Europees recht — arrestenbundel
Europees recht
Arrestenbundel — gesorteerd per thema
Per arrest: naam + zaaknummer/jaar • relevante VEU/VWEU-artikelen • kern van de uitspraak.
Update de inhoudstafel via rechtsklik → “Veld bijwerken” (of F9) zodat de paginanummers kloppen.
Inhoudstafel
1. Inleiding: een eigen en autonome rechtsorde ................................................................................................................... 2
1.1 De eigen en autonome rechtsorde ............................................................................................................................. 2
1.2 Doorwerking: directe werking, voorrang & staatsaansprakelijkheid.......................................................................... 3
1.3 Rechtsbescherming voor het HvJEU (rechtsmiddelen & procedures) ........................................................................ 5
2. De interne markt ................................................................................................................................................................ 9
3. Vrij verkeer van goederen ................................................................................................................................................ 10
4. Harmonisatiemaatregelen................................................................................................................................................ 12
5. Vrij verkeer van personen en diensten ............................................................................................................................ 13
5.1 Werknemers (art. 45 VWEU) ..................................................................................................................................... 13
5.2 Vrijheid van vestiging & diensten (art. 49 en 56 VWEU)........................................................................................... 13
5.3 EU-burgerschap & burgerschapsrichtlijn (art. 20-21 VWEU; Richtlijn 2004/38) ...................................................... 15
6. Vrij verkeer van kapitaal ................................................................................................................................................... 17
7. Inleiding: de mededingingsregels..................................................................................................................................... 18
8. Regels van ondernemingen .............................................................................................................................................. 19
8.1 Mededingingsregelingen / kartels (art. 101 VWEU) ................................................................................................. 19
8.2 Misbruik van machtspositie (art. 102 VWEU) ........................................................................................................... 19
9. Steunmaatregelen van de lidstaten ................................................................................................................................. 21
1
, Europees recht — arrestenbundel
1. Inleiding: een eigen en autonome rechtsorde
Het constitutionele fundament: de aard van de EU-rechtsorde, de doorwerking van EU-recht in de nationale rechtsorde (directe werking,
voorrang, staatsaansprakelijkheid) en de rechtsbescherming voor het HvJEU.
1.1 De eigen en autonome rechtsorde
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Van Gend en Loos Art. 30 VWEU Kan een particulier zich op het Verdrag beroepen voor de nationale
26/62, 1963 Art. 267 VWEU rechter? Naar klassiek internationaal recht schept een verdrag enkel
verplichtingen tussen staten, niet t.a.v. particulieren; verwijzing naar
nationaal grondwettelijk recht zou tot versnippering leiden.
Het Hof verwerpt beide pistes: de lidstaten hebben een deel van hun
soevereiniteit overgedragen en zo een “nieuwe rechtsorde”
gecreëerd, onderscheiden van het volkenrecht én van het nationaal
recht. Gevolgen: directe werking, voorrang en uniforme uitlegging.
Wordt gezien als ‘pacific judicial revolution’.
Costa / ENEL Voorrang (primauteit) Het EU-recht, dat uit een autonome bron voortvloeit, kan op grond
6/64, 1964 van zijn bijzondere karakter niet door enig voorschrift van nationaal
recht opzij worden gezet zonder zijn karakter te verliezen.
EU-recht primeert dus over alle strijdige nationale bepalingen,
ongeacht hun aard (ook latere nationale wetten).
Internationale Voorrang ook op nationaal De voorrang geldt ook t.o.v. nationaal grondwettelijk recht: je moet
Handelsgesellschaft grondwettelijk recht niet kijken naar het grondwettelijk recht van de lidstaten om de
11/70, 1970 doorwerking te bepalen.
Tegelijk erkent het Hof dat de grondrechten als algemene
rechtsbeginselen deel uitmaken van het EU-recht zelf.
Simmenthal Voorrang – nationale rechter De nationale rechter moet strijdig nationaal recht uit eigen beweging
106/77, 1978 buiten toepassing laten en mag niet wachten tot het door wetgever
of grondwettelijk hof wordt opgeheven.
