Hoodstuk 1 : Situering van psychologie als wetenschap en als functieleer
27/09/23
I. Oorspronkelijke definitie van psychologie vanuit traditionele opvattingen over het
geest-lichaamprobleem
Veel verschillende betekenissen van een “psycholoog”
1. Wij zijn allemaal een beetje een psycholoog: Wij passen ons aan, aan de situatie,
gevoelens van anderen en proberen anderen beter te begrijpen
2. Toegepaste psychologie = Het toepassen van psychologische methoden om mensen
te helpen bij conflicten (Geen wetenschappelijk onderzoek) Psychologen
3. Psychologie als wetenschap = DIT VAK
Filmpje van baby en hond:
Wat gebeurt er? (= Begripsomschrijving)
Wat voelt, wilt, drijft het kind, hond (De hond probeert contact te zoeken met kind)
Een kind met syndroom van Down
Nog geen interpretaties,…
Psychologie = Samenvoeging van 2 Griekse begrippen psyche (ziel/geest) + logos
(Woord/verhandeling Kennis/kunde) = Zielkunde, wetenschap van de geest.
Opmerking: Alles te maken met mentaal leven (Gevoelswereld, gedachtenwereld) Betere
term: mind
o Essentieel: Onderscheid geest-lichaam is belangrijk omdat ze aan andere wetten
onderhevig zijn volgens Plato (M.a.w. onderscheid is er door bepaalde, andere,
bestaande wetten)
Te bewijzen door:
Vrije wil = Onze wil is in staat om keuze’s te maken, bepaalde zaken onder controle te
houden Keuze & controle van de geest (Het lichaam is hiertoe niet in staat!)
Vb. Zelfmoord: Als je van het dak springt kan je het niet meer ongedaan maken, ookal wil het
geest het niet meer
Mind-body problem = Wisselwerking tussen onstoffelijke geest en de stoffelijke lichaam
(Samenhang tussen het lichaam en geest)
Er zijn 2 benaderingen
Rene Descartes
Dualisme = Geest en lichaam zijn onderscheiden entiteiten (Psychologische stroming)
Res cogitans = Geest
Res extensa (Uitgebreidheid) = Lichaam (Volume, gewicht)
Hoe hangen ze samen? Interactie in pijnappelklier of epifyse (Deel in hersenen)
Waarom dacht hij dat?: Centraal gelegen, maar nu weten we dat het niet
gerelateerd is (Het zorgt voor de melatonine productie die betrekking heeft op dag-
nacht ritme)
Gelateraliseerd = Aan 1 kant gelegen (Dus niet centraal van hersenhelften)
Argument 1
Pijn is een gevoel, ontstaan van pijn is een interactie van lichaam (Huid verbrandt) en geest
Argument 2
Waarneming van een pijl (Extern) door lichaam, ogen en door die prikkel WIL je wijzen
(Intern) dus de geest S-R
,Bepaalde handeling in relatie met de prikkel die je op dat moment verwerkt (Waarneming)
Argument 3
Pupilgrootte (Pupil is waar het licht binnenkomt door opening; Vermijden van binnenkomen
te veel licht)
Grootte van pupil aanpassen: Weinig licht Wil meer licht Grotere pupil
Weerspiegelt belangstelling: Meer belangstelling, grotere pupil (Psychologisch)
Interesse van man en vrouw zijn verschillend (Interactie beeld en persoon)
Hoe aangenaam een mondriaan schilderij is, hangt ook af of je pupil groot is of klein
is Hoe meer interresse, hoe groter
Dit fenomeen ook in reclame gebruikt: Gedragsveranderingen uitlokken door vb.
lenzen aan te doen
Vrouwen hebben een grotere pupil in wiskeyreclame wanneer ze kijken naar de man
(Teken van interesse)
Monisme = Geest en lichaam zijn 1 entiteit, geen 2 verschillende dingen 2 soorten
1. Materialisme (2 varianten)
Ontologisch*: Wat geest en lichaam kunnen zijn, bestaan
Alleen het fysische bestaat echt
(Materialisme = Stroming die de werkelijkheid, ook emoties in het menselijk brein, herleidt
tot materie; Het 'zijn' brengt uiteindelijk het 'denken' voort)
Epistemologisch: Wat we kunnen kennen en bestuderen, is enkel het fysische
(Reductionisme = Alles reduceren tot verklaringen op niveau van lichaam, het fysische)
2. Idealisme (2 varianten)
Ontologisch: Alles in de natuur heeft ziel, geest (Panpsychisme = Alle materie heeft een ziel)
Epistemologisch*: We kennen de werkelijkheid enkel via onze zintuigen en ons eigen denken
Geen rechtstreekse toegang tot werkelijkheid van buiten, wel via onze geest (Ideeën)
(Extreem Solipsisme = Alleen in eigen wereld, werkelijkheid, elke persoon heeft eigen
wereld met verschillende denkbeelden,…)
*Dominant
Vraag bij ontologie: Wat bestaat er, wat maakt dat iets bestaat? (Werkelijkheid)
Vraag bij epistemologie: Wat is kennis, wat kan er gekend worden? (Zekerheid)
Gustav Theodor Fechner
Vb. Lichaam en geest van zelfde facetten van buitenkant bol en binnenkant hol
- Grondlegger van psychofysica
- “Element der Psychophysik” is een boek uitgebracht in 1860 (belangrijke datum!)
