Socialezekerheidsrecht – Module 1: inleiding
1. Waarom socialezekerheidsrecht?
Werkloosheid
Hoogte uitkering is afhankelijk van:
• Werkloosheidsduur (en beroepsverleden)
• Loon
• Gezinstoestand
niet vanbuiten
Vanaf 2e periode in werkloosheid (m.a.w. vanaf één jaar werkloosheid) wordt het uitkeringsbedrag afhankelijk van
je gezinscategorie. De uitkeringen worden dan een vast, forfaitair bedrag. Hier zit wel een groot zichtbaar verschil
tussen gezinnen, alleenwonenden en samenwonenden.
Voorbeeld: Cohousing → Is dit een goede/voordelige oplossing?
Bij cohousing kijkt de overheid naar het feit dat je samenwoont en kosten deelt, niet naar een affectieve relatie.
Daardoor word je meestal als samenwonende beschouwd en krijg je vaak een lagere uitkering dan een
alleenstaande.
2. Socialezekerheidsrecht: wat/hoe?
WAT?
Sociale zekerheid = geheel van sociale voorzieningen dat tot doel heeft aan alle burgers op elk ogenblik van hun
bestaan minstens een inkomen te waarborgen dat menswaardig bestaan garandeert.
IAO-verdrag (IAO = Internationale Arbeidsorganisatie)
Het IAO-verdrag geeft een overzicht van sociale risico’s waartegen de sociale zekerheid bescherming moet
bieden, verdeeld in verschillende categorieën. Dit lijstje is echter verouderd (jaren ’50) en onvolledig, omdat
belangrijke hedendaagse risico’s zoals armoede er niet expliciet in opgenomen zijn.
HOE?
De sociale zekerheid garandeert de bestaanszekerheid op 2 manieren:
1. Loonaanvullende vergoedingen
2. Loonvervangende vergoedingen
Loonaanvullende vergoedingen:
• Gezondheidszorg (beroepsactiviteit of afgeleide rechten) → Iedereen heeft hier bijna recht op. Vroeger
hing dit sterk af van of je werkte, maar vandaag veel minder: ook mensen zonder job (zoals studenten)
hebben recht via anderen (bijv. hun ouders)
• Gezinsbijslagen (recht van het kind) → Dit is een recht van het kind zelf. Of de ouders werken of niet,
maakt niet uit: elk kind heeft sowieso recht op een basisbedrag.
,Loonvervangende uitkeringen:
• Bij arbeidsongeschiktheid (kan het gevolg zijn van een ziekt/ongeval in het privéleven of een
arbeidsongeval/beroepsziekte)
• Bij Werkloosheid (hier heb je alleen recht op als je voordien wel een inkomen uit arbeid had)
• Bij Ouderdom en overlijden
→ Hier is de link met de beroepsactiviteit wel cruciaal
Drie (grote) beroepsgroepen:
1. Werknemers
2. Zelfstandigen
3. Ambtenaren (niet hetzelfde als ‘overheidspersoneel’: ambtenaren zijn vast benoemd door de overheid,
maar de overheid kan ook mensen onder behoud van contractanten aannemen)
→ Drie stelsels met drie verschillende prestaties en dus ook verschillen in financiering
Sociale bijstand = allerlaatste vangnet – vb. leefloon, inkomensgarantie voor ouderen
Doel: iedereen garanderen van een minimuminkomen om te kunnen leven
Omdat het hier gaat om een allerlaatste vangnet, keren ze dit alleen uit als er geen andere bestaansmiddelen zijn
om op terug te vallen. Er zal dus eerst een onderzoek naar de bestaansmiddelen plaatsvinden.
