Prof. dr. Nico De Witte
ONDERZOEKSMETHODEN EN -TECHNIEKEN III:
KWALITATIEVE METHODEN
1. WAT IS KWALITATIEF ONDERZOEK IN DE PSYCHOLOGIE EN WAS HET ECHT VERBORGEN?
1.1 Kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek
Psychologie is een opleiding met een stevige
kwantitatieve basis en het kwalitatief
onderzoek is daardoor een beetje naar de
achtergrond verschoven.
• Kwantitatieve onderzoekers:
cijfermateriaal
• Kwalitatieve onderzoekers
Deze twee onderzoeksbenaderingen zijn evenwaardig en de wetenschappelijke criteria voor de twee zijn hetzelfde,
alleen ga je zien dat er voor kwalitatief onderzoek meer vrijheidsgraden zijn dan voor het kwantitatief onderzoek.
1.2 Wat is kwalitatief onderzoek?
= een methode waar geen gebruik gemaakt wordt van cijfers, maar van taal, die interpretatief en naturalistisch
benaderd wordt – de taal gaat op een bepaalde manier moeten leiden tot een onderzoeksrapport, dus op één of
andere manier ga je die moeten interpreteren.
9 Controverse m.b.t. niet gebruik van cijfers ⇒ pluraliteit
1.2.1 Methodologische pluraliteit in de psychologie
Kwantitatief en kwalitatief onderzoek in psychologie = twee verschillende paradigma’s – Het kwantitatieve huis van
de psychologie staat al. Maar een kwalitatieve toevoeging is niet zo slecht, waarbij dat we naast ons eindresultaat
een cijfer hebben, dat we ook eens naar de persoon/ omgeving luisteren en de context proberen te begrijpen (dus hoe
dat cijfer ontstaan is).
9 Het is dus geen substitutie van het ene t.o.v. het andere, wel aanvullend – d.w.z. dat we het ene verkiezen en
het andere laten vallen, maar het is een aanvullende benadering t.o.v. het klassieke kwantitatieve.
Crisis in psychologie: sommige auteurs stellen exclusieve kwantificeerbaarheid in vraag – kunnen we de complexiteit
van de mens samenvatten in één of twee cijfers?
Dominantie kwantitatief/ kwalitatief onderzoek in psychologie:
Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
voert de boventoon is zeker aanwezig en niet te verwaarlozen
,1.2.2 Cijfermateriaal in kwalitatief onderzoek
Ook in kwalitatief onderzoek gebruiken we cijfers, maar niet als een analytisch getal!
• Beschrijven deelnemers en contexten context te beschrijven: bv. aantal deelnemers, leeftijdsrange, functies,
aantal interviews/observaties, duur van sessies – we gaan m.a.w. cijfers geven om aan te tonen hoeveel
deelnemers er zijn, hoelang de sessie van een interview geduurd heeft, etc.
• Beschrijven data: bv. “We codeerden 18 interviews” / “Er waren 142 pagina’s transcript” / “We deden 6
veldbezoeken”.
• Om patronen te tonen zonder te ‘kwantificeren als bewijs’: bv. welke thema’s komen vaak voor, welke
zelden, hoe verdelen thema’s zich over groepen/cases – we gaan wel cijfers gebruiken, maar we gaan die
cijfers niet rapporteren.
• Vergelijkingen tussen groepen of cases (beschrijvend): bv. “In groep A kwam thema Y vaker naar voren dan
in groep B” — maar je blijft voorzichtig met claims (zeker bij kleine n).
• Om kwaliteit/rigor te onderbouwen (procescijfers): bv. intercodeur-overeenkomst (met nuance), aantal
coderingsrondes, hoeveel data dubbel gecodeerd werd, aantal member checks – we gaan data interpreteren,
maar het zou kunnen dat een interview door 2 analisten onderzocht wordt en dat we dan gaan kijken ‘welke
overeenkomst is er tussen die twee codeurs?’. Member check = dat je na het interview en je wanneer je alles
gecodeerd hebt, teruggaat naar de persoon die je geïnterviewd hebt om te vragen: “Heb ik het goed
begrepen dat …?”.
