H4: Aandacht
4.1: Inleiding
Quote: Iedereen weet wat aandacht is… of toch niet?
William James schreef: “Everyone knows what attention is.”
Daarmee bedoelde hij dat we allemaal het gevoel kennen van ergens onze
aandacht op richten. Je kiest één ding waar je je op focust, en de rest vervaagt
naar de achtergrond.
Maar eigenlijk…niemand weet precies wat aandacht is.
Waarom? Omdat er niet één soort aandacht bestaat, maar heel veel
soorten.
Onderzoekers gebruiken het woord “aandacht” voor verschillende
processen.
Daardoor is het een soort parapluterm geworden: er valt van alles onder.
Voorbeelden: Hoe werkt aandacht?
Visuele illusies en zoekopdrachten
“Hoeveel paarden zie je?”: je moet goed zoeken om ze allemaal te zien.
“Zie je de vos? Indianen? Paarden?”: iedereen ziet iets anders op een
ander moment.
Dit toont dat aandacht bepaalt wat je opvalt.
Symbol cancellation test
Je moet telkens één symbooltje vinden tussen heel veel andere symbolen.
Dit meet geconcentreerd visueel zoeken.
De Strooptaak
Voorbeeld:
Je ziet een kaart met kleurwoorden in dezelfde kleur → makkelijk
Je ziet kleurwoorden in een andere kleur (“rood” in groene inkt) → moeilijk
Dit is moeilijker omdat twee processen botsen: lezen en kleuren benoemen. Er
ontstaat interferentie en je moet het automatische proces (lezen) onderdrukken.
Dit meet aandachtscontrole en inhibitie.
DIA 19 -
27
1
, Soorten aandacht
1: Visueel zoeken / gefocuseerde aandacht (focal attention)
Je kijkt heel precies naar details om iets terug te vinden. Ook wel: scrutiny =
aandachtig en serieel zoeken.
Voorbeelden:
Je sleutels zoeken
Verschillen zoeken tussen twee tekeningen
2: Aandachtscontrole en inhibitie
Dit is het vermogen om:
Je aandacht te sturen
Afleidingen te onderdrukken
Zoals in de Strooptaak.
3: Volgehouden aandacht (sustained attention)
Het vermogen om lang met één taak bezig te blijven, ook al is hij moeilijk of saai.
Voorbeelden:
Studeren
Rijden tijdens lange rit
Een lezing volgen
Aandachtsspan (hoelang we aandacht kunnen vasthouden)
Volwassenen: gemiddeld 20 min, maximum 40 min
2-jarige peuter: max. 5 min
ADHD: tussen 5 en 20 min
Microsoft-rapport:
o 2000: 12 sec
o 2016: 8 sec
o (ter vergelijking: goudvis 9 sec)
o Deze laatste cijfers zijn vaak kritiekloos herhaald, maar ze illustreren
de bezorgdheid over dalende aandacht.
2
, 4. Quotes over aandacht
“Genius is nothing but continued attention.”
→ Genialiteit = vermogen om volgehouden aandacht en inspanning te
leveren.
= concentratie + volhouden + moeite doen.
Einstein
“Any man who can drive safely while kissing a pretty girl is simply not giving the
kiss the attention it deserves.”
→ Je kunt sommige taken niet goed combineren.
→ Je moet je aandacht verdelen, en dat werkt niet altijd.
Voorbeelden: bellen en rijden, gsm en studeren, luisteren en tegelijk een
gesprek voeren
Dit gaat dus over: aandachtsfocus (op 1 taak) en aandachtsverdeling
(multitasking)
Interim conclusie
Eigenlijk is aandacht een complex begrip omdat:
Er veel soorten aandacht bestaan
Onderzoekers veel dichotomieën gebruiken (tweedelingen, zoals:
bewust/onbewust, focust/breed, intern/extern)
Er veel theorieën zijn
Er nog steeds controverses bestaan
Aandacht is dus géén simpele functie, maar een geheel van verschillende
processen.