SOCIALE ZEKERHEID versus SOCIALE BIJSTAND
• Sociale zekerheid = sociale verzekering
❖ Verzekering van risico’s gebeurt op basis van een bijdragebetaling vooraf (= verzekeringstechniek:
hoe meer je betaalt hoe meer je krijgt → iemand die meer verdient heeft ook meer sociale
bijdragen moeten betalen, dus zal een hogere uitkering ontvangen)
❖ Loongerelateerde uitkering (% van het loon)
❖ Iedereen die verzekerd is krijgt steun, ongeacht of die persoon het goed voor heeft of niet (geen
bestaansmiddelentoets)
❖ Klassieke sectoren van sociale zekerheid (waarbij je dus een uitkering ontvangt): werkloosheid,
ziekteverzekering, pensioenen, gezinsbijlsagen, arbeidsongevallen en beroepsziekten
❖ Doel = arbeidsgerelateerde risico's opvangen en de verworven levenstandaard zo veel mogelijk
gaan waarborgen (hoger loon = hogere levensstandaard = nood aan hogere uitkering om
levenstandaard te kunnen waarborgen)
Voorbeeld:
• werknemer A: 5000 euro bruto loon → x 13,07 = 653,50 EUR stop die in de pot → wordt ziek: je krijgt
60% van je brutoloon = 3000 euro ontvangen als uitkering
• werknemer B: 2500 euro bruto loon → x 13,07 = 306,75 EUR stopt die in de pot → wordt ziek: je krijgt
60% van je brutoloon = 1500 euro ontvangen als uitkering
• Sociale bijstand = het allerlaatste vangnet
❖ Geen voorafgaande bijdragenbetaling: financiering met belastinggeld
❖ Forfaitaire uitkeringen (vaste bedragen)
❖ Men gaat voorafgaandelijk een onderzoek doen naar de staat van behoefte =
bestaansmiddelentoets!
❖ Minimumvoorzieningen/residuaire stelsels (waarvoor je een uitkering ontvangt): leefloon,
inkomensgarantie voor ouderen, tegemoetkomingen aan gehandicapten
❖ Doel = waarborgen van een minimaal levensnoodzakelijk inkomen aan iedereen rekening
houdend met aanwezige bestaansmiddelen (m.a.w. zorgen dat iedereen een basisinkomen heeft
om van te leven)
,3. Algemene kenmerken Sociale Zekerheid
Functie van SZ = verzekeren van sociale risico’s door vervangingsinkomen en aanvullend inkomen.
VERZEKERINGSPRINCIPE
❖ Je betaalt vooraf een bijdrage zodat je sociale risico’s (zoals ziekte en werkloosheid) gedekt zijn: de
hoogte van de uitkering hangt (vaak) samen met hoeveel je hebt bijgedragen
❖ Premies zijn betaalbaar voor iedereen, ook voor mensen met een hoger risico, terwijl de uitkeringen
voldoende hoog zijn om de financiële gevolgen van het risico op te vangen
SOLIDARITEITSPRINCIPE
• Horizontale solidariteit: solidariteit tussen mensen met een hoog en laag risico (vb. bij een
werkloosheidsuitkering: iedereen betaalt hetzelfde percentage van zijn loon, ongeacht of je nu al lang
werkloos bent of niet)
• Verticale solidariteit: solidariteit tussen mensen met hoge en lage inkomens: het systeem zorgt ervoor dat
wie meer verdient, relatief meer bijdraagt, maar dit wordt afgevlakt via solidariteitsmechanismen zodat het
eerlijk blijft
Solidariteitsmechanismen (principe van meer bijdragen = meer ontvangen wordt zo wel wat afgevlakt):
▪ Maximum- en minimumgrenzen: uitkeringen worden beperkt voor hoogverdieners en laagverdieners
▪ Forfaitaire uitkeringen: werklozen in dezelfde situatie krijgen hetzelfde basisbedrag, ongeacht eerdere
bijdragen
▪ Gezinsmodulering: uitkeringen wordt aangepast op basis van gezinstoestand
• Intergenerationele solidariteit door repartitietechniek in plaats van kapitalisatietechniek: solidariteit
tussen generaties, vooral bij pensioenen via het repartitiesysteem
− Repartitietechniek: de werkenden van vandaag betalen de pensioenen van de huidige
gepensioneerden
− Kapitalisatietechniek (= pensioensparen): zelf sparen voor je eigen toekomstig pensioen
− Uitdaging: doordat de bevolking vergrijst en de groep werkenden kleiner wordt, komt er
steeds meer druk op het systeem. Sommige mensen kiezen daarom voor extra
pensioensparen om later voldoende inkomen te hebben.
