Wijsgerige pedagogiek samenvatting
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: wijsgerige pedagogiek als de zoektocht naar de essentie van
opvoeding...................................................................................................... 7
1.1 Wat is wijsgerige pedagogiek....................................................................................7
Opvoeden.................................................................................................................... 7
Wijsgerige pedagogiek (WP)........................................................................................7
Oorsprong en kernvragen............................................................................................ 8
Filosofie en levenskunst............................................................................................... 8
1.2 Klaus mollenhauer................................................................................................... 8
Opvoeden is geen technisch proces............................................................................8
Behaviorisme als extreme vorm van technisch opvoeden...........................................9
Constitutieve principes voor pedagogisch handelen (Meirieu)....................................9
Opvoeden als existentieel fenomeen.......................................................................10
Anti-pedagogiek vs. pedagogische houding..............................................................10
1.3 Gert biesta.............................................................................................................. 11
Wat learnification verhindert.....................................................................................11
Drie functies / doelstellingen van opvoeding (Biesta)................................................11
Belang van subjectivering........................................................................................11
Hoofdstuk 2: filosofie en opvoeding in de klassieke oudheid...........................12
2.1 de presocraten........................................................................................................ 12
Periodisering.............................................................................................................. 12
Voorbeeld................................................................................................................. 12
2.2 de sofisten, Socrates en Plato.................................................................................13
Verschuiving van interesse........................................................................................13
Nieuwe taak van de mens......................................................................................... 13
Belang voor pedagogiek........................................................................................... 13
2.2.1 de sofisten........................................................................................................... 15
Wie waren de Sofisten?............................................................................................. 15
Nieuwe thema’s in het denken..................................................................................15
Herwaardering van de Sofisten.................................................................................15
2.2.2 Socrates............................................................................................................... 16
Algemene kenmerken................................................................................................ 16
Levenshouding.......................................................................................................... 16
Bronnen..................................................................................................................... 16
Kernideeën................................................................................................................ 16
2.2.3 Plato.................................................................................................................... 17
Algemeen................................................................................................................. 17
Allegorie van de grot................................................................................................. 17
.................................................................................................................................. 19
Politieke filosofie........................................................................................................ 20
Pedagogische kernpunten......................................................................................... 20
2.2.4 Socrates, Plato en de sofisten als filosofen en opvoeders....................................21
Pedagogisch optimisme (athene)..............................................................................21
, Pedagogisch pessimisme / autoritarisme(plato)........................................................21
Twee figuren van pedagogen.....................................................................................21
2.3 aristoteles.............................................................................................. 22
Algemene kenmerken................................................................................................ 22
Kritiek op Plato......................................................................................................... 22
2.3.1 aristoteles opvattingen over de werkelijkheid......................................................22
Teleologie (doeloorzakelijkheid).................................................................................22
Relatie tot sofisten.................................................................................................... 22
Vergelijking Plato vs. Aristoteles...............................................................................24
PLATO........................................................................................................................ 24
ARISTOTELES............................................................................................................. 24
Statische en dualistische werkelijkheidsopvatting.....................................................24
IDEEËNWERELD......................................................................................................... 24
één, perfect, onvergankelijk......................................................................................24
(dat waar episteme zich op richt)..............................................................................24
STOFFELIJKE WERELD................................................................................................ 24
veelvuldig, imperfect, vergankelijk............................................................................24
(dat waar doksa zich op richt)...................................................................................24
Dynamische en monistische werkelijkheidsopvatting................................................24
imperfecte en vergankelijke......................................................................................24
MATERIËLE WERELD.................................................................................................. 24
(stof én vorm samen)................................................................................................ 24
PERFECTIE................................................................................................................. 24
(Volledige realisatie van vorm in stof).......................................................................24