II. Hedendaagse definitie van psychologie vanuitvisie op complexiteit van de
psychologie
- Reductionisme is in meeste gevallen foute opvatting van samenhang tussen geest en
lichaam
- DEFINITIE: Psychologie is de wetenschap van het gedrag en de factoren die dit
beïnvloeden (Die factoren = Gedragsdeterminanten)
- Zichtbaar en verborgen (Je ziet het verband tussen geest-lichaam niet altijd op het
eerste gezicht = Black box = Persoonlijke geheimen, waar iemand liever niet over
praat)
- Meerdere factoren (Over tijd, in verschillende contexten hebben invloed op je gedrag
en niet 1 die je gedrag definieert)
,Quote = Je moet doordenken om een gedrag te onderzoeken, enkel observeren is niet genoeg
1) Rorschach inktvlekkentest
Iets afleiden uit de persoon als je vraagt wat ze zien in de inktvlek
Essentie: Persoon projecteert elementen van zijn persoonlijkheid in zijn antwoord
(Het is maar een inktvlek Betekenisloze prikkel veranderen in iets betekenisvol
van persoon zelf)
Manier van werken: Gebruiken iets waardoor waarneming werkt, die ons iets
doen herkennen terwijl het niet het voorwerp is wat er wordt afgebeeld
A) Vorm
- Ze hebben wel een bepaalde (vage) vorm
- De vorm moet verschillende interpretaties toelaten
- Paar seconden nodigen om die interpretatie te maken (Visueel systeem gebruiken
om processen in gang te zetten en interpretaties in gang te brengen)
- Mentaal proces, om dingen uit het geheugen te matchen met inktvlek, als externe
prikkel (Vlek Vlinder)
- Soms gehele vlek, soms kleine details, afzonderelijke componenten
- Ons brein is op zoek naar betekenisgeving, als er op eerste gezicht geen betekenis is
zullen we die wel zoeken
- Pareidolia = Betekenisloze dingen betekenis geven
Vb. Bedevaartsoord: Glasraam waar mensen Jezus zien
Vb. Werk van de duivel bij de 9/11 aanslag
Vb. In schimmel Jezus kop
Vb. Verbrande toast
B) Symmetrie
- Vernietigt de indruk van toeval
- Patronen zijn gemakkelijker te interpreteren door geïnhibeerde personen (Mensen
die het open leggen van de ziel, spontane reacties onderdrukken)
- Symmetrie trekt de aandacht en houdt alles samen tot 1 globale interpretatie
C) Andere aspecten
- Sommige mensen zien beweging (Motion-response)
- Figuur-achtergrond: witruimte (Meeste mensen zien de inktvlek zelf en niet het witte
gedeelte)
- Color-shock = Meer emotionele responsen (Bloed, geweld, liefde,…)
D) Bespreking (Is het betrouwbaar? Waarom gebruiken we dit?)
- Eenzelfde fenomeen wordt door meerdere processen beïnvloed (Vb.
Geheugensporen: Overeenkomsten met wat je in je geheugen hebt)
- Maar Rorschach gebruikte het voor persoonlijkheid, verleden, verlangens, wensen,
onbewuste drijfveren te onderzoeken! (Maar ook andere zijn niet weg te laten)
- Goede wetenschap = Alle factoren in rekening brengen (Niet enkel persoonlijkheid,
maar geheugen, mentale processen die voor iedereen geldt)
, - Nomothetisch verklaringen (Wetten die voor iedereen geldig zijn zoals
waarnemingen, geheugen) vs Idiografisch verklaringen (Wetten die voor 1 unieke
persoon geldig is, uniek voor 1 persoon, individuele verschillend voor psychologische
processen)
2) Hawthorne onderzoek
HYPOTHESE: Betere werkomstandigheden (Externe factor: Vb. Verlichting, verwarming,
voedsel) Arbeidstevredenheid is ook hoger Productiviteit toename!
