zo
geweest)
✓ Carcassonne
✓ Notre-Dame de Paris
✓ Kasteel van Pierrefonds
✓ Houses of Parliament in de stijl van Westminster Abbey door Charles Barry
Geschiedenis van de middeleeuwen
Prof. Dr. Brigitte Meijns
Hoofdstuk 0: Inleiding
Dia 2: Inhoud algemeen gedeelte
Een geschiedenis van de middeleeuwen: één versie van de geschiedenis van de periode tussen circa
300 en 1500 → 1200 jaar
- Een zeer selectieve (je kan uit een periode van 1200 jaar moeilijk alles behandelen),
eurocentrische (de meeste onder ons zullen hierover studeren) geschiedenis
- Een voorlopige stand van zaken van het onderzoek (geschiedwetenschap evolueert
dus zaken zullen nu anders aan bod komen dan pakweg 20 jaar geleden + varieert ook naar
gelang de bril van de onderzoeker → mogelijks bespreekt men de periode van de
middeleeuwen binnen 10 jaar helemaal anders)
Dia 3: Doel van de cursus
Niet louter feitenkennis, evenementiële geschiedenis, histoire bataille (geschiedschrijving die slechts
de oorlogen en de daarmede samenhangende gebeurtenissen beschouwt)
Maar leren kritisch-analytisch omgaan met concepten, theorieën
- ‘de val van Rome’ (een modern, 18-eeuws concept), ‘feodaliteit’ (deze term staat in
geen enkele authentieke bron, louter een constructie van historici), ‘honderdjarige oorlog’
(niemand sprak toen over ‘dag drie’ van de ‘honderdjarige oorlog’) → het is dus van belang
om hier kritisch mee om te springen
- ‘middeleeuwen’ → term verzonnen toen men meende dat die periode op een
eindpunt was gekomen en men vanaf dan een nieuwe weg insloeg
Before I came here, I was confused about this subject.
Having listened to your lecture, I am still confused.
But on a higher level. -Enrico Fermi
→ (Italiaans/ Amerikaans wiskundige, betrokken bij het Manhattan project), proberen de zaken
duidelijk maken, wil niet altijd zeggen de zaken eenvoudiger maken, want zaken uit het verleden zijn
vaak heel wat complexer dan dat we op het eerste zicht zouden denken
(Dia 4: Practicalia)
Algemeen gedeelte (4 & 6 stp):
- Hoorcolleges op donderdag van 16u tot 18u in MSI 03.18 (Parthenonzaal)
- Geen les op donderdagen 19/10, 2/11, 9/11 en 21/12 maar ingehaald op vrijdagen
13/10, 27/10, 17/11 en 15/12
- Lesopnames: tot 2 weken na les op Toledo
Capita selecta (6 stp):
- Dinsdagen, van 16u tot 18, tweewekelijks
(Dia 5: Lesmateriaal)
,2 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
Syllabus: verkrijgbaar bij Acco
- O. Huysmans, West-Europa in de vroege middeleeuwen, c. 300-1000
- O. Huysmans, West-Europa in de hoge en late middeleeuwen, c. 1000-1500
- Vanaf november bij Acco
Slides op Toledo én notities tijdens college:
- Examenstof, inclusief bronfragmenten
Optionele literatuur op Toledo:
- Verdieping, geen examenstof
(Dia 6: Schriftelijk examen (4 & 6 stp))
Eenzelfde formule: 4 vragen
- Overzichtsvraag: specifiek deel cursus (7/20)
- Inzichtsvraag: verband of vergelijking, stelling (6/20)
- Bronfragment: situeren, becommentariëren (3/20)
- Eén term of persoon: situeren, belang (4/20)
Toelichting examen en voorbeeldexamen + modelantwoord op Toledo
(Dia 7: Tips voor het examen)
- Schrijf duidelijk én in volzinnen
- Geef gestructureerd antwoord
- Wees volledig: alles uit slides en les is relevant
- Maak gebruik van kaarten: relevante kaarten aangeleverd bij examenvraag
- Precisie in terminologie
- Precisie qua chronologische en geografische situering
datering: eerste helft/midden/tweede helft eeuw – exacte regeringsdata niet nodig
Gebruik belangrijke data als kapstokken: 410, 476, 800, 1066, 1215, 1453, 1492
- Neem deel aan proefexamen!
(Dia 8: Studiebegeleiding bij dit vak)
- Pauline Luca – Tim Juwet
- Twee studiepractica (week 4 en week 5)
- Representatief proefexamen (examensetting, examenvragen...) in week 7 (6/11-
10/11)
- Collectieve en individuele feedback
- Voor wie?
Alle mijlpaalstudenten
- Meer info: zie Toledocommunity Studiebegeleiding
,3 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
Dia 9: Planning
Dia 10: Wat zijn de middeleeuwen?