.................................................................................................................................. 24
Kernidee................................................................................................................... 24
2.3.2 aristoteles mens en god beeld.............................................................................25
God........................................................................................................................... 25
Mens.......................................................................................................................... 25
2.3.3 het goede leven en de opvoeding tot deugdzaamheid........................................26
Het goede leven – metafysische basis.......................................................................26
Praktisch oordeelsvermogen.....................................................................................26
Samenvatting kernpunten......................................................................................... 26
2.3.4 aristoteles politieke filosofie................................................................................27
Kritiek op Plato.......................................................................................................... 27
Voorwaarden voor goed politiek leven.......................................................................27
Politiek en menselijke natuur.....................................................................................27
Constitutieve tegenstelling........................................................................................ 27
2.4 de helenistische filosofie......................................................................................... 28
Context Hellenistische Filosofie (vanaf 323 v.Chr.)....................................................28
Diogenes (404–323 v.Chr.) – cynisme ( vergelijken met rousseau)............................28
Kernideeën................................................................................................................ 28
2.4.1 epikoeros van samos..........................................................................................29
Hoogste goed en levensdoel.....................................................................................29
Kosmologie en wereldbeeld.......................................................................................29
Pedagogische implicaties.......................................................................................... 31
2.4.2 het stoïcisme....................................................................................................... 31
Ontstaan en kernideeën............................................................................................ 31
, Vrijheid en onvrijheid (Epictetus)...............................................................................31
Sociale en politieke dimensie....................................................................................33
Pedagogische implicaties.......................................................................................... 33
2.4.3 het scepticisme.................................................................................................... 33
Kernidee.................................................................................................................... 33
Praktische implicaties / pedagogie............................................................................33
Hoofdstuk 3: het christendom.......................................................................34
3.1 de radicaliteit van het vroege christendom............................................................34
Eerste radicale breuk: de Griekse Oudheid...............................................................34
ANTIEKE OUDHEID........................................................................................................ 34
HET CHRISTENDOM – RADICALE BREUK........................................................................34
Breuk met het antieke denken..................................................................................35
.................................................................................................................................. 35
Geloof, niet kennis (fideïsme)...................................................................................35
BIJBELSE RADICALITEIT................................................................................................. 37
Bergrede (Mt 5)......................................................................................................... 37
Verloren zoon (Lc 15)................................................................................................ 37
Werkers van het laatste uur (Mt 20)..........................................................................37
Bemin je vijand (Mt 5)............................................................................................... 37
AGAPÈ – DE LIEFDE ALS GEBOD....................................................................................37
ZONDE, SCHULD, EN GENADE......................................................................................38
HEIL EN HERGEBOORTE................................................................................................ 38
CHRISTUS ALS PEDAGOOG...........................................................................................38
VISIE 1 – FOUCAULT: PASTORALE MACHT......................................................................38
VISIE 2 – CHATEAUBRIAND: HET GENIE VAN HET CHRISTENDOM..................................39
3.2 de scholastieke filosofie als immunisering tegen de radicaliteit van het christendom
..................................................................................................................................... 39
MIDDELEEUWEN – SCHOLASTIEK..................................................................................39
(1) Schepping............................................................................................................ 39
(2) Ziel....................................................................................................................... 39
(3) God...................................................................................................................... 39
..................................................................................................................................... 40
Willem van ockam........................................................................................40
Hoofdstuk 4: René descartes als ‘vader’ van de moderniteit..........................41
4.1 de wending naar het subject en de rationele reconstructie van de werkelijkheid...41
4.2 Descartes tegenpool: Blaise pascal.........................................................................46
4.3 Descartes morale provisoire...................................................................................47
4.4 filosoferen en opvoeden na de breuk tussen subjectiviteit en objectiviteit 47
4.5 een andere ‘vader’ van de moderniteit: John Locke en de samenleving gedacht als
sociaal contract............................................................................................................ 50
, Hoofdstuk 5: Immanuel kant en de verlichting...............................................51
5.3 kritiek van het oordeelsvermogen: kants esthetica...............................................55
5.4 was ist aufklärung? En het publieke gebruik van de rede.......................................56
5.5 de pedagogische paradox (kant) en de zelfverantwoordelijke zelfbepaling
(langeveld).................................................................................................................... 56
