Globale Lage Landen
vrijdag 13 februari 2026 14:38
1. Nieuwe tijd: globaal
Nieuwe Tijd belangrijkste periode van wereldgeschiedenis van de Lage Landen
→ de Lage Landen werden nooit een volledig eengemaakt gebied
Habsburgse Nederlanden (Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden in Habsburgse wereldrijk) sinds regentschap
Maximiliaan van Oostenrijk, 1482:
Opstand vanaf jaren 1560 tegen de vorst zorgt voor verdeling in Republiek van de Verenigde Provinciën, de facto
onafhankelijk ca. 1581 (Placcaet van Verlatinghe door Willem van Oranje)
→ Noorden wordt dus republiek, Zuiden nog in handen van de Habsburgers
Einde in 1795: Zuiden opgeslokt door Frankrijk
De Republiek van de Verenigde Provinciën is erg belangrijk en actief op alle continenten.
Nog veel kleine rijkjes en prinsdommen,.. Dit maakte het makkelijk om regels of
straffen te ontvluchten.
Elk gebied had zijn eigen regels, als je vluchtte naar een ander gebied golden er
dus andere regels.
→ Er was dus een enorme verscheidenheid aan religies en politieke systemen
Aangezien de Habsburgse Nederlanden deel uitmaakten van de Portugese en Spaanse erfenissen konden mensen uit
de Nederlanden terecht in hun kolonies. Wanneer de Nederlanden in de 16e E deels onafhankelijk worden zullen ze
zelf investeren in wereldhandel.
2. Vroegmoderne globalisering
Europa in de nieuwe tijd : heel erg mobiel
→ minder grenzen / barrières en mensen trokken erg veel rond.
Mobiliteit is er vanzelfsprekend, in elke laag van de samenleving:
- handelaren met handelshuizen over heel Europa
- ambachtslieden gaan naar o.a. Mexico Stad omdat het een goede stad is om in te werken
Mobiliteit wordt ook aangemoedigd door de vele politieke gebieden in Europa + mensen gaan die grenzen tactisch
gebruiken (bv. Door straffen te ontvluchten)
De Europeanen hebben dus vele interacties:
- Spaanse Habsburgers en Republiek: interacties in Europa en met andere continenten
- Islamitische werelden, via Ottomanen in ZO-Europa en Ottomaanse tribuutstaten in Noord-Afrika (Tunis, Algiers)
→ Christenen kunnen ook veilig Jeruzalem bezoeken
- Afrikaanse kusten en forten met slavenmarkten, gigantische mogelijkheden door de edelmetalen
- Kolonies en handelsposten in Amerika en Azië
- Mensen uit de Lage Landen actief in vloten en op alle continenten
3. Habsburgse Nederlanden
Habsburgse Nederlanden deel van een samengesteld rijk onder 1 vorst
→ 1496 huwelijk Filips de Schone (koning der Nederlanden) met Johanna van Castilië, vanaf 1506 heer Nederlanden en
koning van Spanje
Tot 1700 onder Spaanse Habsburgers op alle continenten, via Antwerpen hoewel Schelde geblokkeerd (1587-1795),
goederen overladen
1713-1795: Oostenrijkse Nederlanden, onder Oostenrijkse Habsburgers:
Oostende toegang tot wereldmarkten, vooral in Azië
→Zuidelijke Nederlanden bij Oostenrijk wanneer er geen erfgenamen meer zijn
Capita selecta Pagina 1
, →Zuidelijke Nederlanden bij Oostenrijk wanneer er geen erfgenamen meer zijn
4. Verenigde Provinciën
Zeeland en Holland worden de belangrijkste provincies waardoor er unies ontstaan
Ontstaan uit Unie van Utrecht (1579): provincies Holland, Zeeland, Gelderland, Friesland, Utrecht,
Generaliteitslanden (Noord-Brabant) onder gezag van de Staten-Generaal
Staten-Generaal en Provinciale Staten hoogste beslissingsorganen, raadspensionaris hoogste ambtenaar van de Staten,
stadhouder (uit huis Oranje-Nassau, in Holland en Zeeland) hoogste militaire functies, maar ook veel persoonlijke
macht voor benoemingen
Amsterdam wereldhaven; VOC en WIC
→ Nederlanders zijn de eerste om een formeel verdrag te sluiten met Marokko. Marokko controleerde de hele
handel in Afrika. Globaliteit zit in de republiek vanaf de start.
