HOOFDSTUK 1 – OP EEN ONTDEKKINGSTOCHT DOOR EEN
BEKEND GEBIED
Letterlijk betekent sociologie “samenlevingskunde”
Sociologen willen te weten komen hoe mensen samenleven in allerhande
sociale verbanden, wat de kenmerken zijn van die samenlevingsverbanden
en door welke wetmatigheden ze worden gestuurd
1.1 HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG
Sociologische verbeelding is het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en
belevingswereld verband houdt met de bredere samenleving. Deze bestaat
volgens Mills uit drie componenten
- Geschiedenis verwijst ernaar dat we met een historisch geheugen de
wortels in het verleden van een samenleving moeten kennen om te
begrijpen wat er vandaag de dag gebeurt
Hoe kwam een samenleving tot stand en
hoe verandert ze?
- Biografie betreft gebeurtenissen in ons persoonlijk leven die ons hebben
gemaakt tot wie we zijn als sociaal wezen
- Sociale structuur gaat over de instituties die ons leven bepalen, hoe ze
werken en hoe ze de maatschappelijke orde in stand houden
Een statussymbool is een teken dat niet functioneel wordt gebruikt, maar als
verwijzing naar rijkdom, macht en prestige
Een eenvoudig voorbeeld van een statussymbool is een dure sportwagen. Je
hebt zo’n auto niet nodig om je te verplaatsen, maar mensen gebruiken hem
vaak om rijkdom of prestige te tonen
Mensen huwen meestal binnen hetzelfde sociale milieu: met mensen met
dezelfde religieuze overtuiging, etnische afkomst en opleiding
- Veel gemeenschappelijkheden
- Minder risico op conflicten
Heteronormativiteit = aanname dat heteroseksualiteit de standaard en/of
natuurlijke toestand van de mens is
1
,“Alles is contingent, maar niet arbitrair” (Elchardus, Spruyt en Vanroelen 2014)
-> Alles had anders kunnen zijn, maar ze zijn niet zomaar toevallig zo
geworden want ze zijn gevormd door historisch gegroeide redenen
1.2 NIEMAND IS EEN EILAND – ZEKER NIET IN TIJDEN VAN CORONA
1.3 EEN SOCIOLOGISCHE BLIK DOET BETER BEGRIJPEN
Durkheim zag een patroon in het Vlaamse suïcidecijfer
- Laagopgeleiden
De SES of sociaaleconomische status is een indicator die iemands plaats in
de samenleving aanduidt en die wordt gemeten aan de hand van
onderwijsniveau, het beroep en het inkomen
- Werklozen
- Mannen
- Alleenstaanden
- Mensen jonger dan vijftig
Te veel, maar ook een gebrek aan sociale integratie zouden aan de oorzaak
kunnen liggen van zelfmoord (nu meer “bespreekbaar”)
1.4 EEN EERSTE DEFINITIE VAN SOCIOLOGIE
Sociologie is de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen en tevens het sociaal
handelen van mensen in wisselwerking met deze patronen en structuren
2
,HOOFDSTUK 2 – DE SAMENLEVING IS EEN VELD VAN
TEGENGESTELDE KRACHTEN
Samen leven zorgt ervoor dat er perverse effecten ontstaan. Dit zijn effecten
die tegengesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoelingen van een handeling
- Voorbeeld: mattheüseffect
Het verwijst naar het verschijnsel dat maatschappelijke voordelen, hulp of
kansen vooral terechtkomen bij mensen die al bevoordeeld zijn terwijl de
groepen die de hulp het meest nodig hebben vaak achterblijven
2.1 INDIVIDU EN SAMENLEVING
De menselijke conditie: “In de wereld geworpen zijn” (Heidegger,
Kierkegaard, Sartre)
Concept vervreemding
Vervreemding verwijst naar het gevoel dat iemand geen verbondenheid
meer ervaart met zichzelf, anderen of de samenleving. Dit kan leiden tot
isolement, zinverlies of gebrek aan identificatie met de omgeving
Voorbeeld vervreemding = “hikikomori” (een fenomeen waarbij individuen
zich langdurig terugtrekken uit de samenleving en geïsoleerd geraken)
Nature versus nurture gaat over de focus op genetische gegevens of op de
invloed van de omgeving
2.2 DE SAMENLEVING: EEN VAT VOL MOGELIJKHEDEN EN