Hoofdstuk 6: Rousseau en de humanistische verlichting................................57
6.1 politieke vrijheid als onderwerping aan de algemene wil........................................57
6.2 Êmile en de natuurlijke opvoeding..........................................................................59
6.3 de ‘perfectibilité’ van de mens...............................................................................64
6.4 Carl rogers en de humanistische pedagogiek.........................................................66
.................................................................................................................................. 66
Humanistische achtergrond.......................................................................................66
Rousseau’s invloed.................................................................................................... 66
De rol van de leerkracht............................................................................................ 66
Onderwijs en waarden............................................................................................... 67
Vergelijking Rogers ↔ Kant/Langeveld.......................................................................68
Hoofdstuk 7: Nietzsche en de geesteswetenschappelijke pedagogiek.............69
7.1 Friedrich Nietzsche: hoe de opgevoede mens als een heer/dame door het leven
gaat.............................................................................................................................. 69
Nietzsche...................................................................................................................... 69
Achtergrond............................................................................................................... 69
Kritiek op de westerse cultuur...................................................................................69
Opvoeding 4 eerste impressies.....................................................................................71
Drie gedaante-verwisselingen.......................................................................................73
Metaforen voor twee graduele zelfoverstijgingen van massa mens tot ubermensch...73
Nietzsche en het Nazisme............................................................................................. 73
God is dood!................................................................................................................. 76
Selbstüberwindung als zin van de Herenmoraal...........................................................76
Nietzsche als pedagoog?.............................................................................................. 76
7.2 De geesteswetenschappelijkke pedagogiek............................................................80
Algemeen.................................................................................................................. 80
Opvoeden als deel van het leven..............................................................................80
Hermeneutische achtergrond....................................................................................80
Opvoeding als doorgeven en intensifiëren van cultuur..............................................81
Constitutieve antinomieën van opvoeding................................................................81
Nimmer eindigend proces: objectivering en resubjectivering....................................82
Conservatief ideaal?.................................................................................................. 82
Hoofdstuk 8: Karl marx, kritische theorie en kritische pedagogiek..................82
8.1 karl marx................................................................................................................ 82
8.2 een marxistische pedagogie: de school van célestine freinet.................................85
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: wijsgerige pedagogiek als de zoektocht naar de essentie van
opvoeding...................................................................................................... 7
1.1 Wat is wijsgerige pedagogiek....................................................................................7
Opvoeden.................................................................................................................... 7
Wijsgerige pedagogiek (WP)........................................................................................7
Oorsprong en kernvragen............................................................................................ 8
Filosofie en levenskunst............................................................................................... 8
1.2 Klaus mollenhauer................................................................................................... 8
Opvoeden is geen technisch proces............................................................................8
Behaviorisme als extreme vorm van technisch opvoeden...........................................9
Constitutieve principes voor pedagogisch handelen (Meirieu)....................................9
Opvoeden als existentieel fenomeen.......................................................................10
Anti-pedagogiek vs. pedagogische houding..............................................................10
1.3 Gert biesta.............................................................................................................. 11
Wat learnification verhindert.....................................................................................11
Drie functies / doelstellingen van opvoeding (Biesta)................................................11
Belang van subjectivering........................................................................................11
Hoofdstuk 2: filosofie en opvoeding in de klassieke oudheid...........................12
2.1 de presocraten........................................................................................................ 12
Periodisering.............................................................................................................. 12
Voorbeeld................................................................................................................. 12
2.2 de sofisten, Socrates en Plato.................................................................................13
Verschuiving van interesse........................................................................................13
Nieuwe taak van de mens......................................................................................... 13
Belang voor pedagogiek........................................................................................... 13
2.2.1 de sofisten........................................................................................................... 15
Wie waren de Sofisten?............................................................................................. 15
Nieuwe thema’s in het denken..................................................................................15
Herwaardering van de Sofisten.................................................................................15
2.2.2 Socrates............................................................................................................... 16
Algemene kenmerken................................................................................................ 16
Levenshouding.......................................................................................................... 16
Bronnen..................................................................................................................... 16