VERPLICHTE VERZEKERING (iedereen moet bijdragen en deelnemen aan dit systeem)
4. Historiek Belgische sociale zekerheid
Sociale bijstand
• Vroeger: familie namen de zorg op zich bij kindersterfte, onvruchtbaarheid, uitsluiting …
• Armenzorg in de samenleving: gericht op bedelaarsbestrijding, voedselbedeling, hospitalen en
weeshuizen
• Kerken namen hoofdrol op zich
Burgerlijke godshuizen: opvang zieken, armen en weeskinderen
Burelen van weldadigheid: steun voor armen die niet in burgerlijke godshuizen terecht konden
• Scheiding kerk en staat: overheid neemt armenzorg over
• 1925: Commissies voor Openbare Onderstand opgericht (wet 10 maart 1925) → instellingen die door
overheid werden opgericht om armenzorg beter te regelen
• 1976: OCMW ’s (Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn) worden opgericht via de OCMW-wet
van 8 juli 1976 (veel OCMW ’s erven taken en gebouwen van de oude burgerlijke godshuizen, zoals
rusthuizen en ziekenhuizen, en zetten die voort als publieke voorzieningen voor armen en
hulpbehoevenden.
, Sociale verzekering
• Vroege vormen van sociale verzekering
GILDENBUSSEN ONDERLINGE BIJSTANDSKASSEN
Gilden? → Gilden waren belangenorganisaties • Ontstaan uit initiatief van arbeiders zelf
van personen met hetzelfde beroep of ambacht • Doel: werknemers verzekerden zichzelf en
elkaar tegen sociale risico’s zoals ziekte,
Werking: leden van een gilde kregen financiële werkloosheid of ongeval
steun vanuit een gildenbus bij ziekte, ouderdom • Financiering: vaak door bijdragen van de
of andere sociale risico’s leden zelf (soms gesteund door private
weldoeners)
Belang: eerste vorm van georganiseerde
arbeidsverzekering zonder overheidscontrole
• Rol van de overheid
→ Overheid kijkt naar bijstandskassen met dubbel gevoel: zet aan tot spaarzaamheid, maar langs de
andere kant leunen bijstandskassen aan bij syndicale bewegingen (minder enthousiast hierover)
→ Is de beheerder van de onderlinge bijstandskas wel goed?
→ Maar: voordelen wegen op tegenover nadelen, dus gaat de overheid het principe van ‘jezelf aansluiten
bij een bijstandskas’ subsidiëren. Let op: dit gaan ze doen in ruil voor controle: overheid zal eisen dat
beheerders van de kas voldoende bekwaam gaan zijn! = gesubsidieerde vrijheid
• Aanloop naar het kantelpunt: 1886
❖ België kende grote onrust: veel stakingen met bloedige onderdrukkingen en doden → rand van een
burgeroorlog
Wat was het probleem?
❖ Vanaf de periode van industrialisering valt het familiale deel uit elkaar. Mensen gaan in fabrieken
werken, maar er bestaat nog geen arbeidsrecht. Mensen sloten een contract ‘huur van diensten’ af.
❖ In het Burgerlijk Wetboek gaat men uit van vrijheid en gelijkheid tussen partijen, maar in werkelijkheid
bestond er een grote machtsongelijkheid tussen arbeiders en werkgevers. Arbeiders werkten onder
zeer slechte omstandigheden, die toch werden aanvaard omdat ze zogenaamd “vrij” hadden
ingestemd met het contract.
❖ Regelgeving was niet bevorderlijk voor arbeidersklasse!
❖ Daarbovenop hield politiek systeem zicht hier niet mee bezig (want periode van cijnkiesrecht:
diegene die belastingen betaalden mochten stemmen → dit waren dus enkel de rijkere)
• Hervormingen na het kantelpunt van 1886
Bloedige stakingen in 1886: gevolg van economische crisis → Toonde aan dat de non-interventiepolitiek
van de overheid niet langer houdbaar was!
Start van actieve overheidsinmenging in sociale kwesties!