Solange-zaak (Solange I Verhouding EU-recht en Het Duitse Bundesverfassungsgericht aanvaardt dat bepaalde
& II, BVerfG) nationale GW grondwettelijke regels niet langer kunnen worden ingeroepen
‘solange’ (“zolang”) er binnen het EU-recht voldoende oog is voor het
respecteren van de (Duitse) grondwettelijke waarden /
grondrechten.
Kadi I & II Autonome rechtsorde Een EU-verordening nam klakkeloos een VN-zwarte lijst voor
C-402/05 P & C-415/05 P, Grondrechten (Handvest) financiële sancties over, zonder motivering. Kan Kadi zijn rechten
2008; T-85/09, 2010 inroepen voor het HvJ?
Het HvJ kan niet oordelen over de geldigheid van de VN-resolutie zelf,
maar wel over de EU-handeling binnen de eigen en autonome
rechtsorde, getoetst aan de fundamentele rechten. Iedereen kan zich
sindsdien tot het HvJ wenden om de nietigheid van een EU-
sanctieverordening in te roepen; bij de VN werd een ombudsdienst
opgericht.
Matthews (EHRM) Wettigheidscontrole primaire Het EHRM achtte zich bevoegd om een wettigheidstoetsing van de
1999 verdragen (EHRM) EU-toetredingsakte van het VK door te voeren: primaire Verdragen
EVRM zijn toerekenbaar aan de lidstaten.
De bevoegdheidsoverdracht aan de EU is in beginsel verenigbaar met
het EVRM, op voorwaarde dat een gelijkwaardige bescherming van
de grondrechten wordt verzekerd.
Maastricht-arrest Wettigheidscontrole primaire De primaire Verdragen zijn niet binnen de EU gesloten maar door alle
(BVerfG) verdragen (HvJ) lidstaten; het zijn dus verdragen van internationaal publiekrecht
1993 waarvan het HvJ de wettigheid niet kan controleren (wel de
uitlegging).
MOX Plant (Commissie Art. 344 VWEU Ierland bracht een geschil met het VK (kerncentrale aan de Ierse Zee,
/ Ierland) Exclusieve jurisdictie HvJ o.b.v. een VN-Zeerechtverdrag) voor internationale
C-459/03, 2006 geschillenbeslechting.
2
, Europees recht — arrestenbundel
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Het HvJ claimt de exclusieve jurisdictie om geschillen tussen lidstaten
te beslechten zodra de EU bevoegd is m.b.t. het voorwerp — die
bevoegdheid moet niet exclusief zijn — ongeacht het internationale
forum. Hiërarchie der normen: het EU-Verdrag primeert
(autonomie).
Commissie / Exclusieve jurisdictie HvJ De EU is zelf geen volwaardig lid van bepaalde internationale
Griekenland (IMO- Akkoord (mede-)gesloten organisaties; de lidstaten treden er gezamenlijk op in het belang van
voorstel) door EU de Unie.
C-45/07, 2009 Het is de bevoegdheid — niet de vorm — die bepaalt of het EU-recht
van toepassing is en door de lidstaten moet worden nageleefd, ook
in internationale fora.
Bosphorus / Ierland Gelijkwaardige bescherming Het EHRM hanteert het beginsel van de ‘juridische presumptie van
(EHRM) (presumptie) gelijkwaardige bescherming’: zolang de EU een met het EVRM
30 juni 2005 gelijkwaardige bescherming biedt, gaat het EHRM uit van
conformiteit.
Die presumptie kan worden verworpen bij een ‘manifeste schending’
in een specifiek geval.
M.S.S. / België & Beperking presumptie De presumptie van gelijkwaardige bescherming geldt enkel als de
Griekenland (EHRM) gelijkwaardige bescherming betwiste EU-handeling binnen de eigen en autonome EU-rechtsorde
2011 valt, onderworpen aan geldigheidscontrole door het HvJ — dus niet
binnen het GBVB.
De rol van het HvJEU is cruciaal (complementariteit met het EHRM).
1.2 Doorwerking: directe werking, voorrang & staatsaansprakelijkheid
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Defrenne (II) Art. 157 VWEU Een stewardess klaagt haar werkgever Sabena aan wegens lager loon
43/75, 1976 Horizontale directe werking dan haar mannelijke collega's.
Het beginsel van gelijk loon voor gelijk werk (art. 157 VWEU) heeft
ook horizontale directe werking: anders zou er een onaanvaardbaar
onderscheid ontstaan tussen de publieke en de private sector.