De beroemde definitie van William James (1890)
James beschreef aandacht als:
Het mentaal kiezen van één ding uit veel mogelijke prikkels
Focalisatie: iets helder in de aandacht zetten
Concentratie: bewust ergens je aandacht op richten
Terugtrekken van andere dingen om beter te presteren op dat ene
Dit is een poëtische beschrijving van vooral gefocuseerde aandacht.
3
, 4.2: Selectieve aandacht
4.2.1: aandacht als filter
Wat is selectieve aandacht?
Selectieve aandacht betekent dat je één deel van alle informatie kiest om
op te letten, terwijl je de rest wegfiltert.
We krijgen voortdurend veel te veel informatie binnen via onze zintuigen.
Als we dat allemaal tegelijk zouden verwerken, zou ons brein overbelast
raken.
Daarom werkt ons aandachtssysteem als een filter:
Sommige informatie wordt doorgelaten omdat ze belangrijk is.
Andere informatie wordt tegengehouden omdat ze minder belangrijk is.
Dit filter maakt onze informatieverwerking sneller, efficiënter en minder
chaotisch.
Aandacht als filter in het geheugensysteem
In de klassieke geheugentheorieën is er een duidelijke volgorde:
1: Sensorieel register
Hier komt alle informatie binnen (beelden, geluiden, geuren…)
Dit geheugen is heel groot, maar houdt info heel kort vast.
2: Aandacht = bottleneck / filter
Hier beslist het brein: Wat is belangrijk genoeg om verder te verwerken?
Alleen geselecteerde info mag verder.
3: Werkgeheugen (kortetermijngeheugen – KTG)
Dit heeft een kleine capaciteit, dus het kan maar enkele dingen tegelijk
verwerken.
Aandacht is dus de poortwachter tussen enorme hoeveelheden inkomende
informatie en het kleine werkgeheugen.
4
4.1: Inleiding
Quote: Iedereen weet wat aandacht is… of toch niet?
William James schreef: “Everyone knows what attention is.”
Daarmee bedoelde hij dat we allemaal het gevoel kennen van ergens onze
aandacht op richten. Je kiest één ding waar je je op focust, en de rest vervaagt
naar de achtergrond.
Maar eigenlijk…niemand weet precies wat aandacht is.
Waarom? Omdat er niet één soort aandacht bestaat, maar heel veel
soorten.
Onderzoekers gebruiken het woord “aandacht” voor verschillende
processen.
Daardoor is het een soort parapluterm geworden: er valt van alles onder.
Voorbeelden: Hoe werkt aandacht?
Visuele illusies en zoekopdrachten
“Hoeveel paarden zie je?”: je moet goed zoeken om ze allemaal te zien.
“Zie je de vos? Indianen? Paarden?”: iedereen ziet iets anders op een
ander moment.
Dit toont dat aandacht bepaalt wat je opvalt.
Symbol cancellation test
Je moet telkens één symbooltje vinden tussen heel veel andere symbolen.
Dit meet geconcentreerd visueel zoeken.
De Strooptaak
Voorbeeld:
Je ziet een kaart met kleurwoorden in dezelfde kleur → makkelijk
Je ziet kleurwoorden in een andere kleur (“rood” in groene inkt) → moeilijk
Dit is moeilijker omdat twee processen botsen: lezen en kleuren benoemen. Er
ontstaat interferentie en je moet het automatische proces (lezen) onderdrukken.
Dit meet aandachtscontrole en inhibitie.
DIA 19 -
27
1
, Soorten aandacht
1: Visueel zoeken / gefocuseerde aandacht (focal attention)
Je kijkt heel precies naar details om iets terug te vinden. Ook wel: scrutiny =
aandachtig en serieel zoeken.