• …
Op die manier kan je toch wel cijfermateriaal in het kwalitatief onderzoek binnen brengen, zonder dat het cijfer-
materiaal als bewijs gebruikt wordt.
1.2.3 Kenmerken kwalitatief onderzoek
• Rijkheid van data – rijke data is de verantwoordelijkheid van de persoon die het onderzoek doet. Dus als uw
data tijdens uw interview niet rijk zijn (d.w.z. dat mensen weinig gezegd hebben) dan heeft dat meer te
maken met u en zelden iets te maken met de geïnterviewde (d.w.z. dat de vragen niet duidelijk zijn of dat de
vragen geen gesprek uitlokken)
• Verwerpen positivisme: beiden verzamelen data, dus lijkt op positivisme – Zowel de kwalitatieve als de
kwantitatieve onderzoekers verzamelen data. Het positivisme zegt ‘je kan alleen maar kennis hebben als je
gegevens gaat verzamelen’. Dus lijkt kwalitatief onderzoek ook op positivisme.
Positivisme
= een natuurwetenschappelijke benadering – m.a.w. een stroming die vertrokken is vanuit de natuurwetenschappen:
zoektocht naar universele wetten
• ⇒ fysica, chemie: experiment, universalisme, meten, reductionisme (reductionisme = je gaat de complexiteit
van iets – bv. steentje dat valt door de zwaartekracht – reduceren tot een wetmatigheid)
• ⇒ invloed statistiek
⇒ psychologie (o.a.) spiegelt zich hieraan (proberen op zoek te gaan naar kennis o.b.v. iets te meten)
• ter vergelijking: sociologie: focus op kwalitatief onderzoek
• ter vergelijking: biologie: observatie – biologie gaat niet om zuiver meten, maar gaat om een observatie
Natuurwetenschappen zijn ook stukje gebaseerd op observatie, die niet direct meetbaar is.
2
,Expansie positivisme
Die kwantitatieve basis heeft ook een expansie meegemaakt door klinische psychologie (educatie, forensische,
marketing, …). Men ging eigenlijk onkwantificeren wat er aan de hand was in het kader van educatie, forensische
psychologie, marketing psychologie (wat maakt dat iemand een product gaat kopen en hoe kunnen ze hiertoe
aansporen?), …
Dominantie kwantitatieve benaderingen in psychologie!
Men tracht m.a.w. gedrag voor een stukje te voorspellen. De heilige graal is dus niets anders dan het kwantitatief
benaderen van de psychologie en de mens cijfermatig kunnen beschrijven.
Kwantitatieve dominantie
Kwantitatieve dominantie komt er door het zoeken naar wetenschappelijke nauwkeurigheid.
• Introductie ‘variabele’ (niet gekend in kwalitatief onderzoek): wereld opgebouwd uit variabelen volgens
kwantitatieve onderzoekers en moeten we op zoek gaan om de juiste variabele te meten en dan onze
hypothese te testen.
• Hypothesetesten
• Experimenteel design (Lady Tasting Tea van Fisher) – Het eerste experimenteel onderzoek was dat van Fisher:
een vrouw beweerde dat ze kon proeven of dat de melk in de thee gegoten werd of dat de thee in de melk
gegoten werd. Fisher heeft 4 tassen thee gemaakt met de melk er achteraf bij gegoten en dan 4 keer het
omgekeerde. Aan vrouw werd gevraagd: “Proef je dat?”. Door de kans te berekenen heeft hij uitgezocht dat
het puur toeval was en dat het niet kon. Dit heeft richting aangegeven voor veel experimenteel onderzoek!
• Factor analyse (persoonlijkheid) – waarbij we op zoek gaan naar ‘Welke variabelen horen bij elkaar?”,
regressie (gedrag) – “welke variabelen zullen een bepaald type gedrag voorspellen?”, correlatie
• Significantie: primair criterium
• Bij de introductie van onafhankelijke en afhankelijke variabele (die leiden naar stimulus – respons of naar
causaliteit, terwijl je in cross-sectioneel onderzoek nooit causaliteit kan aantonen)
⇒ Die wetenschappelijke nauwkeurigheid heeft er voor gezorgd dat er zekere status ontstaan is, waardoor je
beurzen voor wetenschappelijk onderzoek (w.o.) bekomen hebt en dat er continuïteit is.