Defrenne (II) – criterium Art. 157 VWEU Art. 157 VWEU heeft directe werking bij ‘directe discriminatie’
‘duidelijk en Deelbare directe werking (geslacht als criterium bij identiek werk), maar niet bij ‘indirecte
nauwkeurig’ discriminatie’ (gelijkwaardige maar niet-gelijke arbeid).
43/75, 1976 Dit noemt men ‘deelbare directe werking’.
Defrenne (II) – Art. 157 VWEU Het Hof beperkte uitzonderlijk de werking in de tijd omwille van de
begrenzing in de tijd Rechtszekerheid rechtszekerheid (terugwerking zou ernstige financiële gevolgen voor
43/75, 1976 ondernemingen hebben).
Art. 157 VWEU krijgt directe werking vanaf de uitspraak; geen beroep
voor reeds betaalde lonen. Enige uitzondering: werknemers die vóór
het arrest al een zaak hadden ingesteld.
Reyners Art. 49 VWEU Het discriminatieverbod o.g.v. nationaliteit in art. 49 VWEU is
2/72, 1974 Criterium ‘onvoorwaardelijk’ voldoende duidelijk en nauwkeurig; is het ook onvoorwaardelijk,
hoewel de art. 50 en 53 VWEU nog richtlijnen aankondigen?
Ja: die uitvoeringsrichtlijnen vergemakkelijken de vestiging enkel en
zijn niet noodzakelijk om de resultaatsverplichting te realiseren.
Onvoorwaardelijke bepaling, dus directe werking.
Wijsenbeek Art. 21 VWEU Hebben de primaire verdragen volledige directe werking?
C-378/97, 1999 Art. 26, lid 2 VWEU Wijsenbeek weigerde zijn paspoort te tonen bij binnenkomst in NL.
Art. 21 VWEU is niet onvoorwaardelijk (vrij reizen geldt “onder
voorbehoud van beperkingen en voorwaarden”); de datum 1992 in
art. 26, lid 2 VWEU is een streefdatum. Dus geen automatische
directe werking.
3
Europees recht
Arrestenbundel — gesorteerd per thema
Per arrest: naam + zaaknummer/jaar • relevante VEU/VWEU-artikelen • kern van de uitspraak.
Update de inhoudstafel via rechtsklik → “Veld bijwerken” (of F9) zodat de paginanummers kloppen.
Inhoudstafel
1. Inleiding: een eigen en autonome rechtsorde ................................................................................................................... 2
1.1 De eigen en autonome rechtsorde ............................................................................................................................. 2
1.2 Doorwerking: directe werking, voorrang & staatsaansprakelijkheid.......................................................................... 3
1.3 Rechtsbescherming voor het HvJEU (rechtsmiddelen & procedures) ........................................................................ 5
2. De interne markt ................................................................................................................................................................ 9
3. Vrij verkeer van goederen ................................................................................................................................................ 10
4. Harmonisatiemaatregelen................................................................................................................................................ 12
5. Vrij verkeer van personen en diensten ............................................................................................................................ 13
5.1 Werknemers (art. 45 VWEU) ..................................................................................................................................... 13
5.2 Vrijheid van vestiging & diensten (art. 49 en 56 VWEU)........................................................................................... 13
5.3 EU-burgerschap & burgerschapsrichtlijn (art. 20-21 VWEU; Richtlijn 2004/38) ...................................................... 15
6. Vrij verkeer van kapitaal ................................................................................................................................................... 17
7. Inleiding: de mededingingsregels..................................................................................................................................... 18
8. Regels van ondernemingen .............................................................................................................................................. 19
8.1 Mededingingsregelingen / kartels (art. 101 VWEU) ................................................................................................. 19
8.2 Misbruik van machtspositie (art. 102 VWEU) ........................................................................................................... 19
9. Steunmaatregelen van de lidstaten ................................................................................................................................. 21
1
, Europees recht — arrestenbundel
1. Inleiding: een eigen en autonome rechtsorde
Het constitutionele fundament: de aard van de EU-rechtsorde, de doorwerking van EU-recht in de nationale rechtsorde (directe werking,
voorrang, staatsaansprakelijkheid) en de rechtsbescherming voor het HvJEU.