Capita selecta Pagina 2
,1. Atlantische eilanden en Afrikaanse kusten, 15e E
vrijdag 13 februari 2026 15:49
1. Portugal, Bourgondië en Lage Landen
Huis van Avis (Portugal) sinds 14e E erg belangrijke dynastie en erg gegeerd om bevriend mee te zijn
→ Portugal heeft goede relaties met n-Afrika maar is ook actief op Atlantische eilanden. Ander soort
verlengingsstuk voor Europa: rijkdom komt normaal uit het Oosten via land of zee.
Portugal zet in op vinden van snellere routes langs kusten
=> interessant om mee te huwen
Bourgondisch hertog Filips de Goede huwt in 1430 in Sluis met Isabella van Portugal, hij sterft in 1467, zij in 1472
- hebben zoon: Karel de Stoute
- Vlamingen naar Azoren en Madeira
→ Brugge als uitvalsbasis voor Atlantische vaart
Iedereen kan en wil met een schip over zee
Hoogtepunt Portugese dynastie en expansie onder koning Manuel I de Grote (1495-1521)
- Bevaart stormkaap => bereikt Azië
- Monopolies op kruiden
Vaart op de Atlantische oceaan onmogelijk zonder kapitaal uit italië
→ ook connecties met Beieren (mijnen) en de Nederlanden (connectie met Portugal) erg belangrijk
2. Nederlanders op de Atlantische eilanden
Madeira: Portugezen, Brugse families
→ rietsuikerplantages, aanvoer naar Brugge, 460 ton eind 15e
○ Normaal uit het Oosten, nu ook op Portugese kolonies
Arbeid door tot slaaf gemaakten: Noord-Afrikaanse berbers (Imazighen), Canarische Guanchen, West
Afrikanen uit Guinea
Samenhang suikerriet, plantages en slaven
Azoren: gekoloniseerd door Portugezen en via Portugal bevolkt met Vlamingen en windmolens:
1 januari 1451 de nederzetting Vila da Praia op Terceira gesticht door een zekere Jacob van Brugge
→ nederzettingen geven nieuwe mogelijkheden : landbouw, ontwikkeling van producten
Canarische eilanden: eerst Portugees, dan Spaans
3. Afrika
Man uit Doornik, werkt voor een Brugs handelaar
Oktober 1479 vanuit Cadiz Eerst Safi op Marokkaanse kust, graan, goud, slaven 17 dec 1479 Mina de Oro
= Huidig Ghana Terug met Portugezen naar Lissabon
Merken de potentie van Afrika op door de aanwezige producten
Goud en ivoor als kostbare Afrikaanse producten → moeilijk handel te realiseren want is in handen van lokale
handelaars. De Europeanen mogen hopen dat ze deel mogen nemen aan de handel, maar lukt meestal niet.
→ vertrouwen winnen + kunnen betalen
Handel niet evenwichtig:
- Afrikaanse vraag naar Europees koper, tin, wapens, paarden (statussymbool)
- Europese vraag naar Afrikaans goud, ivoor, slaven
→ Nieuwe producten: cardamom (maniguette of graine de paradis, paradijskorrel) uit West-Afrika was populair bij
elite in Europa, maar verdwijnt na 1500 uit het menu ten voordele van Aziatische specerijen
Slavernij: huisslaven wijdverspreid op Iberische schiereiland en tot in Brugge en Antwerpen
3.1. Lage landen en Afrika
Filips de Schone, heer van de Bourgondische Nederlanden en koning van Spanje:
→ expedities van Portugezen en Spanjaarden brengen slaven, goud en ivoor, wat belangstelling van het hof
wekt voor overzeese ondernemingen
Bescherming van de christelijke godsdienst en strijd tegen de ‘Moren’, de islam
= belangrijke religieus-politieke factor voor de Habsburg dynastie
Haven van Brugge, vanaf eind 15e eeuw Antwerpen
Capita selecta Pagina 3
, 2. Verbreding van de wereld omstreeks 1500
zondag 8 maart 2026 13:09
1. Ontdekkingsreizen
1488 Bartolomeus Diaz, in Portuguese dienst, rondt Kaap de Goede Hoop
12 oktober 1492 Columbus, in Spaanse dienst, landt op Caraïbisch eiland
→ denkt dat hij misschien in China of Japan is, wel besef dat het niet Indië is
20 mei 1498 Vasco da Gama, in Portuguese dienst, vaart via Kaap de Goede Hoop en landt bij Calicut in het zuidoosten van India
- Nederlanden worden bourgondisch / Habsburgs en provincies komen samen. De Portugezen waren al actief op zee in de
15e E en hebben dus al route naar Azië.
