SAMENVATTING RECHTSVINDING
Inleiding
Drie soorten vakken
❖ Vgl. pannenkoeken
• Positiefrechtelijke vakken zijn de ingrediënten
• Methodische vakken is het recept
Hoe de pannenkoeken maken?
Maar moet dus ook kunnen nadenken over het recept → Waarom net deze
ingrediënten, bereidingswijze?
• Vaardighedenvakken zorgen ervoor dat je via de ingrediënten en het recept goede
pannenkoeken kan maken
❖ Positief recht verandert zeer snel, maar de juridische methode minder snel
• Methodisch vak: rechtsvinding
❖ Waarom aandacht voor methode?
• Kwalitatief recht bekomen → Iets kunnen vs. iets goed kunnen: kwestie van
kwaliteit
Wanneer is recht aanvaardbaar?
Nadenken over uitspraken in het recht → Wanneer is recht goed of slecht?
• Keuzes die in het recht gemaakt worden berusten op variabele omstandigheden
Dus niet van uitgaan dat een bepaald recept steeds tot het beste product leidt
Wel: weten welke keuzes er gemaakt kunnen worden en hoe argumenteren
• Recht is een (ook) politieke kwestie → Rechtsvinding dient om politieke keuzes te
benoemen en kritisch te evalueren
Politiek berust op waardeoordelen, voorkeuren om de maatschappij vorm te
geven
Bv. Beslissing van EHRM is niet de ultieme waarheid, maar berust op keuzes
die de rechters van het EHRM maken
▪ Rechtsvinding kan aanleren hoe je rechterlijke keuzes kan beïnvloeden
,❖ Interpretatie en politieke keuzes: voorbeelden
• Bv. Dirigent Lahav Shani niet welkom in Gent wegens banden met Israël >< In
Duitsland politieke resolutie (niet-bindend) met grote steun over partijgrenzen
heen: geen financiële steun meer voor organisaties die kritisch zijn voor Israël
Dus een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting → Hoe aanvechten? Kan dit
doen bij Duitse hogere gerechtshoven die dit misschien als gerechtvaardigde
inbreuk zien, of kan eventueel naar EHRM gaan, wegens strijdig met EVRM
▪ Dan krijg je de botsing tussen de Grondwet en het EVRM, hoe beslis je
welke voorrang krijgt?
• Bv. UK Supreme Court: “man”, “woman” en “sex” refereren enkel naar biologisch
geslacht
Maar als je de argumenten in het arrest leest kon deze zaak zeker ook een
ander gevolg gehad hebben → Rechters maakten keuzes
• Bv. EHRM veroordeelt Zwitserland voor laks klimaatbeleid
Het recht op een goed klimaat staat nochtans niet letterlijk in het EVRM, maar
kadert reeds in voorgaande rechtspraak van het EHRM → Hier ook keuzes
gemaakt door rechters
• Bv. Voltaire (context Verlichting): wenste dat alle wetten duidelijk zijn (taak van de
wetgever) → Wet interpreteren was volgens hem steeds de wet
omkeren/perverteren en zo kon wie interpreteerde gewoon zijn eigen zin doen ><
Lord Reid (VK: 1975) spreekt Voltaire volledig tegen en stelt dat interpretatie van
de wet enkel voorbestemd is voor rechters en voor niemand anders
❖ Waarom nadenken over kwaliteit van het recht?