Voorbeelden:
Je sleutels zoeken
Verschillen zoeken tussen twee tekeningen
2: Aandachtscontrole en inhibitie
Dit is het vermogen om:
Je aandacht te sturen
Afleidingen te onderdrukken
Zoals in de Strooptaak.
3: Volgehouden aandacht (sustained attention)
Het vermogen om lang met één taak bezig te blijven, ook al is hij moeilijk of saai.
Voorbeelden:
Studeren
Rijden tijdens lange rit
Een lezing volgen
Aandachtsspan (hoelang we aandacht kunnen vasthouden)
Volwassenen: gemiddeld 20 min, maximum 40 min
2-jarige peuter: max. 5 min
ADHD: tussen 5 en 20 min
Microsoft-rapport:
o 2000: 12 sec
o 2016: 8 sec
o (ter vergelijking: goudvis 9 sec)
o Deze laatste cijfers zijn vaak kritiekloos herhaald, maar ze illustreren
de bezorgdheid over dalende aandacht.
2
, 4. Quotes over aandacht
“Genius is nothing but continued attention.”
→ Genialiteit = vermogen om volgehouden aandacht en inspanning te
leveren.
= concentratie + volhouden + moeite doen.
Einstein
“Any man who can drive safely while kissing a pretty girl is simply not giving the
kiss the attention it deserves.”
→ Je kunt sommige taken niet goed combineren.
→ Je moet je aandacht verdelen, en dat werkt niet altijd.
Voorbeelden: bellen en rijden, gsm en studeren, luisteren en tegelijk een
gesprek voeren
Dit gaat dus over: aandachtsfocus (op 1 taak) en aandachtsverdeling
(multitasking)
Interim conclusie
Eigenlijk is aandacht een complex begrip omdat:
Er veel soorten aandacht bestaan
Onderzoekers veel dichotomieën gebruiken (tweedelingen, zoals:
bewust/onbewust, focust/breed, intern/extern)
Er veel theorieën zijn
Er nog steeds controverses bestaan
Aandacht is dus géén simpele functie, maar een geheel van verschillende
processen.
De beroemde definitie van William James (1890)
James beschreef aandacht als:
Het mentaal kiezen van één ding uit veel mogelijke prikkels
Focalisatie: iets helder in de aandacht zetten
Concentratie: bewust ergens je aandacht op richten
Terugtrekken van andere dingen om beter te presteren op dat ene
Dit is een poëtische beschrijving van vooral gefocuseerde aandacht.
3
, 4.2: Selectieve aandacht
4.2.1: aandacht als filter
Wat is selectieve aandacht?
Selectieve aandacht betekent dat je één deel van alle informatie kiest om
op te letten, terwijl je de rest wegfiltert.
We krijgen voortdurend veel te veel informatie binnen via onze zintuigen.
Als we dat allemaal tegelijk zouden verwerken, zou ons brein overbelast
raken.
Daarom werkt ons aandachtssysteem als een filter:
Sommige informatie wordt doorgelaten omdat ze belangrijk is.
Andere informatie wordt tegengehouden omdat ze minder belangrijk is.
Dit filter maakt onze informatieverwerking sneller, efficiënter en minder
chaotisch.
Aandacht als filter in het geheugensysteem
In de klassieke geheugentheorieën is er een duidelijke volgorde:
1: Sensorieel register
Hier komt alle informatie binnen (beelden, geluiden, geuren…)
Dit geheugen is heel groot, maar houdt info heel kort vast.
2: Aandacht = bottleneck / filter
Hier beslist het brein: Wat is belangrijk genoeg om verder te verwerken?
Alleen geselecteerde info mag verder.
3: Werkgeheugen (kortetermijngeheugen – KTG)
Dit heeft een kleine capaciteit, dus het kan maar enkele dingen tegelijk
verwerken.
Aandacht is dus de poortwachter tussen enorme hoeveelheden inkomende
informatie en het kleine werkgeheugen.
4
