Onderwijskunde 4
Bouwsteen 7: Ondersteun bij moeilijke opdrachten p.127-138
Bruner = Amerikaanse onderwijspsycholoog die een belangrijk bijdrage leverde aan de cognitieve
leertheorie en de onderwijspsychologie.
→ zorgde ook voor de scaffolding theorie
Scaffolding
= tijdelijke, individuele en aanpasbare steun van de leraar wanneer leerlingen de opdrachten nog niet
zelfstandig aankunnen. Naarmate dat leerlingen bekwamer worden verminderd de ondersteuning van de
leraar.
Scaffolds = bouwsteigers aangereikt door een ‘expert’ aan een ‘beginner’.
Het doel van instructie is dat je leerlingen uiteindelijk op een zelfstandige manier opdrachten kunnen
uitvoeren.
Voorbeelden van scaffolds
- Geheugensteuntjes
- Extra uitleg
- Hardop je denkstappen benoemen
- Rondwandelen + monitoren in de klas
- Hints geven
- Meekijken over de schouder en suggesties doen
- Stappenplan met oplossingsstrategie
- Checklist met criteria voor de opdracht
- Aandacht vestigen op vaak voorkomende fouten
- Correctiemodellen en uitgewerkte voorbeelden
Scaffolding wordt gebruikt om de kloof tussen de huidige leersituatie en de gewenste leersituatie te
overbruggen.
Tijdens het ‘scaffolden’ wordt de cognitieve belasting bij de leerling geoptimaliseerd zodat die meer
capaciteit over heeft om tot leren te komen. Je leent als leraar als het ware ‘cognitieve capaciteit’ uit op
maat van de leerling zodat zijn/haar leren wordt ondersteund. Leerlingen appreciëren deze
ondersteuning: ze vinden het aangenaam en het motiveert hen om meer te leren.
Evolutie van de rol van de leraar
Drie didactische fasen van scaffolding
3 didactische fasen Hoe ziet zo’n fase eruit? Rol van de leraar
Fase 1: Geef nieuwe leerstof - Voorkennis activeren Sturende rol (instrueren,
en zorg dat de relevante info - Nieuwe info gestructureerd en helder sterk leidend):
expliciet wordt versterkt. presenteren IK DOE
- Concrete/uitgewerkte voorbeelden
gebruiken
- Ondersteun woord met beeld
Fase 2: Begeleiding oefenen Haal een paar stappen weg en laat de leerlingen Ondersteunende rol:
deze zelf uitvoeren. WIJ DOEN
→ Ondersteuning bouwt af
1
, Fase 3: Zelfstandig werken Leerlingen maken begeleide oefeningen geen Monitorende rol:
fouten? JIJ DOET
= zelfstandig oefenen + monitoren vanop afstand
→ zorgt voor actief verwerken + gespreid
oefenen + oefentypes af te wisselen
Convergente differentiatie
= alle leerlingen moeten het leerdoel behalen, maar de ondersteuning op weg naar dat doel kan
onderling verschillend zijn.
Verschillen tussen leerlingen
- sterke leerlingen krijgen sneller zelfstandigheid
- zwakkere leerlingen krijgen meer begeleiding
De leerkracht differentieert dus in:
- ondersteuning
- tempo
- begeleiding
⇒ einddoel blijft hetzelfde voor iedereen
Drie voorwaarden voor effectieve scaffolding
Fading
- de ondersteuning van de leraar vermindert geleidelijk aan
Transfer
- er wordt een duidelijke transfer van verantwoordelijkheid gemaakt in de richting van de leerling
- de verantwoordelijkheid ligt bij de leerling zelf. De leerkracht geeft wel bepaalde mogelijkheden
om uit te kiezen of hints, maar de leerling zal uiteindelijk het antwoord geven en zelf nadenken
Een-op-een-ondersteuning
- de een-op-een-ondersteuning is op maat van de leerling en zonder die ondersteuning had de
leerling het (nog) niet gekund
Zes stappen van scaffolding
1. De leerlingen naar de opdracht leiden
De leerling moet met de opdracht bezig zijn voor je als leraar begeleiding kunt geven.
2. Beperken van de vrijheidsgraden
De leraar reduceert de opdracht van de leerling tot het herkennen van de juiste oplossing.
Daarna kan de leerling zelf verder met het uitvoeren van de juiste oplossing.
= optimaliseren van de cognitieve belasting zodat er meer capaciteit over blijft om tot leren te
komen.
3. De leerling bij de opdracht houden
Leerling herinneren aan het doel van de opdracht en zorgen dat hij/zij niet blijft hangen op een te
laag niveau. Leerlingen uitdagen om een hoger niveau te halen.
2
, 4. Markeren van kritieke punten
Leerlingen moet duidelijk het verschil zien tussen de eigen prestatie en het uiteindelijke doel. De
leraar maakt een diagnose van wat nog ontbreekt en helpt de leerling met het bereiken van het
doel.