- Nederlanden zijn met Spanje verbonden
Bourgondiërs zijn gehuwd met de Castilianen/Aragonezen. Opvolgers zijn Spaanse koningen die regeren over
Nederland.
Spanje was minder actief over zee, waren al lang via de MZ handel. De Spanjaarden zullen gaandeweg meer interesse
vertonen in andere zeeën. Wanneer de Afrikaanse kusten gekend zijn en de eilanden gekend zijn willen de Spanjaarden wel
west gaan
→ De lage landen zijn qua alles betrokken bij wat de Iberische landen doen
- op de schepen van Columbus en de schepen van Vasco da Gama zitten Vlamingen
○ Vlamingen expertise in kanonnen en hebben technische expertise
22 April 1500: Portugees Pedro Alvares Cabral, onderweg naar India, landt in Porto Seguro (deelstaat Bahia, Brazilië)
1503-4: Normandisch schip Espoir landt op Braziliaanse kust
=> hele Atlantische oceaan open gelegd
2. Boekdrukkunst
Heruitvinding in Europa, bestond al heel lang in China en Korea.
→ men kende al principe van drukken
Jaren 1440: Johannes Gutenberg, edelsmid in Mainz en Straatsburg, snijdt losse loden letters, zet die op een blok tot een tekst,
wrijft er inkt op en drukt het blok op een blad met gebruik van een drukpers
Met loden letters kan je veel meer drukken, hout verslijt
Drukwerken:
- Gutenbergbijbel bekostigd door de Kerk → 1e gedrukte boek in Europa
- Armenbijbel: illustraties op houtenblokken, nu ook tekst erbij
→ uiteindelijk ook koperen blokken idpv houten
=> vooral religieuze literatuur
Ook commerciële druk vanuit de steden. Uitgevers gaan commercieel redeneren, als ik veel druk kan ik veel verkopen voor een
niet te hoge prijs, maar het geraakt allemaal verkocht.
Dirk Martens 56 jaar drukker in Aalst, Antwerpen en Leuven, 270 uitgaven
→ Aalst eerste drukkerscentrum in de Nederlanden
Graafschap Vlaanderen in Franse handen en hertogdom Brabant in het noorden, Aalst is de stad tussen de 2. Voor
beide markten kunnen drukken : fr koningen en heilig roomse rijk
Dirk verplaatst wel naar Antwerpen voor grotere afzetmarkt: handelscentrum + Leuven (unief)
1473: Dirk Martens en Jan van Westfalen in Aalst
1493 Martens drukte vier bladen met Latijnse brief van Columbus over zijn eerste reis
1516 Martens drukt Utopia van Thomas More
drukkerscentra in Italië, Duitse gebieden, Frankrijk, Lage Landen >< weinig drukkers in Portugal en Spanje
Lage Landen drukken boeken over Iberische wereldreizen
Enkele primeurs van drukwerk in Antwerpen:
- 1493 eerste brief Columbus
- 1504 tweede reis Vasco da Gama
- 1522-23 brieven Cortes over verovering Mexico
- 1544 wereldkaart Sebastiana Caboto, hoofdstuurman van de Casa de la Contratácion in Sevilla
De Italianen brachten steeds als eerste de info daarna volgden o.a. de Nederlanden.