Schrappen van verbetering in werkomstandigheden Arbeidstevredenheid is lager
MAAR hogere productiviteit voor experiment
DUS FOUTE VERKLARING (Psychologie: Proberen te ontkrachten van hypotheses!*)
Waarom is dat? Waardering/erkenning (Onderzoekers gaven meer aandacht omdat ze
geïntresseerd waren en werknemers voelen zich meer gewaardeerd ook na schrappen van
verbetering in werkomstandigheden)
- Altijd controle nodig van hypothese
- Vaak meerdere alternatieve verklaringen mogelijk
- *Hypothese weerleggen! Hoe psychologie correct gebeuren!
- Verborgen factoren moeilijk te achterhalen
(In dit geval: aandacht geven veroorzaakt ook hogere productiviteit)
- Daarom operationalisatie Wat je wilt onderzoeken, meetbaar maken!
28/09/23
3) Betula studie
Welke factoren bepalen of je succesvol ouder wordt?
Proefopzet = Design
a) Basisopzet
Een cross-sectioneel design = Data van veel individuen op één tijdstip
Een longitudinaal design data = Data op meerdere momenten in de tijd
- Heel veel factoren bevraagd en gemeten
o Cognitieve factoren (Hoe goed het cognitief deelnemen is)
o Niet-cognitieve factoren
o Tussenin de cognitieve en de niet-cognitieve factoren
b) Resultaten (Wat kunnen we besluiten?)
- De kans voor hersenbloeding: Succesvolle ouderen hebben geen hersenbloeding
- Gender: Vrouwen worden gemiddeld meer succesvol ouder dan mannen
- Educatie: Mensen met betere opleiding, meer kans op succesvol ouder worden
- Eigen tanden: Als je je eigen tanden hebt, meer kans op succesvol ouder worden
Waarom?: Samenhang tussen eigen tanden en financiële middelen
Als je hebt gestudeerd hebt Gezonder leven Verstandelijke vermogens meer
beoefenen (Meer in staat om jezelf te verzorgen)
Hier zie je dat correlaties belangrijk zijn: Nadenken + Verbanden leggen tussen
verschillende factoren
Welke factoren zijn bepalend?: Nadenken van wat de betekenis is van factoren
- Eenzaamheid: Bij eenzame mensen, is de kans op succesvol ouder worden kleiner
27/09/23
I. Oorspronkelijke definitie van psychologie vanuit traditionele opvattingen over het
geest-lichaamprobleem
Veel verschillende betekenissen van een “psycholoog”
1. Wij zijn allemaal een beetje een psycholoog: Wij passen ons aan, aan de situatie,
gevoelens van anderen en proberen anderen beter te begrijpen
2. Toegepaste psychologie = Het toepassen van psychologische methoden om mensen
te helpen bij conflicten (Geen wetenschappelijk onderzoek) Psychologen
3. Psychologie als wetenschap = DIT VAK
Filmpje van baby en hond:
Wat gebeurt er? (= Begripsomschrijving)
Wat voelt, wilt, drijft het kind, hond (De hond probeert contact te zoeken met kind)
Een kind met syndroom van Down
Nog geen interpretaties,…
Psychologie = Samenvoeging van 2 Griekse begrippen psyche (ziel/geest) + logos
(Woord/verhandeling Kennis/kunde) = Zielkunde, wetenschap van de geest.
Opmerking: Alles te maken met mentaal leven (Gevoelswereld, gedachtenwereld) Betere
term: mind
o Essentieel: Onderscheid geest-lichaam is belangrijk omdat ze aan andere wetten
onderhevig zijn volgens Plato (M.a.w. onderscheid is er door bepaalde, andere,
bestaande wetten)
Te bewijzen door:
Vrije wil = Onze wil is in staat om keuze’s te maken, bepaalde zaken onder controle te
houden Keuze & controle van de geest (Het lichaam is hiertoe niet in staat!)