BEPERKINGEN
Institutionele drempels gaan over omstandigheden en procedures die
potentiële deelnemers uitsluiten van of ontmoedigen tot deelname
<-> Dispositionele drempels zijn gebaseerd op attitudes en
percepties ten aanzien van
2.3 SOLIDARITEIT VERSUS STRIJD
Solidariteit verwijst naar wat een groep – een organisatie – een samenleving
samenhoudt, solide maakt en een identiteit geeft
3
, - Warme/ spontane solidariteit = solidariteit uit persoonlijke betrokkenheid
- Koude/structurele solidariteit = wettelijk georganiseerde solidariteit
binnen de samenleving
Belangenconflict Conflict van relatieve schaarste waarbij twee
actoren dezelfde sociale goederen opeisen
Waardenconflict Conflict waarbij de ene actor de andere
actor zijn eigen opvattingen, waarden en
normen wil opleggen
Manifest conflict Open conflict dat zichtbaar is voor de actoren
en de toeschouwers
Latent conflict Conflict dat onderhuids suddert en niet wordt
waargenomen door betrokkenen
Functioneel conflict Conflict dat bijdraagt aan de continuïteit of
de groei van het samenlevingsverband
Disfunctioneel conflict Conflict waarbij onderhandelingsruimte en het
vermogen om naar oplossingen te zoeken
wordt gesloten
2.4 ONGELIJKHEID VERSUS GELIJKHEID
Grosso modo kunnen we drie perspectieven van gelijkheid onderscheiden
(Vranken, 2003)
- Juridische gelijkheid
Alle mensen vertrekken gelijk aan de start van hun leven en de achterstand
die ze tijdens hun leven oplopen heeft te maken met onvermijdelijke risico’s
van het leven of met hun eigen gedrag
- Gelijkheid als uitkomst
Mensen moeten ongeveer hetzelfde materiële rijkdom en hetzelfde inkomen
hebben en dit kan bekomen worden door (her)verdeling
- Perspectief van gelijke kansen
Mensen hebben gelijke rechten bij hun geboorte, maar hebben niet dezelfde
startpositie of gelijke middelen (afhankelijk van zowel gender, etnische
afkomst als het sociale milieu)
4
BEKEND GEBIED
Letterlijk betekent sociologie “samenlevingskunde”
Sociologen willen te weten komen hoe mensen samenleven in allerhande
sociale verbanden, wat de kenmerken zijn van die samenlevingsverbanden
en door welke wetmatigheden ze worden gestuurd
1.1 HET DAGELIJKSE LEVEN DOOR DE BRIL VAN DE SOCIOLOOG
Sociologische verbeelding is het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en
belevingswereld verband houdt met de bredere samenleving. Deze bestaat
volgens Mills uit drie componenten
- Geschiedenis verwijst ernaar dat we met een historisch geheugen de
wortels in het verleden van een samenleving moeten kennen om te
begrijpen wat er vandaag de dag gebeurt
Hoe kwam een samenleving tot stand en
hoe verandert ze?
- Biografie betreft gebeurtenissen in ons persoonlijk leven die ons hebben
gemaakt tot wie we zijn als sociaal wezen
- Sociale structuur gaat over de instituties die ons leven bepalen, hoe ze
werken en hoe ze de maatschappelijke orde in stand houden
Een statussymbool is een teken dat niet functioneel wordt gebruikt, maar als
verwijzing naar rijkdom, macht en prestige
Een eenvoudig voorbeeld van een statussymbool is een dure sportwagen. Je
hebt zo’n auto niet nodig om je te verplaatsen, maar mensen gebruiken hem
vaak om rijkdom of prestige te tonen
Mensen huwen meestal binnen hetzelfde sociale milieu: met mensen met
dezelfde religieuze overtuiging, etnische afkomst en opleiding
- Veel gemeenschappelijkheden
- Minder risico op conflicten
Heteronormativiteit = aanname dat heteroseksualiteit de standaard en/of
natuurlijke toestand van de mens is
1
,“Alles is contingent, maar niet arbitrair” (Elchardus, Spruyt en Vanroelen 2014)
-> Alles had anders kunnen zijn, maar ze zijn niet zomaar toevallig zo
geworden want ze zijn gevormd door historisch gegroeide redenen
1.2 NIEMAND IS EEN EILAND – ZEKER NIET IN TIJDEN VAN CORONA