⇒ Afkeer kwalitatief onderzoek (omdat wetenschappelijke nauwkeurigheid de bovenhand nam)
↔ Replicatiecrisis (zie Klein et al., 2018) – zij hebben experimenten van elkaar opnieuw gedaan en dan zie je dat veel
experimenten in de psychologie niet zomaar dezelfde resultaten geven als het door een onderzoeksinstituut gedaan
wordt, wat ons vragen doet stellen over de wetenschappelijke nauwkeurigheid. Als het wetenschappelijk nauwkeurig
zou zijn, zou er geen replicatiecrisis zijn.
Grondslagen voor kritiek op positivistische benadering
Historisch – waarom is die zuiver natuurwetenschappelijke benadering zo dominant in de psychologie?
• Door een gebrek aan kritische massa – weinig mensen die een discipline doen, d.w.z. dat ze allemaal in
dezelfde richting gaan kijken en hetzelfde gaan denken, zijnde het kwantitatieve primeert – Nu: groeiende
kritische massa → meer ruimte voor kritiektoename
• Psychologie enkel aan universiteiten, ver van het individu: opkomst praktijkwerkers met kennis mbt context
Is de positivistische benadering de enige echte, juiste??
3
, If we rejoice, for example, that present-day psychology is . . . increasingly empirical,
mechanistic, quantitative, nomothetic, analytic, and operational, we should also
beware of demanding slavish subservience to these pre-suppositions. Why not allow
Allport psychology as a science – for science is a broad and beneficent term – to be also
(1897 – 1967) rational, teleological, qualitative, idiographic, synoptic, and even non-operational?
9 Allport zegt: als we de psychologie als een mechanisch verhaal zien,
zuiver kwantitatief, vergeet dan ook niet dat we daar mee voort doen,
zonder dat we het bredere plaatje zien.
• Kwalitatief onderzoek kan een natuurlijke aanvulling zijn;
• dus we mogen de methoden niet blind kopiëren vanuit de fysica, die stelt
Brower dat we moeten loskomen van het object ter studie voor maximale
(1949) objectiviteit. Maar als we in de psychologie een mens volledig gaan
objectiveren, doen we schade aan het object.
⇒ DUS: introspectie is nodig!
= grondlegger van het positivisme, maar geen positivist in hedendaagse zin.
• Frans filosoof en socioloog
• Grondlegger positivisme (van het meten is weten, van die zuivere
natuurwetenschappelijke wiskundige benadering van de mens)
• Leefde ten tijde van de Franse revolutie waar dat er chaos ontstond
o Verlies aan zekerheden (religie en monarchie)
o Gebrek aan intellectueel kader
• Introductie positivisme, een belangrijke epistemologische stroming:
epistemologie = hoe wordt kennis verkregen en gevalideerd
• 3 fasen beschrijven de maatschappelijke evolutie:
(1) Theologische fase: kennis wordt verklaard via God en religie;
overtuigingen zijn sterk gebaseerd op traditie en overerving.
(Theïsme)
(2) Metafysische fase: nadruk op redeneren en het stellen van vragen;
Aguste Comte gebaseerd op abstracte principes zoals universele mensenrechten.
(1798 – 1857) (Verlichting) – Waarom hebben sommige mensen meer rechten
dan andere mensen?
(3) Wetenschappelijke (positieve) fase: maatschappelijke vraagstukken
worden beantwoord via wetenschap, los van religie en metafysica.
(Wetenschap)
• Belang van observeerbare feiten voor geldige kennis – we moeten m.a.w.
observeerbare feiten hebben voor grondige kennis. Dat wil niet zeggen
dat het meetbare observeerbare feiten moeten zijn: mainstream ⇒
positivistisch wordt gezien.