1.1 De eigen en autonome rechtsorde
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Van Gend en Loos Art. 30 VWEU Kan een particulier zich op het Verdrag beroepen voor de nationale
26/62, 1963 Art. 267 VWEU rechter? Naar klassiek internationaal recht schept een verdrag enkel
verplichtingen tussen staten, niet t.a.v. particulieren; verwijzing naar
nationaal grondwettelijk recht zou tot versnippering leiden.
Het Hof verwerpt beide pistes: de lidstaten hebben een deel van hun
soevereiniteit overgedragen en zo een “nieuwe rechtsorde”
gecreëerd, onderscheiden van het volkenrecht én van het nationaal
recht. Gevolgen: directe werking, voorrang en uniforme uitlegging.
Wordt gezien als ‘pacific judicial revolution’.
Costa / ENEL Voorrang (primauteit) Het EU-recht, dat uit een autonome bron voortvloeit, kan op grond
6/64, 1964 van zijn bijzondere karakter niet door enig voorschrift van nationaal
recht opzij worden gezet zonder zijn karakter te verliezen.
EU-recht primeert dus over alle strijdige nationale bepalingen,
ongeacht hun aard (ook latere nationale wetten).
Internationale Voorrang ook op nationaal De voorrang geldt ook t.o.v. nationaal grondwettelijk recht: je moet
Handelsgesellschaft grondwettelijk recht niet kijken naar het grondwettelijk recht van de lidstaten om de
11/70, 1970 doorwerking te bepalen.
Tegelijk erkent het Hof dat de grondrechten als algemene
rechtsbeginselen deel uitmaken van het EU-recht zelf.
Simmenthal Voorrang – nationale rechter De nationale rechter moet strijdig nationaal recht uit eigen beweging
106/77, 1978 buiten toepassing laten en mag niet wachten tot het door wetgever
of grondwettelijk hof wordt opgeheven.
Solange-zaak (Solange I Verhouding EU-recht en Het Duitse Bundesverfassungsgericht aanvaardt dat bepaalde
& II, BVerfG) nationale GW grondwettelijke regels niet langer kunnen worden ingeroepen
‘solange’ (“zolang”) er binnen het EU-recht voldoende oog is voor het
respecteren van de (Duitse) grondwettelijke waarden /
grondrechten.
Kadi I & II Autonome rechtsorde Een EU-verordening nam klakkeloos een VN-zwarte lijst voor
C-402/05 P & C-415/05 P, Grondrechten (Handvest) financiële sancties over, zonder motivering. Kan Kadi zijn rechten
2008; T-85/09, 2010 inroepen voor het HvJ?
Het HvJ kan niet oordelen over de geldigheid van de VN-resolutie zelf,
maar wel over de EU-handeling binnen de eigen en autonome
rechtsorde, getoetst aan de fundamentele rechten. Iedereen kan zich
sindsdien tot het HvJ wenden om de nietigheid van een EU-
sanctieverordening in te roepen; bij de VN werd een ombudsdienst
opgericht.
Matthews (EHRM) Wettigheidscontrole primaire Het EHRM achtte zich bevoegd om een wettigheidstoetsing van de
1999 verdragen (EHRM) EU-toetredingsakte van het VK door te voeren: primaire Verdragen
EVRM zijn toerekenbaar aan de lidstaten.
De bevoegdheidsoverdracht aan de EU is in beginsel verenigbaar met
het EVRM, op voorwaarde dat een gelijkwaardige bescherming van
de grondrechten wordt verzekerd.
Maastricht-arrest Wettigheidscontrole primaire De primaire Verdragen zijn niet binnen de EU gesloten maar door alle
(BVerfG) verdragen (HvJ) lidstaten; het zijn dus verdragen van internationaal publiekrecht
1993 waarvan het HvJ de wettigheid niet kan controleren (wel de
uitlegging).
MOX Plant (Commissie Art. 344 VWEU Ierland bracht een geschil met het VK (kerncentrale aan de Ierse Zee,
/ Ierland) Exclusieve jurisdictie HvJ o.b.v. een VN-Zeerechtverdrag) voor internationale
C-459/03, 2006 geschillenbeslechting.