5. Frustratieregulatie
Verminderen van eventuele stress bij de leerling. Goede balans is belangrijk want de leerling mag
niet gaan leunen op de leraar of hulp gaan verwachten.
6. Demonstreren of modelleren
Weinig voorkennis of blijvende moeilijkheden?
= oplossing voor doen en duidelijke uitleg bij de afzonderlijke stappen.
Tips recht uit de klas
- Verlengde instructie
- Ondersteuning bij leesvaardigheid
- Hardop denken tijdens oefeningen in de les
- Taalzwakke leerlingen laten oefenen met woordenschat
- Schrijfopdrachten ondersteunen
3
, Bouwsteen 8: Spreid oefening met leerstof over de tijd p.139-150
= spaced learning
Gespreid oefenen (spaced practice) betekent dat leerstof in meerdere sessies herhaald wordt, in plaats
van alles in één keer te studeren (mass practice). Onderzoek toont aan dat gespreid oefenen leidt tot
betere langetermijnonthouding en minder snel vergeten.
Hoe werkt gespreid oefenen?
Hersenen verwerken informatie beter over langere tijd
- Wanneer je leerstof herhaalt na een paar dagen of weken, wordt de kennis opnieuw opgehaald
en versterkt in het geheugen.
- Dit helpt bij het vergeetproces vertragen, zoals aangetoond in de vergeetcurve van Ebbinghaus.
Voorkomt illusie van leren
- Bij mass practice (alles in één keer studeren) lijkt het alsof je de stof goed begrijpt, maar in
werkelijkheid vergeet je het snel.
- Gespreid oefenen dwingt je om informatie actief op te halen, wat het leerproces versterkt.
Hoe vul je gespreide oefenmomenten in?
Maak herhaling een vast onderdeel van lessen
- Start lessen met een korte herhaling van vorige stof.
- Laat leerlingen oude stof combineren met nieuwe stof in oefeningen.
Gebruik retrieval practice
- Geef regelmatig korte toetsjes om leerlingen te dwingen leerstof op te halen uit hun geheugen.
- Dit kan in de vorm van quizvragen, invuloefeningen of korte open vragen.
Huiswerk en opdrachten spreiden
In plaats van 10 oefeningen op één dag, geef 2 oefeningen per dag over een langere periode.
- Zorg dat op toetsen ook leerstof van vorige hoofdstukken terugkomt.
4
Bouwsteen 7: Ondersteun bij moeilijke opdrachten p.127-138
Bruner = Amerikaanse onderwijspsycholoog die een belangrijk bijdrage leverde aan de cognitieve
leertheorie en de onderwijspsychologie.
→ zorgde ook voor de scaffolding theorie
Scaffolding
= tijdelijke, individuele en aanpasbare steun van de leraar wanneer leerlingen de opdrachten nog niet
zelfstandig aankunnen. Naarmate dat leerlingen bekwamer worden verminderd de ondersteuning van de
leraar.
Scaffolds = bouwsteigers aangereikt door een ‘expert’ aan een ‘beginner’.
Het doel van instructie is dat je leerlingen uiteindelijk op een zelfstandige manier opdrachten kunnen
uitvoeren.
Voorbeelden van scaffolds
- Geheugensteuntjes
- Extra uitleg
- Hardop je denkstappen benoemen
- Rondwandelen + monitoren in de klas
- Hints geven
- Meekijken over de schouder en suggesties doen
- Stappenplan met oplossingsstrategie
- Checklist met criteria voor de opdracht
- Aandacht vestigen op vaak voorkomende fouten
- Correctiemodellen en uitgewerkte voorbeelden
Scaffolding wordt gebruikt om de kloof tussen de huidige leersituatie en de gewenste leersituatie te
overbruggen.
Tijdens het ‘scaffolden’ wordt de cognitieve belasting bij de leerling geoptimaliseerd zodat die meer
capaciteit over heeft om tot leren te komen. Je leent als leraar als het ware ‘cognitieve capaciteit’ uit op
maat van de leerling zodat zijn/haar leren wordt ondersteund. Leerlingen appreciëren deze
ondersteuning: ze vinden het aangenaam en het motiveert hen om meer te leren.
Evolutie van de rol van de leraar
Drie didactische fasen van scaffolding
3 didactische fasen Hoe ziet zo’n fase eruit? Rol van de leraar
Fase 1: Geef nieuwe leerstof - Voorkennis activeren Sturende rol (instrueren,
en zorg dat de relevante info - Nieuwe info gestructureerd en helder sterk leidend):
expliciet wordt versterkt. presenteren IK DOE
- Concrete/uitgewerkte voorbeelden
gebruiken
- Ondersteun woord met beeld
Fase 2: Begeleiding oefenen Haal een paar stappen weg en laat de leerlingen Ondersteunende rol:
deze zelf uitvoeren. WIJ DOEN
→ Ondersteuning bouwt af
1
, Fase 3: Zelfstandig werken Leerlingen maken begeleide oefeningen geen Monitorende rol:
fouten? JIJ DOET
= zelfstandig oefenen + monitoren vanop afstand
→ zorgt voor actief verwerken + gespreid
oefenen + oefentypes af te wisselen
Convergente differentiatie
= alle leerlingen moeten het leerdoel behalen, maar de ondersteuning op weg naar dat doel kan
onderling verschillend zijn.