• Eerste hervormingen (einde 19e eeuw)
❖ Arbeidswetgeving: invoering van beschermende maatregelen voor arbeiders
− Beperking van vrouwen- en kinderarbeid
1. Waarom socialezekerheidsrecht?
Werkloosheid
Hoogte uitkering is afhankelijk van:
• Werkloosheidsduur (en beroepsverleden)
• Loon
• Gezinstoestand
niet vanbuiten
Vanaf 2e periode in werkloosheid (m.a.w. vanaf één jaar werkloosheid) wordt het uitkeringsbedrag afhankelijk van
je gezinscategorie. De uitkeringen worden dan een vast, forfaitair bedrag. Hier zit wel een groot zichtbaar verschil
tussen gezinnen, alleenwonenden en samenwonenden.
Voorbeeld: Cohousing → Is dit een goede/voordelige oplossing?
Bij cohousing kijkt de overheid naar het feit dat je samenwoont en kosten deelt, niet naar een affectieve relatie.
Daardoor word je meestal als samenwonende beschouwd en krijg je vaak een lagere uitkering dan een
alleenstaande.
2. Socialezekerheidsrecht: wat/hoe?
WAT?
Sociale zekerheid = geheel van sociale voorzieningen dat tot doel heeft aan alle burgers op elk ogenblik van hun
bestaan minstens een inkomen te waarborgen dat menswaardig bestaan garandeert.
IAO-verdrag (IAO = Internationale Arbeidsorganisatie)
Het IAO-verdrag geeft een overzicht van sociale risico’s waartegen de sociale zekerheid bescherming moet
bieden, verdeeld in verschillende categorieën. Dit lijstje is echter verouderd (jaren ’50) en onvolledig, omdat
belangrijke hedendaagse risico’s zoals armoede er niet expliciet in opgenomen zijn.
HOE?
De sociale zekerheid garandeert de bestaanszekerheid op 2 manieren:
1. Loonaanvullende vergoedingen
2. Loonvervangende vergoedingen
Loonaanvullende vergoedingen:
• Gezondheidszorg (beroepsactiviteit of afgeleide rechten) → Iedereen heeft hier bijna recht op. Vroeger
hing dit sterk af van of je werkte, maar vandaag veel minder: ook mensen zonder job (zoals studenten)
hebben recht via anderen (bijv. hun ouders)
• Gezinsbijslagen (recht van het kind) → Dit is een recht van het kind zelf. Of de ouders werken of niet,
maakt niet uit: elk kind heeft sowieso recht op een basisbedrag.
,Loonvervangende uitkeringen:
• Bij arbeidsongeschiktheid (kan het gevolg zijn van een ziekt/ongeval in het privéleven of een
arbeidsongeval/beroepsziekte)
• Bij Werkloosheid (hier heb je alleen recht op als je voordien wel een inkomen uit arbeid had)
• Bij Ouderdom en overlijden
→ Hier is de link met de beroepsactiviteit wel cruciaal
Drie (grote) beroepsgroepen:
1. Werknemers
2. Zelfstandigen
3. Ambtenaren (niet hetzelfde als ‘overheidspersoneel’: ambtenaren zijn vast benoemd door de overheid,
maar de overheid kan ook mensen onder behoud van contractanten aannemen)
→ Drie stelsels met drie verschillende prestaties en dus ook verschillen in financiering
Sociale bijstand = allerlaatste vangnet – vb. leefloon, inkomensgarantie voor ouderen
Doel: iedereen garanderen van een minimuminkomen om te kunnen leven
Omdat het hier gaat om een allerlaatste vangnet, keren ze dit alleen uit als er geen andere bestaansmiddelen zijn
om op terug te vallen. Er zal dus eerst een onderzoek naar de bestaansmiddelen plaatsvinden.