Vb. Zelfmoord: Als je van het dak springt kan je het niet meer ongedaan maken, ookal wil het
geest het niet meer
Mind-body problem = Wisselwerking tussen onstoffelijke geest en de stoffelijke lichaam
(Samenhang tussen het lichaam en geest)
Er zijn 2 benaderingen
Rene Descartes
Dualisme = Geest en lichaam zijn onderscheiden entiteiten (Psychologische stroming)
Res cogitans = Geest
Res extensa (Uitgebreidheid) = Lichaam (Volume, gewicht)
Hoe hangen ze samen? Interactie in pijnappelklier of epifyse (Deel in hersenen)
Waarom dacht hij dat?: Centraal gelegen, maar nu weten we dat het niet
gerelateerd is (Het zorgt voor de melatonine productie die betrekking heeft op dag-
nacht ritme)
Gelateraliseerd = Aan 1 kant gelegen (Dus niet centraal van hersenhelften)
Argument 1
Pijn is een gevoel, ontstaan van pijn is een interactie van lichaam (Huid verbrandt) en geest
Argument 2
Waarneming van een pijl (Extern) door lichaam, ogen en door die prikkel WIL je wijzen
(Intern) dus de geest S-R
,Bepaalde handeling in relatie met de prikkel die je op dat moment verwerkt (Waarneming)
Argument 3
Pupilgrootte (Pupil is waar het licht binnenkomt door opening; Vermijden van binnenkomen
te veel licht)
Grootte van pupil aanpassen: Weinig licht Wil meer licht Grotere pupil
Weerspiegelt belangstelling: Meer belangstelling, grotere pupil (Psychologisch)
Interesse van man en vrouw zijn verschillend (Interactie beeld en persoon)
Hoe aangenaam een mondriaan schilderij is, hangt ook af of je pupil groot is of klein
is Hoe meer interresse, hoe groter
Dit fenomeen ook in reclame gebruikt: Gedragsveranderingen uitlokken door vb.
lenzen aan te doen
Vrouwen hebben een grotere pupil in wiskeyreclame wanneer ze kijken naar de man
(Teken van interesse)
Monisme = Geest en lichaam zijn 1 entiteit, geen 2 verschillende dingen 2 soorten
1. Materialisme (2 varianten)
Ontologisch*: Wat geest en lichaam kunnen zijn, bestaan
Alleen het fysische bestaat echt
(Materialisme = Stroming die de werkelijkheid, ook emoties in het menselijk brein, herleidt
tot materie; Het 'zijn' brengt uiteindelijk het 'denken' voort)
Epistemologisch: Wat we kunnen kennen en bestuderen, is enkel het fysische
(Reductionisme = Alles reduceren tot verklaringen op niveau van lichaam, het fysische)
2. Idealisme (2 varianten)
Ontologisch: Alles in de natuur heeft ziel, geest (Panpsychisme = Alle materie heeft een ziel)
Epistemologisch*: We kennen de werkelijkheid enkel via onze zintuigen en ons eigen denken
Geen rechtstreekse toegang tot werkelijkheid van buiten, wel via onze geest (Ideeën)
(Extreem Solipsisme = Alleen in eigen wereld, werkelijkheid, elke persoon heeft eigen
wereld met verschillende denkbeelden,…)
*Dominant
Vraag bij ontologie: Wat bestaat er, wat maakt dat iets bestaat? (Werkelijkheid)
Vraag bij epistemologie: Wat is kennis, wat kan er gekend worden? (Zekerheid)
Gustav Theodor Fechner
Vb. Lichaam en geest van zelfde facetten van buitenkant bol en binnenkant hol
- Grondlegger van psychofysica
- “Element der Psychophysik” is een boek uitgebracht in 1860 (belangrijke datum!)
II. Hedendaagse definitie van psychologie vanuitvisie op complexiteit van de
psychologie
- Reductionisme is in meeste gevallen foute opvatting van samenhang tussen geest en
lichaam
- DEFINITIE: Psychologie is de wetenschap van het gedrag en de factoren die dit
beïnvloeden (Die factoren = Gedragsdeterminanten)
- Zichtbaar en verborgen (Je ziet het verband tussen geest-lichaam niet altijd op het
eerste gezicht = Black box = Persoonlijke geheimen, waar iemand liever niet over
praat)
- Meerdere factoren (Over tijd, in verschillende contexten hebben invloed op je gedrag
en niet 1 die je gedrag definieert)
,Quote = Je moet doordenken om een gedrag te onderzoeken, enkel observeren is niet genoeg
1) Rorschach inktvlekkentest
Iets afleiden uit de persoon als je vraagt wat ze zien in de inktvlek
Essentie: Persoon projecteert elementen van zijn persoonlijkheid in zijn antwoord
(Het is maar een inktvlek Betekenisloze prikkel veranderen in iets betekenisvol
van persoon zelf)
Manier van werken: Gebruiken iets waardoor waarneming werkt, die ons iets
doen herkennen terwijl het niet het voorwerp is wat er wordt afgebeeld
A) Vorm
- Ze hebben wel een bepaalde (vage) vorm
- De vorm moet verschillende interpretaties toelaten
- Paar seconden nodigen om die interpretatie te maken (Visueel systeem gebruiken
om processen in gang te zetten en interpretaties in gang te brengen)
- Mentaal proces, om dingen uit het geheugen te matchen met inktvlek, als externe
prikkel (Vlek Vlinder)
- Soms gehele vlek, soms kleine details, afzonderelijke componenten
- Ons brein is op zoek naar betekenisgeving, als er op eerste gezicht geen betekenis is
zullen we die wel zoeken
- Pareidolia = Betekenisloze dingen betekenis geven
Vb. Bedevaartsoord: Glasraam waar mensen Jezus zien
Vb. Werk van de duivel bij de 9/11 aanslag
Vb. In schimmel Jezus kop
Vb. Verbrande toast
B) Symmetrie
- Vernietigt de indruk van toeval
- Patronen zijn gemakkelijker te interpreteren door geïnhibeerde personen (Mensen
die het open leggen van de ziel, spontane reacties onderdrukken)
- Symmetrie trekt de aandacht en houdt alles samen tot 1 globale interpretatie
C) Andere aspecten
- Sommige mensen zien beweging (Motion-response)
- Figuur-achtergrond: witruimte (Meeste mensen zien de inktvlek zelf en niet het witte
gedeelte)
- Color-shock = Meer emotionele responsen (Bloed, geweld, liefde,…)
D) Bespreking (Is het betrouwbaar? Waarom gebruiken we dit?)
