Samenvatting Geschiedenis van het Publiekrecht | UA | 2025/2026

GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT




WAT EN WAAROM
 Wat?
 metajuridisch vak: op het snijvlak van academische disciplines
 hoe het recht tot stand kwam/ontwikkelde
o op een bepaalde plaats / in een bepaalde tijd
o staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden, …
o grondrechtenbescherming
 op een bepaalde plaats / in een bepaalde tijd:
o wie maakt het recht?
o voor wie?
o hoe?
o wanneer en waarom?
o hoe laten gelden en door wie gehandhaafd?
 recht functioneert niet in een vacuum
 recht is onderdeel van sociaal-maatschappelijk geheel
o rechtssystemen = continu in ontwikkeling → o.b.v. verschuivende
machtsrelaties
o vorm en verandering rechtssystemen = impact samenstelling /
ontwikkeling van het recht
 publiekrecht draait om
o staatsorganen en -instellingen
o algemene politieke principes en rechtsbeginselen
o juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren,
bevoegdheden; bescherming grondrechten; …)
 Waarom?
 Voorbeeld: Belgische revolutie 1830-31 = het resultaat van
o politieke klachten: ondervertegenwoordiging Zuiden in Staten-Generaal
VKN
o religieuze overwegingen: Zuiden overwegend katholiek, Noorden
overwegend protestant
o economische gronden: perceptie in Z. dat N. economisch voorgetrokken,
terwijl even zwaar belast
o culturele motieven: taalbeleid Willem I + culturele en politieke blik gericht
op Frankrijk
o constitutionele bezwaren: rol regering en vorst t.o.v. vertegenwoordigende
vergaderingen; onderdrukking van oppositie via inperkingen van
grondrechten
 rechtshistorisch onderzoek = basis voor goed begrip van het hedendaagse recht
o redenen voor aannemen regels en normen + verandering/behoud ervan
 rechtshistorisch onderzoek = inzicht in aangeleverde rechtshistorische
argumenten
o inzicht in de pro’s en contra’s van welbepaalde aanpak
o inhoud van het rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard → impact op
keuzes
 rechtshistorische dimensie = belang voor hedendaags rechtsvergelijkende
onderzoek

1

,  blik op verleden om inzicht te krijgen in
o potentieel van staatsbestel /rechtssysteem
o beperkingen van staatsbestel /rechtssysteem
o onderscheid essentiële incidentele
H1: HET MODERNE STAATSBEGRIP
1. INLEIDING
 Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
 ‘regelen’ → ‘regel’ → veronderstelt norm = recht, verschillende snelheden binnen
staat en periode
 Gemeenschappelijk element in bestuur van staten
 legitimiteit (om de mensen te besturen): bestuurders – bestuurden
o verschilt van staat tot staat + verschillen in ontwikkeling → geen uniform
model
 representatief regime, waarbij bevolking zich kan laten vertegenwoordigen
= iemand die gehele staat vertegenwoordigd (elite, God, gehele collectiviteit)
o meest gangbaar bestuurlijk model van meeste staten
o maar geen ‘vaste waarde’/vanzelfsprekend gegeven
 Essentiële problematiek publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
= spanningsveld
 citaat: democratie zijn twee wolven en een schaap die gaan kiezen wat hun lunch is
 Hoe zorgen we ervoor dat minderheden in de samenleving niet verdrukt worden door
de staat?
 hoe rechten waarborgen?
o rechten van burgers waarborgen vs. overheid
o rechten van minderheid waarborgen vs. democratische meerderheid
 hoe institutioneel denken?
= intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de liberale staat
2. DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
 Uitgangspunt
 iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen & chaos en geweld verhinderen
= er moet een zekere gezag zijn, gezag = de wet: geacht op iedereen van
toepassing te zijn
o persoon /instelling met macht om bevelen op te leggen
o persoon / instelling maakt wet = op iedereen van toepassing
o persoon / instelling = geweldmonopolie
 theorie nodig → conceptie van ‘de staat’ (wie/wat als staat beschouwen en
waarom?)
o antwoord = afhankelijk van welk standpunt men inneemt: Middeleeuwen –
Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis - Moderne / Hedendaagse
geschiedenis
2.1 MIDDELEEUWEN
 Mediëvisten: moderne staat = opvolger ME standenvertegenwoordiging en leenrecht
 ME samenleving = opgebouwd uit standen (dragen elk op eigen manier bij aan de
maatschappij)
o zij die bidden (clerus) / zij die strijden (ridders) / zij die werken (derde
stand)
 vertegenwoordigers van die groepen vormen ‘de natie’
 bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden
of steden