SOCIALE ZEKERHEID versus SOCIALE BIJSTAND
• Sociale zekerheid = sociale verzekering
❖ Verzekering van risico’s gebeurt op basis van een bijdragebetaling vooraf (= verzekeringstechniek:
hoe meer je betaalt hoe meer je krijgt → iemand die meer verdient heeft ook meer sociale
bijdragen moeten betalen, dus zal een hogere uitkering ontvangen)
❖ Loongerelateerde uitkering (% van het loon)
❖ Iedereen die verzekerd is krijgt steun, ongeacht of die persoon het goed voor heeft of niet (geen
bestaansmiddelentoets)
❖ Klassieke sectoren van sociale zekerheid (waarbij je dus een uitkering ontvangt): werkloosheid,
ziekteverzekering, pensioenen, gezinsbijlsagen, arbeidsongevallen en beroepsziekten
❖ Doel = arbeidsgerelateerde risico's opvangen en de verworven levenstandaard zo veel mogelijk
gaan waarborgen (hoger loon = hogere levensstandaard = nood aan hogere uitkering om
levenstandaard te kunnen waarborgen)
Voorbeeld:
• werknemer A: 5000 euro bruto loon → x 13,07 = 653,50 EUR stop die in de pot → wordt ziek: je krijgt
60% van je brutoloon = 3000 euro ontvangen als uitkering
• werknemer B: 2500 euro bruto loon → x 13,07 = 306,75 EUR stopt die in de pot → wordt ziek: je krijgt
60% van je brutoloon = 1500 euro ontvangen als uitkering
• Sociale bijstand = het allerlaatste vangnet
❖ Geen voorafgaande bijdragenbetaling: financiering met belastinggeld
❖ Forfaitaire uitkeringen (vaste bedragen)
❖ Men gaat voorafgaandelijk een onderzoek doen naar de staat van behoefte =
bestaansmiddelentoets!
❖ Minimumvoorzieningen/residuaire stelsels (waarvoor je een uitkering ontvangt): leefloon,
inkomensgarantie voor ouderen, tegemoetkomingen aan gehandicapten
❖ Doel = waarborgen van een minimaal levensnoodzakelijk inkomen aan iedereen rekening
houdend met aanwezige bestaansmiddelen (m.a.w. zorgen dat iedereen een basisinkomen heeft
om van te leven)
,3. Algemene kenmerken Sociale Zekerheid
Functie van SZ = verzekeren van sociale risico’s door vervangingsinkomen en aanvullend inkomen.
VERZEKERINGSPRINCIPE
❖ Je betaalt vooraf een bijdrage zodat je sociale risico’s (zoals ziekte en werkloosheid) gedekt zijn: de
hoogte van de uitkering hangt (vaak) samen met hoeveel je hebt bijgedragen
❖ Premies zijn betaalbaar voor iedereen, ook voor mensen met een hoger risico, terwijl de uitkeringen
voldoende hoog zijn om de financiële gevolgen van het risico op te vangen
SOLIDARITEITSPRINCIPE
• Horizontale solidariteit: solidariteit tussen mensen met een hoog en laag risico (vb. bij een
werkloosheidsuitkering: iedereen betaalt hetzelfde percentage van zijn loon, ongeacht of je nu al lang
werkloos bent of niet)
• Verticale solidariteit: solidariteit tussen mensen met hoge en lage inkomens: het systeem zorgt ervoor dat
wie meer verdient, relatief meer bijdraagt, maar dit wordt afgevlakt via solidariteitsmechanismen zodat het
eerlijk blijft
Solidariteitsmechanismen (principe van meer bijdragen = meer ontvangen wordt zo wel wat afgevlakt):
▪ Maximum- en minimumgrenzen: uitkeringen worden beperkt voor hoogverdieners en laagverdieners
▪ Forfaitaire uitkeringen: werklozen in dezelfde situatie krijgen hetzelfde basisbedrag, ongeacht eerdere
bijdragen
▪ Gezinsmodulering: uitkeringen wordt aangepast op basis van gezinstoestand
• Intergenerationele solidariteit door repartitietechniek in plaats van kapitalisatietechniek: solidariteit
tussen generaties, vooral bij pensioenen via het repartitiesysteem
− Repartitietechniek: de werkenden van vandaag betalen de pensioenen van de huidige
gepensioneerden
− Kapitalisatietechniek (= pensioensparen): zelf sparen voor je eigen toekomstig pensioen
− Uitdaging: doordat de bevolking vergrijst en de groep werkenden kleiner wordt, komt er
steeds meer druk op het systeem. Sommige mensen kiezen daarom voor extra
pensioensparen om later voldoende inkomen te hebben.