Verschillen tussen leerlingen
- sterke leerlingen krijgen sneller zelfstandigheid
- zwakkere leerlingen krijgen meer begeleiding
De leerkracht differentieert dus in:
- ondersteuning
- tempo
- begeleiding
⇒ einddoel blijft hetzelfde voor iedereen
Drie voorwaarden voor effectieve scaffolding
Fading
- de ondersteuning van de leraar vermindert geleidelijk aan
Transfer
- er wordt een duidelijke transfer van verantwoordelijkheid gemaakt in de richting van de leerling
- de verantwoordelijkheid ligt bij de leerling zelf. De leerkracht geeft wel bepaalde mogelijkheden
om uit te kiezen of hints, maar de leerling zal uiteindelijk het antwoord geven en zelf nadenken
Een-op-een-ondersteuning
- de een-op-een-ondersteuning is op maat van de leerling en zonder die ondersteuning had de
leerling het (nog) niet gekund
Zes stappen van scaffolding
1. De leerlingen naar de opdracht leiden
De leerling moet met de opdracht bezig zijn voor je als leraar begeleiding kunt geven.
2. Beperken van de vrijheidsgraden
De leraar reduceert de opdracht van de leerling tot het herkennen van de juiste oplossing.
Daarna kan de leerling zelf verder met het uitvoeren van de juiste oplossing.
= optimaliseren van de cognitieve belasting zodat er meer capaciteit over blijft om tot leren te
komen.
3. De leerling bij de opdracht houden
Leerling herinneren aan het doel van de opdracht en zorgen dat hij/zij niet blijft hangen op een te
laag niveau. Leerlingen uitdagen om een hoger niveau te halen.
2
, 4. Markeren van kritieke punten
Leerlingen moet duidelijk het verschil zien tussen de eigen prestatie en het uiteindelijke doel. De
leraar maakt een diagnose van wat nog ontbreekt en helpt de leerling met het bereiken van het
doel.
5. Frustratieregulatie
Verminderen van eventuele stress bij de leerling. Goede balans is belangrijk want de leerling mag
niet gaan leunen op de leraar of hulp gaan verwachten.
6. Demonstreren of modelleren
Weinig voorkennis of blijvende moeilijkheden?
= oplossing voor doen en duidelijke uitleg bij de afzonderlijke stappen.
Tips recht uit de klas
- Verlengde instructie
- Ondersteuning bij leesvaardigheid
- Hardop denken tijdens oefeningen in de les
- Taalzwakke leerlingen laten oefenen met woordenschat
- Schrijfopdrachten ondersteunen
3
, Bouwsteen 8: Spreid oefening met leerstof over de tijd p.139-150
= spaced learning
Gespreid oefenen (spaced practice) betekent dat leerstof in meerdere sessies herhaald wordt, in plaats
van alles in één keer te studeren (mass practice). Onderzoek toont aan dat gespreid oefenen leidt tot
betere langetermijnonthouding en minder snel vergeten.
Hoe werkt gespreid oefenen?
Hersenen verwerken informatie beter over langere tijd
- Wanneer je leerstof herhaalt na een paar dagen of weken, wordt de kennis opnieuw opgehaald
en versterkt in het geheugen.
- Dit helpt bij het vergeetproces vertragen, zoals aangetoond in de vergeetcurve van Ebbinghaus.
Voorkomt illusie van leren
- Bij mass practice (alles in één keer studeren) lijkt het alsof je de stof goed begrijpt, maar in
werkelijkheid vergeet je het snel.
- Gespreid oefenen dwingt je om informatie actief op te halen, wat het leerproces versterkt.
Hoe vul je gespreide oefenmomenten in?
Maak herhaling een vast onderdeel van lessen
- Start lessen met een korte herhaling van vorige stof.
- Laat leerlingen oude stof combineren met nieuwe stof in oefeningen.
Gebruik retrieval practice
- Geef regelmatig korte toetsjes om leerlingen te dwingen leerstof op te halen uit hun geheugen.
- Dit kan in de vorm van quizvragen, invuloefeningen of korte open vragen.
Huiswerk en opdrachten spreiden
In plaats van 10 oefeningen op één dag, geef 2 oefeningen per dag over een langere periode.
- Zorg dat op toetsen ook leerstof van vorige hoofdstukken terugkomt.
4