Dia 11: Enkele artikels
Als we denken aan de ‘middeleeuwen’ en zeker het adjectief ‘middeleeuws’ dan kom je direct bij
dergelijke zaken terecht:
- ‘middeleeuwse toestanden’
- Trump = ‘medieval’
- ‘she’s a witch!’ → in de middeleeuwen waren er weinig heksen, dat is eerder iets van
de nieuwe tijd
Dia 12: Uitspraken Trump
Trump verwijst vaak te pas en te onpas naar de middeleeuwen → als we zijn uitspraken bekijken,
stellen we vast dat dit toch wel zeer kort door de bocht is (eigenlijk een belediging voor de
middeleeuwen)
Dia 13: Renaissance en Humanisme (c. 1350-1550)
Wanneer men aan de middeleeuwen (periode van achteruitgang met extreem geweld en bijgeloof)
denkt, komen er woorden zoals vuil, barbaars, achterlijk, primitief, donker… in ons op → deze
negatieve stereotypen gaan terug tot in de Renaissance en het Humanisme
Vanaf c. 1350 in Italië ontstaat er een nieuwe stroming, nl. de Renaissance (vertaald: ‘wedergeboorte
van de klassieke beschaving’) die zich snel over Europa zal verspreiden
→ men focuste in deze stroming op de beeldende kunsten (schilder- en beeldhouwkunst) en men
had een enorme bewondering voor het antieke Rome en Griekenland en wilde hiernaar terugkeren
<-> ‘gotiek’, kunst van de Goten was in de 14de eeuw vigerend MAAR men vond dit eigenlijk barbaars
(vandaar de term ‘gotiek’, verwijzend naar een van de barbaarse volkeren, nl. de Goten)
De middeleeuwen werden dus gezien als een tussenperiode van verval, een tijdperk tussen de
bewonderenswaardige oudheid en de eigen tijd (men bedacht namen voor de periode die tussen hen
en het einde van de oudheid lag)
- ‘lange nacht van onwetendheid’ (cf. Petrarca) → het licht ging uit toen Rome viel en
met de Renaissance gaat het licht weer aan, na een lange periode van duisternis
- ‘saecula tenebrae’ (eeuwen van duisternis), ‘media tempestas’ (middentijd)
, 4 Geschiedenis van de middeleeuwen - Jasper Verhavert
De visie van de Renaissance werd opgepikt door de Humanisten (stroming rond de 15e en 16e eeuw
waarin men een wedergeboorte nastreeft, vooral op vlak van geleerdheid en literatuur)
- ‘tij keren’ via onderwijs: Latijnse school en universiteit met als hoofdbestandsdeel
Latijn en Grieks (men wou terug aansluiting vinden bij het ‘originele’ Latijn en zocht naar
handschriften uit de klassieke periode… ↔ Latijn van de middeleeuwen werd als
minderwaardig beschouwd) → deze visie werd doorgegeven in de scholen om zo de
negatieve ingesteldheid over de middeleeuwen te versterken en de oudheid verder te
verheerlijken
Dia 14: Verlichting en Franse revolutie (18de E)
Deze negatieve visie werd nog verder versterkt in de periode van de Verlichting en de Franse
Revolutie
De periode van Verlichting stond symbool voor nieuwe ideeën/ idealen: vrijheid, gelijkheid,
broederlijkheid → men koesterde deze ideeën en ging ervan uit dat ze indruisten tegen het kwaad in
het Ancien Régime (1589-1791)
Het is een periode die men ging karakteriseren als een periode waarin
- De adel volstrekt willekeurig omgaat met de onderdanen (zie spotprent van een boer
met op zijn rug een edelman en een geestelijke)
- De kerk een overwicht had op de staat
- Vorstelijk absolutisme de norm was
- Er een overwicht was van religie op kritisch redeneren en dus een periode vol
bijgeloof (↔ verlichting: echt een periode van de rede)
De meest radicale breuk tot over het verleden kan men zien bij de Franse revolutie die komaf maakt
met het
- Vorstenhuis
- Aristocratie dat hun hoofd verliest onder de guillotine
- Religieuze instellingen worden opgedoekt/ afgebroken
Dia 15-19: De negentiende eeuw
Zoals zo vaak in de geschiedenis krijg je pendelbewegingen (tegen- en voorstanders)
→ we krijgen nu echter een tegenbeweging door de Romantiek die bedoelt is als tegengewicht voor
de overmaat aan rede, m.a.w. een reactie op het rationalisme (in de middeleeuwen vindt men
immers zaken waarin men een zekere houvast vindt in een periode met heel wat ingrijpende
veranderingen: industrialisatie en het ontstaan van de nationale staten) → men zag de
middeleeuwen echt als een periode van eenheid in een verbrokkelde 19de eeuw
We merken de verheerlijking van de Middeleeuwen in diverse culturele manifestaties:
- Architectuur: ‘gothic revival’ of neogotiek (gekenmerkt door restauraties)
▪ Eugène Viollet-le-Duc (Franse restaurateur) die middeleeuwse gebouwen gerestaureerd
heeft → de zaken perfecter gemaakt dan ze ooit geweest zijn (in het echt is het nooit zo
geweest)
✓ Carcassonne
✓ Notre-Dame de Paris
✓ Kasteel van Pierrefonds
✓ Houses of Parliament in de stijl van Westminster Abbey door Charles Barry