• Illusie van eenduidigheid: ‘Hét recht’ bestaat niet
Alumni: “We herkennen niets van onze lessen in de praktijk; we zijn niet
voorbereid op die complexiteit”
▪ Law in books vs. law in action
▪ Deze lessen geven is wel nodig om pedagogische/didactische redenen,
anders veel te complex om aan te leren → Dus vereenvoudiging nodig,
maar dat is natuurlijk niet de realiteit
• ‘Slechts’ positiefrechtelijke vakken (staatsrecht, strafrecht,
verbintenissenrecht…) kennen? Vervangbaar door (generatieve) AI (in de
toekomst)
AI is nu al goed in wetgeving en kent het Belgisch recht
▪ Bv. Zelfs mogelijk om Oud en nieuw BW naast elkaar te zetten
Minder goed in rechtspraak, want in België vaak niet toegankelijk
▪ Wel: Grondwettelijk Hof, Raad van State, maar minder kennis over andere
rechtscolleges, zelfs niet Hof van Cassatie
Bijna geen kennis van rechtsleer
1
, • AI: zowel risico’s als kansen
België zit momenteel nog achter, zowel onze magistratuur als lokale
advocatenkantoren
▪ Grote, internationale advocatenkantoren werken met teams van data-
analisten en hun databanken staan al vrij ver
Puur kennis hebben van regels is niet genoeg
▪ AI kan opzoekwerk doen en zo heel wat entry-level jobs vervangen, maar is
niet in staat tot de meer complexe taken
➢ Complexer: bv. kunnen benoemen wat de structuren en keuzes
(biases) achter AI zijn
▪ Om de output goed te kunnen beoordelen is een goede basis van kennis
van het positieve recht nodig
▪ AI is puur mathematisch/algoritmisch, maar je moet als persoon wel de
contextrijke inbedding van antwoorden kennen
Wat is ‘rechtsvinding’?
❖ Vervolg op Algemene rechtsleer
• Samen: inleiding op juridische methode
❖ Rechtsvinding: ‘juridische hermeneutiek/uitlegkunde’ = kunnen uitleggen in
juridische context
• Niet zozeer het ‘wat’ (= eindpunt), maar het ‘hoe’ (= weg naar dat eindpunt)
Juridische methode: weg die je gebruikt om tot antwoorden op rechtsvragen
te komen
• Hoe we uitleggen in het recht, dit is hoe uitlegger inhoud/betekenis van het recht
in concreet geval bepaalt
Hoe antwoord geven op vragen als:
▪ Laat het Duitse recht (of het EVRM) toe om organisaties geen subsidies te
verlenen als zij oproepen tot een boycot van Israël? Of is zo’n
subsidieweigering in strijd met de vrijheid van meningsuiting?
▪ Is het niet-schrappen van ontdoopten uit het doopregister van de
Katholieke Kerk toegelaten volgens het Belgische recht (met inbegrip van
GDPR)?
▪ Beperken de FIFA-transferregels het vrij verkeer van personen (en zijn ze
dus in strijd met het Europees recht)?
➢ Zie HvJEU 4 oktober 2024
• Vooronderstellingen, uitgangspunten en technieken waaruit uitleggers kiezen
❖ Verhouding tot AR
• AR als basis? Vermeld op slide
• Help, ik mis hier iets: vragen, vragen en nog eens vragen
2
, ❖ Verhouding tot andere vakken
• Positiefrechtelijke vakken als basis
• Bouwt voor op Algemene Rechtsleer
• Argumentatieleer van academisch schrijven → Best nog eens herhalen
• Rechtsvinding is niet het eindpunt → Praktisch toepassen op Vaardigheden II & III
en Onderzoeksmethoden
❖ Overzicht van deze cursus
• Rechtsvinding = juridische uitlegging = uitspraak doen over inhoud van recht in
concreet geval → Wat mag in concrete zin wel of niet volgens het Belgische recht
Uitleggers maken daarbij keuzes, die ze vaak niet expliciteren
Rode draad 1: Spanningsveld → Uitlegging = verhulling van keuzes
(‘heteronoom’) vs. onthulling (‘autonoom’)
▪ Ene uiteinde = Heteronome Rechtsvinding ≠ autonoom beslissen → Niet
op basis van eigen opvattingen, maar op basis van keuzes van anderen
(bv. democratische meerderheid) → Inhoud van het recht kan volledig
neutraal worden bepaald
➢ Alle keuzes worden gemaakt door anderen dan de uitlegger,
▪ Ander uiteinde = Autonome Rechtsvinding: Dit wordt moeilijker wanneer
geen expliciete keuzes gemaakt werden → Bv. Rechter EHRM moet in
klimaatzaken toch keuze maken, want er is discussie
➢ Alle keuzes worden gemaakt door de uitlegger zelf, al dan niet bewust
en al dan niet expliciet
• Maar rechter moet rekening houden met rechtsstaat, dus kan
natuurlijk niet lukraak beslissen en moet zijn keuzes inkleden in het
recht al systeem
Bv. Wettelijke basis, precedenten vinden
3
Inleiding
Drie soorten vakken
❖ Vgl. pannenkoeken
• Positiefrechtelijke vakken zijn de ingrediënten
• Methodische vakken is het recept
Hoe de pannenkoeken maken?