Drukker Jan van Doesborch
- Antwerps drukker
- Drukt in meerdere talen
- 1504 Calcoen, over tweede reis Vasco da Gama
- 1506 Nederlandse editie Vespucci, Nieuwe wereld
○ Of the newe landes, ca. 1510/11 = eerste in het Engels gedrukte boek over Amerika
Capita selecta Pagina 4
vrijdag 13 februari 2026 14:38
1. Nieuwe tijd: globaal
Nieuwe Tijd belangrijkste periode van wereldgeschiedenis van de Lage Landen
→ de Lage Landen werden nooit een volledig eengemaakt gebied
Habsburgse Nederlanden (Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden in Habsburgse wereldrijk) sinds regentschap
Maximiliaan van Oostenrijk, 1482:
Opstand vanaf jaren 1560 tegen de vorst zorgt voor verdeling in Republiek van de Verenigde Provinciën, de facto
onafhankelijk ca. 1581 (Placcaet van Verlatinghe door Willem van Oranje)
→ Noorden wordt dus republiek, Zuiden nog in handen van de Habsburgers
Einde in 1795: Zuiden opgeslokt door Frankrijk
De Republiek van de Verenigde Provinciën is erg belangrijk en actief op alle continenten.
Nog veel kleine rijkjes en prinsdommen,.. Dit maakte het makkelijk om regels of
straffen te ontvluchten.
Elk gebied had zijn eigen regels, als je vluchtte naar een ander gebied golden er
dus andere regels.
→ Er was dus een enorme verscheidenheid aan religies en politieke systemen
Aangezien de Habsburgse Nederlanden deel uitmaakten van de Portugese en Spaanse erfenissen konden mensen uit
de Nederlanden terecht in hun kolonies. Wanneer de Nederlanden in de 16e E deels onafhankelijk worden zullen ze
zelf investeren in wereldhandel.
2. Vroegmoderne globalisering
Europa in de nieuwe tijd : heel erg mobiel
→ minder grenzen / barrières en mensen trokken erg veel rond.
Mobiliteit is er vanzelfsprekend, in elke laag van de samenleving:
- handelaren met handelshuizen over heel Europa
- ambachtslieden gaan naar o.a. Mexico Stad omdat het een goede stad is om in te werken
Mobiliteit wordt ook aangemoedigd door de vele politieke gebieden in Europa + mensen gaan die grenzen tactisch
gebruiken (bv. Door straffen te ontvluchten)
De Europeanen hebben dus vele interacties:
- Spaanse Habsburgers en Republiek: interacties in Europa en met andere continenten
- Islamitische werelden, via Ottomanen in ZO-Europa en Ottomaanse tribuutstaten in Noord-Afrika (Tunis, Algiers)
→ Christenen kunnen ook veilig Jeruzalem bezoeken
- Afrikaanse kusten en forten met slavenmarkten, gigantische mogelijkheden door de edelmetalen
- Kolonies en handelsposten in Amerika en Azië
- Mensen uit de Lage Landen actief in vloten en op alle continenten
3. Habsburgse Nederlanden
Habsburgse Nederlanden deel van een samengesteld rijk onder 1 vorst
→ 1496 huwelijk Filips de Schone (koning der Nederlanden) met Johanna van Castilië, vanaf 1506 heer Nederlanden en
koning van Spanje
Tot 1700 onder Spaanse Habsburgers op alle continenten, via Antwerpen hoewel Schelde geblokkeerd (1587-1795),
goederen overladen
1713-1795: Oostenrijkse Nederlanden, onder Oostenrijkse Habsburgers:
Oostende toegang tot wereldmarkten, vooral in Azië
→Zuidelijke Nederlanden bij Oostenrijk wanneer er geen erfgenamen meer zijn
Capita selecta Pagina 1
, →Zuidelijke Nederlanden bij Oostenrijk wanneer er geen erfgenamen meer zijn
4. Verenigde Provinciën
Zeeland en Holland worden de belangrijkste provincies waardoor er unies ontstaan
Ontstaan uit Unie van Utrecht (1579): provincies Holland, Zeeland, Gelderland, Friesland, Utrecht,
Generaliteitslanden (Noord-Brabant) onder gezag van de Staten-Generaal
Staten-Generaal en Provinciale Staten hoogste beslissingsorganen, raadspensionaris hoogste ambtenaar van de Staten,
stadhouder (uit huis Oranje-Nassau, in Holland en Zeeland) hoogste militaire functies, maar ook veel persoonlijke
macht voor benoemingen
Amsterdam wereldhaven; VOC en WIC
→ Nederlanders zijn de eerste om een formeel verdrag te sluiten met Marokko. Marokko controleerde de hele
handel in Afrika. Globaliteit zit in de republiek vanaf de start.