2
, Europees recht — arrestenbundel
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Het HvJ claimt de exclusieve jurisdictie om geschillen tussen lidstaten
te beslechten zodra de EU bevoegd is m.b.t. het voorwerp — die
bevoegdheid moet niet exclusief zijn — ongeacht het internationale
forum. Hiërarchie der normen: het EU-Verdrag primeert
(autonomie).
Commissie / Exclusieve jurisdictie HvJ De EU is zelf geen volwaardig lid van bepaalde internationale
Griekenland (IMO- Akkoord (mede-)gesloten organisaties; de lidstaten treden er gezamenlijk op in het belang van
voorstel) door EU de Unie.
C-45/07, 2009 Het is de bevoegdheid — niet de vorm — die bepaalt of het EU-recht
van toepassing is en door de lidstaten moet worden nageleefd, ook
in internationale fora.
Bosphorus / Ierland Gelijkwaardige bescherming Het EHRM hanteert het beginsel van de ‘juridische presumptie van
(EHRM) (presumptie) gelijkwaardige bescherming’: zolang de EU een met het EVRM
30 juni 2005 gelijkwaardige bescherming biedt, gaat het EHRM uit van
conformiteit.
Die presumptie kan worden verworpen bij een ‘manifeste schending’
in een specifiek geval.
M.S.S. / België & Beperking presumptie De presumptie van gelijkwaardige bescherming geldt enkel als de
Griekenland (EHRM) gelijkwaardige bescherming betwiste EU-handeling binnen de eigen en autonome EU-rechtsorde
2011 valt, onderworpen aan geldigheidscontrole door het HvJ — dus niet
binnen het GBVB.
De rol van het HvJEU is cruciaal (complementariteit met het EHRM).
1.2 Doorwerking: directe werking, voorrang & staatsaansprakelijkheid
Arrest Thema & artikelen Kern van het arrest
Defrenne (II) Art. 157 VWEU Een stewardess klaagt haar werkgever Sabena aan wegens lager loon
43/75, 1976 Horizontale directe werking dan haar mannelijke collega's.
Het beginsel van gelijk loon voor gelijk werk (art. 157 VWEU) heeft
ook horizontale directe werking: anders zou er een onaanvaardbaar
onderscheid ontstaan tussen de publieke en de private sector.
Defrenne (II) – criterium Art. 157 VWEU Art. 157 VWEU heeft directe werking bij ‘directe discriminatie’
‘duidelijk en Deelbare directe werking (geslacht als criterium bij identiek werk), maar niet bij ‘indirecte
nauwkeurig’ discriminatie’ (gelijkwaardige maar niet-gelijke arbeid).
43/75, 1976 Dit noemt men ‘deelbare directe werking’.
Defrenne (II) – Art. 157 VWEU Het Hof beperkte uitzonderlijk de werking in de tijd omwille van de
begrenzing in de tijd Rechtszekerheid rechtszekerheid (terugwerking zou ernstige financiële gevolgen voor
43/75, 1976 ondernemingen hebben).
Art. 157 VWEU krijgt directe werking vanaf de uitspraak; geen beroep
voor reeds betaalde lonen. Enige uitzondering: werknemers die vóór
het arrest al een zaak hadden ingesteld.
Reyners Art. 49 VWEU Het discriminatieverbod o.g.v. nationaliteit in art. 49 VWEU is
2/72, 1974 Criterium ‘onvoorwaardelijk’ voldoende duidelijk en nauwkeurig; is het ook onvoorwaardelijk,
hoewel de art. 50 en 53 VWEU nog richtlijnen aankondigen?
Ja: die uitvoeringsrichtlijnen vergemakkelijken de vestiging enkel en
zijn niet noodzakelijk om de resultaatsverplichting te realiseren.
Onvoorwaardelijke bepaling, dus directe werking.
Wijsenbeek Art. 21 VWEU Hebben de primaire verdragen volledige directe werking?
C-378/97, 1999 Art. 26, lid 2 VWEU Wijsenbeek weigerde zijn paspoort te tonen bij binnenkomst in NL.
Art. 21 VWEU is niet onvoorwaardelijk (vrij reizen geldt “onder
voorbehoud van beperkingen en voorwaarden”); de datum 1992 in
art. 26, lid 2 VWEU is een streefdatum. Dus geen automatische
directe werking.
3