Kernideeën................................................................................................................ 16
2.2.3 Plato.................................................................................................................... 17
Algemeen................................................................................................................. 17
Allegorie van de grot................................................................................................. 17
.................................................................................................................................. 19
Politieke filosofie........................................................................................................ 20
Pedagogische kernpunten......................................................................................... 20
2.2.4 Socrates, Plato en de sofisten als filosofen en opvoeders....................................21
Pedagogisch optimisme (athene)..............................................................................21
, Pedagogisch pessimisme / autoritarisme(plato)........................................................21
Twee figuren van pedagogen.....................................................................................21
2.3 aristoteles.............................................................................................. 22
Algemene kenmerken................................................................................................ 22
Kritiek op Plato......................................................................................................... 22
2.3.1 aristoteles opvattingen over de werkelijkheid......................................................22
Teleologie (doeloorzakelijkheid).................................................................................22
Relatie tot sofisten.................................................................................................... 22
Vergelijking Plato vs. Aristoteles...............................................................................24
PLATO........................................................................................................................ 24
ARISTOTELES............................................................................................................. 24
Statische en dualistische werkelijkheidsopvatting.....................................................24
IDEEËNWERELD......................................................................................................... 24
één, perfect, onvergankelijk......................................................................................24
(dat waar episteme zich op richt)..............................................................................24
STOFFELIJKE WERELD................................................................................................ 24
veelvuldig, imperfect, vergankelijk............................................................................24
(dat waar doksa zich op richt)...................................................................................24
Dynamische en monistische werkelijkheidsopvatting................................................24
imperfecte en vergankelijke......................................................................................24
MATERIËLE WERELD.................................................................................................. 24
(stof én vorm samen)................................................................................................ 24
PERFECTIE................................................................................................................. 24
(Volledige realisatie van vorm in stof).......................................................................24
.................................................................................................................................. 24
Kernidee................................................................................................................... 24
2.3.2 aristoteles mens en god beeld.............................................................................25
God........................................................................................................................... 25
Mens.......................................................................................................................... 25
2.3.3 het goede leven en de opvoeding tot deugdzaamheid........................................26
Het goede leven – metafysische basis.......................................................................26
Praktisch oordeelsvermogen.....................................................................................26
Samenvatting kernpunten......................................................................................... 26
2.3.4 aristoteles politieke filosofie................................................................................27
Kritiek op Plato.......................................................................................................... 27
Voorwaarden voor goed politiek leven.......................................................................27
Politiek en menselijke natuur.....................................................................................27
Constitutieve tegenstelling........................................................................................ 27
2.4 de helenistische filosofie......................................................................................... 28
Context Hellenistische Filosofie (vanaf 323 v.Chr.)....................................................28
Diogenes (404–323 v.Chr.) – cynisme ( vergelijken met rousseau)............................28
Kernideeën................................................................................................................ 28
2.4.1 epikoeros van samos..........................................................................................29
Hoogste goed en levensdoel.....................................................................................29
Kosmologie en wereldbeeld.......................................................................................29
Pedagogische implicaties.......................................................................................... 31
2.4.2 het stoïcisme....................................................................................................... 31
Ontstaan en kernideeën............................................................................................ 31
, Vrijheid en onvrijheid (Epictetus)...............................................................................31
Sociale en politieke dimensie....................................................................................33
Pedagogische implicaties.......................................................................................... 33
2.4.3 het scepticisme.................................................................................................... 33
Kernidee.................................................................................................................... 33
Praktische implicaties / pedagogie............................................................................33
Hoofdstuk 3: het christendom.......................................................................34
3.1 de radicaliteit van het vroege christendom............................................................34
Eerste radicale breuk: de Griekse Oudheid...............................................................34
ANTIEKE OUDHEID........................................................................................................ 34