VERPLICHTE VERZEKERING (iedereen moet bijdragen en deelnemen aan dit systeem)
4. Historiek Belgische sociale zekerheid
Sociale bijstand
• Vroeger: familie namen de zorg op zich bij kindersterfte, onvruchtbaarheid, uitsluiting …
• Armenzorg in de samenleving: gericht op bedelaarsbestrijding, voedselbedeling, hospitalen en
weeshuizen
• Kerken namen hoofdrol op zich
Burgerlijke godshuizen: opvang zieken, armen en weeskinderen
Burelen van weldadigheid: steun voor armen die niet in burgerlijke godshuizen terecht konden
• Scheiding kerk en staat: overheid neemt armenzorg over
• 1925: Commissies voor Openbare Onderstand opgericht (wet 10 maart 1925) → instellingen die door
overheid werden opgericht om armenzorg beter te regelen
• 1976: OCMW ’s (Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn) worden opgericht via de OCMW-wet
van 8 juli 1976 (veel OCMW ’s erven taken en gebouwen van de oude burgerlijke godshuizen, zoals
rusthuizen en ziekenhuizen, en zetten die voort als publieke voorzieningen voor armen en
hulpbehoevenden.
, Sociale verzekering
• Vroege vormen van sociale verzekering
GILDENBUSSEN ONDERLINGE BIJSTANDSKASSEN
Gilden? → Gilden waren belangenorganisaties • Ontstaan uit initiatief van arbeiders zelf
van personen met hetzelfde beroep of ambacht • Doel: werknemers verzekerden zichzelf en
elkaar tegen sociale risico’s zoals ziekte,
Werking: leden van een gilde kregen financiële werkloosheid of ongeval
steun vanuit een gildenbus bij ziekte, ouderdom • Financiering: vaak door bijdragen van de
of andere sociale risico’s leden zelf (soms gesteund door private
weldoeners)
Belang: eerste vorm van georganiseerde
arbeidsverzekering zonder overheidscontrole
• Rol van de overheid
→ Overheid kijkt naar bijstandskassen met dubbel gevoel: zet aan tot spaarzaamheid, maar langs de
andere kant leunen bijstandskassen aan bij syndicale bewegingen (minder enthousiast hierover)
→ Is de beheerder van de onderlinge bijstandskas wel goed?
→ Maar: voordelen wegen op tegenover nadelen, dus gaat de overheid het principe van ‘jezelf aansluiten
bij een bijstandskas’ subsidiëren. Let op: dit gaan ze doen in ruil voor controle: overheid zal eisen dat
beheerders van de kas voldoende bekwaam gaan zijn! = gesubsidieerde vrijheid
• Aanloop naar het kantelpunt: 1886
❖ België kende grote onrust: veel stakingen met bloedige onderdrukkingen en doden → rand van een
burgeroorlog
Wat was het probleem?
❖ Vanaf de periode van industrialisering valt het familiale deel uit elkaar. Mensen gaan in fabrieken
werken, maar er bestaat nog geen arbeidsrecht. Mensen sloten een contract ‘huur van diensten’ af.
❖ In het Burgerlijk Wetboek gaat men uit van vrijheid en gelijkheid tussen partijen, maar in werkelijkheid
bestond er een grote machtsongelijkheid tussen arbeiders en werkgevers. Arbeiders werkten onder
zeer slechte omstandigheden, die toch werden aanvaard omdat ze zogenaamd “vrij” hadden
ingestemd met het contract.
❖ Regelgeving was niet bevorderlijk voor arbeidersklasse!
❖ Daarbovenop hield politiek systeem zicht hier niet mee bezig (want periode van cijnkiesrecht:
diegene die belastingen betaalden mochten stemmen → dit waren dus enkel de rijkere)
• Hervormingen na het kantelpunt van 1886
Bloedige stakingen in 1886: gevolg van economische crisis → Toonde aan dat de non-interventiepolitiek
van de overheid niet langer houdbaar was!
Start van actieve overheidsinmenging in sociale kwesties!
• Eerste hervormingen (einde 19e eeuw)
❖ Arbeidswetgeving: invoering van beschermende maatregelen voor arbeiders
− Beperking van vrouwen- en kinderarbeid