Capita selecta Pagina 2
,1. Atlantische eilanden en Afrikaanse kusten, 15e E
vrijdag 13 februari 2026 15:49
1. Portugal, Bourgondië en Lage Landen
Huis van Avis (Portugal) sinds 14e E erg belangrijke dynastie en erg gegeerd om bevriend mee te zijn
→ Portugal heeft goede relaties met n-Afrika maar is ook actief op Atlantische eilanden. Ander soort
verlengingsstuk voor Europa: rijkdom komt normaal uit het Oosten via land of zee.
Portugal zet in op vinden van snellere routes langs kusten
=> interessant om mee te huwen
Bourgondisch hertog Filips de Goede huwt in 1430 in Sluis met Isabella van Portugal, hij sterft in 1467, zij in 1472
- hebben zoon: Karel de Stoute
- Vlamingen naar Azoren en Madeira
→ Brugge als uitvalsbasis voor Atlantische vaart
Iedereen kan en wil met een schip over zee
Hoogtepunt Portugese dynastie en expansie onder koning Manuel I de Grote (1495-1521)
- Bevaart stormkaap => bereikt Azië
- Monopolies op kruiden
Vaart op de Atlantische oceaan onmogelijk zonder kapitaal uit italië
→ ook connecties met Beieren (mijnen) en de Nederlanden (connectie met Portugal) erg belangrijk
2. Nederlanders op de Atlantische eilanden
Madeira: Portugezen, Brugse families
→ rietsuikerplantages, aanvoer naar Brugge, 460 ton eind 15e
○ Normaal uit het Oosten, nu ook op Portugese kolonies
Arbeid door tot slaaf gemaakten: Noord-Afrikaanse berbers (Imazighen), Canarische Guanchen, West
Afrikanen uit Guinea
Samenhang suikerriet, plantages en slaven
Azoren: gekoloniseerd door Portugezen en via Portugal bevolkt met Vlamingen en windmolens:
1 januari 1451 de nederzetting Vila da Praia op Terceira gesticht door een zekere Jacob van Brugge
→ nederzettingen geven nieuwe mogelijkheden : landbouw, ontwikkeling van producten
Canarische eilanden: eerst Portugees, dan Spaans
3. Afrika
Man uit Doornik, werkt voor een Brugs handelaar
Oktober 1479 vanuit Cadiz Eerst Safi op Marokkaanse kust, graan, goud, slaven 17 dec 1479 Mina de Oro
= Huidig Ghana Terug met Portugezen naar Lissabon
Merken de potentie van Afrika op door de aanwezige producten
Goud en ivoor als kostbare Afrikaanse producten → moeilijk handel te realiseren want is in handen van lokale
handelaars. De Europeanen mogen hopen dat ze deel mogen nemen aan de handel, maar lukt meestal niet.
→ vertrouwen winnen + kunnen betalen
Handel niet evenwichtig:
- Afrikaanse vraag naar Europees koper, tin, wapens, paarden (statussymbool)
- Europese vraag naar Afrikaans goud, ivoor, slaven
→ Nieuwe producten: cardamom (maniguette of graine de paradis, paradijskorrel) uit West-Afrika was populair bij
elite in Europa, maar verdwijnt na 1500 uit het menu ten voordele van Aziatische specerijen
Slavernij: huisslaven wijdverspreid op Iberische schiereiland en tot in Brugge en Antwerpen
3.1. Lage landen en Afrika
Filips de Schone, heer van de Bourgondische Nederlanden en koning van Spanje:
→ expedities van Portugezen en Spanjaarden brengen slaven, goud en ivoor, wat belangstelling van het hof
wekt voor overzeese ondernemingen
Bescherming van de christelijke godsdienst en strijd tegen de ‘Moren’, de islam
= belangrijke religieus-politieke factor voor de Habsburg dynastie
Haven van Brugge, vanaf eind 15e eeuw Antwerpen
Capita selecta Pagina 3
, 2. Verbreding van de wereld omstreeks 1500
zondag 8 maart 2026 13:09
1. Ontdekkingsreizen
1488 Bartolomeus Diaz, in Portuguese dienst, rondt Kaap de Goede Hoop
12 oktober 1492 Columbus, in Spaanse dienst, landt op Caraïbisch eiland
→ denkt dat hij misschien in China of Japan is, wel besef dat het niet Indië is
20 mei 1498 Vasco da Gama, in Portuguese dienst, vaart via Kaap de Goede Hoop en landt bij Calicut in het zuidoosten van India
- Nederlanden worden bourgondisch / Habsburgs en provincies komen samen. De Portugezen waren al actief op zee in de
15e E en hebben dus al route naar Azië.