• Comte is eigenlijk niet die positivist die de natuurwetenschappelijke
benadering hanteert om tot kennis te komen – Hij verwierp kwantificatie
buiten de fysische wetenschappen: Cf. kritiek van kwalitatieve onder-
zoekers (zij doen dit ook, zeggen bv. ‘ben voorzichtig als je wiskunde gaat
toepassen op menselijk gedrag, want je gaat fouten maken’)
• Observeerbare feiten gelden echter voor zowel kwalitatief als kwantitatief
onderzoek: zijn positivisme was dus niet in strijd met kwalitatief onderzoek!
4
ONDERZOEKSMETHODEN EN -TECHNIEKEN III:
KWALITATIEVE METHODEN
1. WAT IS KWALITATIEF ONDERZOEK IN DE PSYCHOLOGIE EN WAS HET ECHT VERBORGEN?
1.1 Kwantitatief vs. kwalitatief onderzoek
Psychologie is een opleiding met een stevige
kwantitatieve basis en het kwalitatief
onderzoek is daardoor een beetje naar de
achtergrond verschoven.
• Kwantitatieve onderzoekers:
cijfermateriaal
• Kwalitatieve onderzoekers
Deze twee onderzoeksbenaderingen zijn evenwaardig en de wetenschappelijke criteria voor de twee zijn hetzelfde,
alleen ga je zien dat er voor kwalitatief onderzoek meer vrijheidsgraden zijn dan voor het kwantitatief onderzoek.
1.2 Wat is kwalitatief onderzoek?
= een methode waar geen gebruik gemaakt wordt van cijfers, maar van taal, die interpretatief en naturalistisch
benaderd wordt – de taal gaat op een bepaalde manier moeten leiden tot een onderzoeksrapport, dus op één of
andere manier ga je die moeten interpreteren.
9 Controverse m.b.t. niet gebruik van cijfers ⇒ pluraliteit
1.2.1 Methodologische pluraliteit in de psychologie
Kwantitatief en kwalitatief onderzoek in psychologie = twee verschillende paradigma’s – Het kwantitatieve huis van
de psychologie staat al. Maar een kwalitatieve toevoeging is niet zo slecht, waarbij dat we naast ons eindresultaat
een cijfer hebben, dat we ook eens naar de persoon/ omgeving luisteren en de context proberen te begrijpen (dus hoe
dat cijfer ontstaan is).
9 Het is dus geen substitutie van het ene t.o.v. het andere, wel aanvullend – d.w.z. dat we het ene verkiezen en
het andere laten vallen, maar het is een aanvullende benadering t.o.v. het klassieke kwantitatieve.
Crisis in psychologie: sommige auteurs stellen exclusieve kwantificeerbaarheid in vraag – kunnen we de complexiteit
van de mens samenvatten in één of twee cijfers?
Dominantie kwantitatief/ kwalitatief onderzoek in psychologie:
Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
voert de boventoon is zeker aanwezig en niet te verwaarlozen
,1.2.2 Cijfermateriaal in kwalitatief onderzoek
Ook in kwalitatief onderzoek gebruiken we cijfers, maar niet als een analytisch getal!
• Beschrijven deelnemers en contexten context te beschrijven: bv. aantal deelnemers, leeftijdsrange, functies,
aantal interviews/observaties, duur van sessies – we gaan m.a.w. cijfers geven om aan te tonen hoeveel
deelnemers er zijn, hoelang de sessie van een interview geduurd heeft, etc.
• Beschrijven data: bv. “We codeerden 18 interviews” / “Er waren 142 pagina’s transcript” / “We deden 6
veldbezoeken”.
• Om patronen te tonen zonder te ‘kwantificeren als bewijs’: bv. welke thema’s komen vaak voor, welke
zelden, hoe verdelen thema’s zich over groepen/cases – we gaan wel cijfers gebruiken, maar we gaan die
cijfers niet rapporteren.
• Vergelijkingen tussen groepen of cases (beschrijvend): bv. “In groep A kwam thema Y vaker naar voren dan
in groep B” — maar je blijft voorzichtig met claims (zeker bij kleine n).