- Eenzelfde fenomeen wordt door meerdere processen beïnvloed (Vb.
Geheugensporen: Overeenkomsten met wat je in je geheugen hebt)
- Maar Rorschach gebruikte het voor persoonlijkheid, verleden, verlangens, wensen,
onbewuste drijfveren te onderzoeken! (Maar ook andere zijn niet weg te laten)
- Goede wetenschap = Alle factoren in rekening brengen (Niet enkel persoonlijkheid,
maar geheugen, mentale processen die voor iedereen geldt)
, - Nomothetisch verklaringen (Wetten die voor iedereen geldig zijn zoals
waarnemingen, geheugen) vs Idiografisch verklaringen (Wetten die voor 1 unieke
persoon geldig is, uniek voor 1 persoon, individuele verschillend voor psychologische
processen)
2) Hawthorne onderzoek
HYPOTHESE: Betere werkomstandigheden (Externe factor: Vb. Verlichting, verwarming,
voedsel) Arbeidstevredenheid is ook hoger Productiviteit toename!
Schrappen van verbetering in werkomstandigheden Arbeidstevredenheid is lager
MAAR hogere productiviteit voor experiment
DUS FOUTE VERKLARING (Psychologie: Proberen te ontkrachten van hypotheses!*)
Waarom is dat? Waardering/erkenning (Onderzoekers gaven meer aandacht omdat ze
geïntresseerd waren en werknemers voelen zich meer gewaardeerd ook na schrappen van
verbetering in werkomstandigheden)
- Altijd controle nodig van hypothese
- Vaak meerdere alternatieve verklaringen mogelijk
- *Hypothese weerleggen! Hoe psychologie correct gebeuren!
- Verborgen factoren moeilijk te achterhalen
(In dit geval: aandacht geven veroorzaakt ook hogere productiviteit)
- Daarom operationalisatie Wat je wilt onderzoeken, meetbaar maken!
28/09/23
3) Betula studie
Welke factoren bepalen of je succesvol ouder wordt?
Proefopzet = Design
a) Basisopzet
Een cross-sectioneel design = Data van veel individuen op één tijdstip
Een longitudinaal design data = Data op meerdere momenten in de tijd
- Heel veel factoren bevraagd en gemeten
o Cognitieve factoren (Hoe goed het cognitief deelnemen is)
o Niet-cognitieve factoren
o Tussenin de cognitieve en de niet-cognitieve factoren
b) Resultaten (Wat kunnen we besluiten?)
- De kans voor hersenbloeding: Succesvolle ouderen hebben geen hersenbloeding
- Gender: Vrouwen worden gemiddeld meer succesvol ouder dan mannen
- Educatie: Mensen met betere opleiding, meer kans op succesvol ouder worden
- Eigen tanden: Als je je eigen tanden hebt, meer kans op succesvol ouder worden
Waarom?: Samenhang tussen eigen tanden en financiële middelen
Als je hebt gestudeerd hebt Gezonder leven Verstandelijke vermogens meer
beoefenen (Meer in staat om jezelf te verzorgen)
Hier zie je dat correlaties belangrijk zijn: Nadenken + Verbanden leggen tussen
verschillende factoren
Welke factoren zijn bepalend?: Nadenken van wat de betekenis is van factoren
- Eenzaamheid: Bij eenzame mensen, is de kans op succesvol ouder worden kleiner