2

,  vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met drie standen =
uitdrukking van ‘Gods gewilde orde’
 tyrannie = verbreken contract → recht op weerstand
= WANT alles is gericht op het behoud van de maatschappelijke orde
 Mediëvisten: moderne staat = opvolger ME standenvertegenwoordiging en leenrecht
 contractuele opvatting, gestoeld op leenrecht
o idee van relatie leenheer - leenman (structureert vanaf 10de tot 18de eeuw
ME samenleving)
 terbeschikkingstelling leen (grond, kasteel, huis) door vorst aan
vazal (levensonderhoud)
 in ruil: vazal staat vorst bij (raad en daad)
= oorspronkelijk privaatrechtelijke relatie (tussen twee personen)
o wordt publiekrechtelijk gegeven (stuurt machtsrelaties, leenman kan eigen
leenman krijgen)
 versnippering territorium (achterleen)
= koninkrijken die relaties met elkaar kunnen krijgen
2.2 VROEGMODERNE / NIEUWE GESCHIEDENIS
 Liberale staten = opvolgers vroegmoderne staat
 Tijdens vroegmoderne / nieuwe geschiedenis: notie v. soevereiniteit wetgever
 Middeleeuwen: vorstelijke machtsconsolidatie → centrale staat
 koningen willen macht consoleren via oorlogen: meer titels toe-eigenen en
gezag centraliseren (uiteindelijk centrale staat)
 16de-17de eeuw: religieuze spanningen door scheuring katholieke kerk → band
religie – publiekrecht
 macht exclusief bij vorst om oorlog te voorkomen: ook bij vertegenwoordigers
v.h. volk
 Tijdens 17de eeuw: verdere ontwikkeling naar idee van “état souverain”
 staat die geen andere macht boven zich heeft: moet sterk genoeg staan en steun
bieden
 eventueel via volksvergaderingen en mogelijks parlement om chaos te
vermijden
o ‘republiek’ (res publica– ‘de politieke zaak’)
o ‘natie’: in de 17de eeuw, maar pas juridische betekenis vanaf Franse
Revolutie
2.3 MODERNE / HEDENDAAGSE GESCHIEDENIS
 Staat begrepen als democratische staat
 verkozen bestuurders
o rechtstreeks
o onrechtstreeks
 Staat begrepen als liberale staat: vrijheid van het individu, het collectief van de
individuen (rechten waar de overheid of de staat niet mogen inmengen)
 machtenscheiding
o wetgevende macht
o uitvoerende macht
o rechterlijke macht
 overheid gebonden aan het recht
o overheid maakt normen
o overheid gebonden door diezelfde normen
 waarborgen voor grondrechten van burgers



3

, o via (grond)wetsbepalingen (bv. Duitsland eeuwigheidsclausules:
democratisch rechtsstaat kan niet zomaar worden weggewerkt)
o via instellingen
 constitutioneel (bv. machtenscheiding)
 buiten-constitutioneel (bv. de pers als‘waakhond’ democratie)
HOORCOLLEGE 2: SOEVEREINITEIT EN TYPES VAN STATEN
1. DE NOTIE ‘SOEVEREINITEIT’
1.1 HET BEGRIP ‘SOEVEREINITEIT’
 ‘de staat’
 grondgebied
 bevolking waarop beslissingen van overheid op kunnen worden afgedwongen
 overheidsinstellingen met gezag en erkenning
 2 vormen van soevereiniteit
 externe soevereiniteit
 interne soevereiniteit
1.2 EXTERNE SOEVEREINITEIT
 Erkenning door andere staten
 Niet onderworpen aan andere staat
= kwestie van internationaal recht
1.3 INTERNE SOEVEREINITEIT
 ‘Hoogste macht om op een territorium een gemeenschap te beheersen om de
continuïteit/cohesie van de samenleving te garanderen’
 Veronderstelt van de staat
 vermogen om zichzelf te organiseren door verschillende instellingen
 staatswil > wil van alle andere morele en fysieke personen, abstract
 staatsmonopolie op het creëren van recht: neemt beslissingen en worden ook
herkend
 staatsmonopolie op (legitiem) geweld: sanctioneren indien regels niet worden
nageleefd
= gezag en controle op bevolking
 Verplichtingen/verwachtingen van de bevolking voor de staat om legitiem te blijven,
 administratief bestuur en handhaving openbare orde
 recht spreken
 nationale defensie: verdedigen tegen interne en externe bedreigingen
 geld slaan: economie onderhouden
 Soevereiniteit = centraal idee in politieke denken, maar ook in het publiek recht
 internationaal recht:
o garanties voor niet-inmenging (regeling via internationale verdragen)
 nationaal:
o regeling toe uitoefening soevereiniteit door instellingen + controle
(regeling via grondwet)
 Interne soevereiniteit <-> externe soevereiniteit = twee facetten van zelfde munt,
afhankelijk van elkaar
 via soevereiniteit graduele democratisering v.d. staat
2. DE DEMOCRATISERING EN CONSTITUTIONALISERING VAN DE STAAT
 Democratisering en secularisering van staatsmacht:
 historisch: idee van soevereiniteit vanwege nood aan stabiliteit in situatie van
chaos
o religieuze oorlogen 16de-17de eeuw → burger beschermen

4