HET CHRISTENDOM – RADICALE BREUK........................................................................34
Breuk met het antieke denken..................................................................................35
.................................................................................................................................. 35
Geloof, niet kennis (fideïsme)...................................................................................35
BIJBELSE RADICALITEIT................................................................................................. 37
Bergrede (Mt 5)......................................................................................................... 37
Verloren zoon (Lc 15)................................................................................................ 37
Werkers van het laatste uur (Mt 20)..........................................................................37
Bemin je vijand (Mt 5)............................................................................................... 37
AGAPÈ – DE LIEFDE ALS GEBOD....................................................................................37
ZONDE, SCHULD, EN GENADE......................................................................................38
HEIL EN HERGEBOORTE................................................................................................ 38
CHRISTUS ALS PEDAGOOG...........................................................................................38
VISIE 1 – FOUCAULT: PASTORALE MACHT......................................................................38
VISIE 2 – CHATEAUBRIAND: HET GENIE VAN HET CHRISTENDOM..................................39
3.2 de scholastieke filosofie als immunisering tegen de radicaliteit van het christendom
..................................................................................................................................... 39
MIDDELEEUWEN – SCHOLASTIEK..................................................................................39
(1) Schepping............................................................................................................ 39
(2) Ziel....................................................................................................................... 39
(3) God...................................................................................................................... 39
..................................................................................................................................... 40
Willem van ockam........................................................................................40
Hoofdstuk 4: René descartes als ‘vader’ van de moderniteit..........................41
4.1 de wending naar het subject en de rationele reconstructie van de werkelijkheid...41
4.2 Descartes tegenpool: Blaise pascal.........................................................................46
4.3 Descartes morale provisoire...................................................................................47
4.4 filosoferen en opvoeden na de breuk tussen subjectiviteit en objectiviteit 47
4.5 een andere ‘vader’ van de moderniteit: John Locke en de samenleving gedacht als
sociaal contract............................................................................................................ 50
, Hoofdstuk 5: Immanuel kant en de verlichting...............................................51
5.3 kritiek van het oordeelsvermogen: kants esthetica...............................................55
5.4 was ist aufklärung? En het publieke gebruik van de rede.......................................56
5.5 de pedagogische paradox (kant) en de zelfverantwoordelijke zelfbepaling
(langeveld).................................................................................................................... 56
Hoofdstuk 6: Rousseau en de humanistische verlichting................................57
6.1 politieke vrijheid als onderwerping aan de algemene wil........................................57
6.2 Êmile en de natuurlijke opvoeding..........................................................................59
6.3 de ‘perfectibilité’ van de mens...............................................................................64
6.4 Carl rogers en de humanistische pedagogiek.........................................................66
.................................................................................................................................. 66
Humanistische achtergrond.......................................................................................66
Rousseau’s invloed.................................................................................................... 66
De rol van de leerkracht............................................................................................ 66
Onderwijs en waarden............................................................................................... 67
Vergelijking Rogers ↔ Kant/Langeveld.......................................................................68
Hoofdstuk 7: Nietzsche en de geesteswetenschappelijke pedagogiek.............69
7.1 Friedrich Nietzsche: hoe de opgevoede mens als een heer/dame door het leven
gaat.............................................................................................................................. 69
Nietzsche...................................................................................................................... 69
Achtergrond............................................................................................................... 69
Kritiek op de westerse cultuur...................................................................................69
Opvoeding 4 eerste impressies.....................................................................................71
Drie gedaante-verwisselingen.......................................................................................73
Metaforen voor twee graduele zelfoverstijgingen van massa mens tot ubermensch...73
Nietzsche en het Nazisme............................................................................................. 73
God is dood!................................................................................................................. 76
Selbstüberwindung als zin van de Herenmoraal...........................................................76
Nietzsche als pedagoog?.............................................................................................. 76
7.2 De geesteswetenschappelijkke pedagogiek............................................................80
Algemeen.................................................................................................................. 80
Opvoeden als deel van het leven..............................................................................80
Hermeneutische achtergrond....................................................................................80
Opvoeding als doorgeven en intensifiëren van cultuur..............................................81
Constitutieve antinomieën van opvoeding................................................................81
Nimmer eindigend proces: objectivering en resubjectivering....................................82
Conservatief ideaal?.................................................................................................. 82
Hoofdstuk 8: Karl marx, kritische theorie en kritische pedagogiek..................82
8.1 karl marx................................................................................................................ 82
8.2 een marxistische pedagogie: de school van célestine freinet.................................85