Maar moet dus ook kunnen nadenken over het recept → Waarom net deze
ingrediënten, bereidingswijze?
• Vaardighedenvakken zorgen ervoor dat je via de ingrediënten en het recept goede
pannenkoeken kan maken
❖ Positief recht verandert zeer snel, maar de juridische methode minder snel
• Methodisch vak: rechtsvinding
❖ Waarom aandacht voor methode?
• Kwalitatief recht bekomen → Iets kunnen vs. iets goed kunnen: kwestie van
kwaliteit
Wanneer is recht aanvaardbaar?
Nadenken over uitspraken in het recht → Wanneer is recht goed of slecht?
• Keuzes die in het recht gemaakt worden berusten op variabele omstandigheden
Dus niet van uitgaan dat een bepaald recept steeds tot het beste product leidt
Wel: weten welke keuzes er gemaakt kunnen worden en hoe argumenteren
• Recht is een (ook) politieke kwestie → Rechtsvinding dient om politieke keuzes te
benoemen en kritisch te evalueren
Politiek berust op waardeoordelen, voorkeuren om de maatschappij vorm te
geven
Bv. Beslissing van EHRM is niet de ultieme waarheid, maar berust op keuzes
die de rechters van het EHRM maken
▪ Rechtsvinding kan aanleren hoe je rechterlijke keuzes kan beïnvloeden
,❖ Interpretatie en politieke keuzes: voorbeelden
• Bv. Dirigent Lahav Shani niet welkom in Gent wegens banden met Israël >< In
Duitsland politieke resolutie (niet-bindend) met grote steun over partijgrenzen
heen: geen financiële steun meer voor organisaties die kritisch zijn voor Israël
Dus een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting → Hoe aanvechten? Kan dit
doen bij Duitse hogere gerechtshoven die dit misschien als gerechtvaardigde
inbreuk zien, of kan eventueel naar EHRM gaan, wegens strijdig met EVRM
▪ Dan krijg je de botsing tussen de Grondwet en het EVRM, hoe beslis je
welke voorrang krijgt?
• Bv. UK Supreme Court: “man”, “woman” en “sex” refereren enkel naar biologisch
geslacht
Maar als je de argumenten in het arrest leest kon deze zaak zeker ook een
ander gevolg gehad hebben → Rechters maakten keuzes
• Bv. EHRM veroordeelt Zwitserland voor laks klimaatbeleid
Het recht op een goed klimaat staat nochtans niet letterlijk in het EVRM, maar
kadert reeds in voorgaande rechtspraak van het EHRM → Hier ook keuzes
gemaakt door rechters
• Bv. Voltaire (context Verlichting): wenste dat alle wetten duidelijk zijn (taak van de
wetgever) → Wet interpreteren was volgens hem steeds de wet
omkeren/perverteren en zo kon wie interpreteerde gewoon zijn eigen zin doen ><
Lord Reid (VK: 1975) spreekt Voltaire volledig tegen en stelt dat interpretatie van
de wet enkel voorbestemd is voor rechters en voor niemand anders
❖ Waarom nadenken over kwaliteit van het recht?