1.3 EEN SOCIOLOGISCHE BLIK DOET BETER BEGRIJPEN
Durkheim zag een patroon in het Vlaamse suïcidecijfer
- Laagopgeleiden
De SES of sociaaleconomische status is een indicator die iemands plaats in
de samenleving aanduidt en die wordt gemeten aan de hand van
onderwijsniveau, het beroep en het inkomen
- Werklozen
- Mannen
- Alleenstaanden
- Mensen jonger dan vijftig
Te veel, maar ook een gebrek aan sociale integratie zouden aan de oorzaak
kunnen liggen van zelfmoord (nu meer “bespreekbaar”)
1.4 EEN EERSTE DEFINITIE VAN SOCIOLOGIE
Sociologie is de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen en tevens het sociaal
handelen van mensen in wisselwerking met deze patronen en structuren
2
,HOOFDSTUK 2 – DE SAMENLEVING IS EEN VELD VAN
TEGENGESTELDE KRACHTEN
Samen leven zorgt ervoor dat er perverse effecten ontstaan. Dit zijn effecten
die tegengesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoelingen van een handeling
- Voorbeeld: mattheüseffect
Het verwijst naar het verschijnsel dat maatschappelijke voordelen, hulp of
kansen vooral terechtkomen bij mensen die al bevoordeeld zijn terwijl de
groepen die de hulp het meest nodig hebben vaak achterblijven
2.1 INDIVIDU EN SAMENLEVING
De menselijke conditie: “In de wereld geworpen zijn” (Heidegger,
Kierkegaard, Sartre)
Concept vervreemding
Vervreemding verwijst naar het gevoel dat iemand geen verbondenheid
meer ervaart met zichzelf, anderen of de samenleving. Dit kan leiden tot
isolement, zinverlies of gebrek aan identificatie met de omgeving
Voorbeeld vervreemding = “hikikomori” (een fenomeen waarbij individuen
zich langdurig terugtrekken uit de samenleving en geïsoleerd geraken)
Nature versus nurture gaat over de focus op genetische gegevens of op de
invloed van de omgeving
2.2 DE SAMENLEVING: EEN VAT VOL MOGELIJKHEDEN EN
BEPERKINGEN
Institutionele drempels gaan over omstandigheden en procedures die
potentiële deelnemers uitsluiten van of ontmoedigen tot deelname
<-> Dispositionele drempels zijn gebaseerd op attitudes en
percepties ten aanzien van
2.3 SOLIDARITEIT VERSUS STRIJD
Solidariteit verwijst naar wat een groep – een organisatie – een samenleving
samenhoudt, solide maakt en een identiteit geeft
3
, - Warme/ spontane solidariteit = solidariteit uit persoonlijke betrokkenheid
- Koude/structurele solidariteit = wettelijk georganiseerde solidariteit
binnen de samenleving
Belangenconflict Conflict van relatieve schaarste waarbij twee
actoren dezelfde sociale goederen opeisen
Waardenconflict Conflict waarbij de ene actor de andere
actor zijn eigen opvattingen, waarden en
normen wil opleggen
Manifest conflict Open conflict dat zichtbaar is voor de actoren
en de toeschouwers
Latent conflict Conflict dat onderhuids suddert en niet wordt
waargenomen door betrokkenen
Functioneel conflict Conflict dat bijdraagt aan de continuïteit of
de groei van het samenlevingsverband
Disfunctioneel conflict Conflict waarbij onderhandelingsruimte en het
vermogen om naar oplossingen te zoeken
wordt gesloten
2.4 ONGELIJKHEID VERSUS GELIJKHEID
Grosso modo kunnen we drie perspectieven van gelijkheid onderscheiden
(Vranken, 2003)
- Juridische gelijkheid
Alle mensen vertrekken gelijk aan de start van hun leven en de achterstand
die ze tijdens hun leven oplopen heeft te maken met onvermijdelijke risico’s
van het leven of met hun eigen gedrag
- Gelijkheid als uitkomst
Mensen moeten ongeveer hetzelfde materiële rijkdom en hetzelfde inkomen
hebben en dit kan bekomen worden door (her)verdeling
- Perspectief van gelijke kansen
Mensen hebben gelijke rechten bij hun geboorte, maar hebben niet dezelfde
startpositie of gelijke middelen (afhankelijk van zowel gender, etnische
afkomst als het sociale milieu)
4