- Nederlanden zijn met Spanje verbonden
Bourgondiërs zijn gehuwd met de Castilianen/Aragonezen. Opvolgers zijn Spaanse koningen die regeren over
Nederland.
Spanje was minder actief over zee, waren al lang via de MZ handel. De Spanjaarden zullen gaandeweg meer interesse
vertonen in andere zeeën. Wanneer de Afrikaanse kusten gekend zijn en de eilanden gekend zijn willen de Spanjaarden wel
west gaan
→ De lage landen zijn qua alles betrokken bij wat de Iberische landen doen
- op de schepen van Columbus en de schepen van Vasco da Gama zitten Vlamingen
○ Vlamingen expertise in kanonnen en hebben technische expertise
22 April 1500: Portugees Pedro Alvares Cabral, onderweg naar India, landt in Porto Seguro (deelstaat Bahia, Brazilië)
1503-4: Normandisch schip Espoir landt op Braziliaanse kust
=> hele Atlantische oceaan open gelegd
2. Boekdrukkunst
Heruitvinding in Europa, bestond al heel lang in China en Korea.
→ men kende al principe van drukken
Jaren 1440: Johannes Gutenberg, edelsmid in Mainz en Straatsburg, snijdt losse loden letters, zet die op een blok tot een tekst,
wrijft er inkt op en drukt het blok op een blad met gebruik van een drukpers
Met loden letters kan je veel meer drukken, hout verslijt
Drukwerken:
- Gutenbergbijbel bekostigd door de Kerk → 1e gedrukte boek in Europa
- Armenbijbel: illustraties op houtenblokken, nu ook tekst erbij
→ uiteindelijk ook koperen blokken idpv houten
=> vooral religieuze literatuur
Ook commerciële druk vanuit de steden. Uitgevers gaan commercieel redeneren, als ik veel druk kan ik veel verkopen voor een
niet te hoge prijs, maar het geraakt allemaal verkocht.
Dirk Martens 56 jaar drukker in Aalst, Antwerpen en Leuven, 270 uitgaven
→ Aalst eerste drukkerscentrum in de Nederlanden
Graafschap Vlaanderen in Franse handen en hertogdom Brabant in het noorden, Aalst is de stad tussen de 2. Voor
beide markten kunnen drukken : fr koningen en heilig roomse rijk
Dirk verplaatst wel naar Antwerpen voor grotere afzetmarkt: handelscentrum + Leuven (unief)
1473: Dirk Martens en Jan van Westfalen in Aalst
1493 Martens drukte vier bladen met Latijnse brief van Columbus over zijn eerste reis
1516 Martens drukt Utopia van Thomas More
drukkerscentra in Italië, Duitse gebieden, Frankrijk, Lage Landen >< weinig drukkers in Portugal en Spanje
Lage Landen drukken boeken over Iberische wereldreizen
Enkele primeurs van drukwerk in Antwerpen:
- 1493 eerste brief Columbus
- 1504 tweede reis Vasco da Gama
- 1522-23 brieven Cortes over verovering Mexico
- 1544 wereldkaart Sebastiana Caboto, hoofdstuurman van de Casa de la Contratácion in Sevilla
De Italianen brachten steeds als eerste de info daarna volgden o.a. de Nederlanden.
Drukker Jan van Doesborch
- Antwerps drukker
- Drukt in meerdere talen
- 1504 Calcoen, over tweede reis Vasco da Gama
- 1506 Nederlandse editie Vespucci, Nieuwe wereld
○ Of the newe landes, ca. 1510/11 = eerste in het Engels gedrukte boek over Amerika
Capita selecta Pagina 4