• Illusie van eenduidigheid: ‘Hét recht’ bestaat niet
Alumni: “We herkennen niets van onze lessen in de praktijk; we zijn niet
voorbereid op die complexiteit”
▪ Law in books vs. law in action
▪ Deze lessen geven is wel nodig om pedagogische/didactische redenen,
anders veel te complex om aan te leren → Dus vereenvoudiging nodig,
maar dat is natuurlijk niet de realiteit
• ‘Slechts’ positiefrechtelijke vakken (staatsrecht, strafrecht,
verbintenissenrecht…) kennen? Vervangbaar door (generatieve) AI (in de
toekomst)
AI is nu al goed in wetgeving en kent het Belgisch recht
▪ Bv. Zelfs mogelijk om Oud en nieuw BW naast elkaar te zetten
Minder goed in rechtspraak, want in België vaak niet toegankelijk
▪ Wel: Grondwettelijk Hof, Raad van State, maar minder kennis over andere
rechtscolleges, zelfs niet Hof van Cassatie
Bijna geen kennis van rechtsleer
1
, • AI: zowel risico’s als kansen
België zit momenteel nog achter, zowel onze magistratuur als lokale
advocatenkantoren
▪ Grote, internationale advocatenkantoren werken met teams van data-
analisten en hun databanken staan al vrij ver
Puur kennis hebben van regels is niet genoeg
▪ AI kan opzoekwerk doen en zo heel wat entry-level jobs vervangen, maar is
niet in staat tot de meer complexe taken
➢ Complexer: bv. kunnen benoemen wat de structuren en keuzes
(biases) achter AI zijn
▪ Om de output goed te kunnen beoordelen is een goede basis van kennis
van het positieve recht nodig
▪ AI is puur mathematisch/algoritmisch, maar je moet als persoon wel de
contextrijke inbedding van antwoorden kennen
Wat is ‘rechtsvinding’?
❖ Vervolg op Algemene rechtsleer
• Samen: inleiding op juridische methode
❖ Rechtsvinding: ‘juridische hermeneutiek/uitlegkunde’ = kunnen uitleggen in
juridische context
• Niet zozeer het ‘wat’ (= eindpunt), maar het ‘hoe’ (= weg naar dat eindpunt)
Juridische methode: weg die je gebruikt om tot antwoorden op rechtsvragen
te komen
• Hoe we uitleggen in het recht, dit is hoe uitlegger inhoud/betekenis van het recht
in concreet geval bepaalt
Hoe antwoord geven op vragen als:
▪ Laat het Duitse recht (of het EVRM) toe om organisaties geen subsidies te
verlenen als zij oproepen tot een boycot van Israël? Of is zo’n
subsidieweigering in strijd met de vrijheid van meningsuiting?
▪ Is het niet-schrappen van ontdoopten uit het doopregister van de
Katholieke Kerk toegelaten volgens het Belgische recht (met inbegrip van
GDPR)?
▪ Beperken de FIFA-transferregels het vrij verkeer van personen (en zijn ze
dus in strijd met het Europees recht)?
➢ Zie HvJEU 4 oktober 2024
• Vooronderstellingen, uitgangspunten en technieken waaruit uitleggers kiezen
❖ Verhouding tot AR
• AR als basis? Vermeld op slide
• Help, ik mis hier iets: vragen, vragen en nog eens vragen
2
, ❖ Verhouding tot andere vakken
• Positiefrechtelijke vakken als basis
• Bouwt voor op Algemene Rechtsleer
• Argumentatieleer van academisch schrijven → Best nog eens herhalen
• Rechtsvinding is niet het eindpunt → Praktisch toepassen op Vaardigheden II & III
en Onderzoeksmethoden
❖ Overzicht van deze cursus
• Rechtsvinding = juridische uitlegging = uitspraak doen over inhoud van recht in
concreet geval → Wat mag in concrete zin wel of niet volgens het Belgische recht
Uitleggers maken daarbij keuzes, die ze vaak niet expliciteren
Rode draad 1: Spanningsveld → Uitlegging = verhulling van keuzes
(‘heteronoom’) vs. onthulling (‘autonoom’)
▪ Ene uiteinde = Heteronome Rechtsvinding ≠ autonoom beslissen → Niet
op basis van eigen opvattingen, maar op basis van keuzes van anderen
(bv. democratische meerderheid) → Inhoud van het recht kan volledig
neutraal worden bepaald
➢ Alle keuzes worden gemaakt door anderen dan de uitlegger,
▪ Ander uiteinde = Autonome Rechtsvinding: Dit wordt moeilijker wanneer
geen expliciete keuzes gemaakt werden → Bv. Rechter EHRM moet in
klimaatzaken toch keuze maken, want er is discussie
➢ Alle keuzes worden gemaakt door de uitlegger zelf, al dan niet bewust
en al dan niet expliciet
• Maar rechter moet rekening houden met rechtsstaat, dus kan
natuurlijk niet lukraak beslissen en moet zijn keuzes inkleden in het
recht al systeem
Bv. Wettelijke basis, precedenten vinden
3