• Om kwaliteit/rigor te onderbouwen (procescijfers): bv. intercodeur-overeenkomst (met nuance), aantal
coderingsrondes, hoeveel data dubbel gecodeerd werd, aantal member checks – we gaan data interpreteren,
maar het zou kunnen dat een interview door 2 analisten onderzocht wordt en dat we dan gaan kijken ‘welke
overeenkomst is er tussen die twee codeurs?’. Member check = dat je na het interview en je wanneer je alles
gecodeerd hebt, teruggaat naar de persoon die je geïnterviewd hebt om te vragen: “Heb ik het goed
begrepen dat …?”.
• …
Op die manier kan je toch wel cijfermateriaal in het kwalitatief onderzoek binnen brengen, zonder dat het cijfer-
materiaal als bewijs gebruikt wordt.
1.2.3 Kenmerken kwalitatief onderzoek
• Rijkheid van data – rijke data is de verantwoordelijkheid van de persoon die het onderzoek doet. Dus als uw
data tijdens uw interview niet rijk zijn (d.w.z. dat mensen weinig gezegd hebben) dan heeft dat meer te
maken met u en zelden iets te maken met de geïnterviewde (d.w.z. dat de vragen niet duidelijk zijn of dat de
vragen geen gesprek uitlokken)
• Verwerpen positivisme: beiden verzamelen data, dus lijkt op positivisme – Zowel de kwalitatieve als de
kwantitatieve onderzoekers verzamelen data. Het positivisme zegt ‘je kan alleen maar kennis hebben als je
gegevens gaat verzamelen’. Dus lijkt kwalitatief onderzoek ook op positivisme.
Positivisme
= een natuurwetenschappelijke benadering – m.a.w. een stroming die vertrokken is vanuit de natuurwetenschappen:
zoektocht naar universele wetten
• ⇒ fysica, chemie: experiment, universalisme, meten, reductionisme (reductionisme = je gaat de complexiteit
van iets – bv. steentje dat valt door de zwaartekracht – reduceren tot een wetmatigheid)
• ⇒ invloed statistiek
⇒ psychologie (o.a.) spiegelt zich hieraan (proberen op zoek te gaan naar kennis o.b.v. iets te meten)
• ter vergelijking: sociologie: focus op kwalitatief onderzoek
• ter vergelijking: biologie: observatie – biologie gaat niet om zuiver meten, maar gaat om een observatie
Natuurwetenschappen zijn ook stukje gebaseerd op observatie, die niet direct meetbaar is.
2
,Expansie positivisme
Die kwantitatieve basis heeft ook een expansie meegemaakt door klinische psychologie (educatie, forensische,
marketing, …). Men ging eigenlijk onkwantificeren wat er aan de hand was in het kader van educatie, forensische
psychologie, marketing psychologie (wat maakt dat iemand een product gaat kopen en hoe kunnen ze hiertoe
aansporen?), …
Dominantie kwantitatieve benaderingen in psychologie!
Men tracht m.a.w. gedrag voor een stukje te voorspellen. De heilige graal is dus niets anders dan het kwantitatief
benaderen van de psychologie en de mens cijfermatig kunnen beschrijven.
Kwantitatieve dominantie
Kwantitatieve dominantie komt er door het zoeken naar wetenschappelijke nauwkeurigheid.
• Introductie ‘variabele’ (niet gekend in kwalitatief onderzoek): wereld opgebouwd uit variabelen volgens
kwantitatieve onderzoekers en moeten we op zoek gaan om de juiste variabele te meten en dan onze
hypothese te testen.
• Hypothesetesten
• Experimenteel design (Lady Tasting Tea van Fisher) – Het eerste experimenteel onderzoek was dat van Fisher:
een vrouw beweerde dat ze kon proeven of dat de melk in de thee gegoten werd of dat de thee in de melk
gegoten werd. Fisher heeft 4 tassen thee gemaakt met de melk er achteraf bij gegoten en dan 4 keer het
omgekeerde. Aan vrouw werd gevraagd: “Proef je dat?”. Door de kans te berekenen heeft hij uitgezocht dat
het puur toeval was en dat het niet kon. Dit heeft richting aangegeven voor veel experimenteel onderzoek!
• Factor analyse (persoonlijkheid) – waarbij we op zoek gaan naar ‘Welke variabelen horen bij elkaar?”,
regressie (gedrag) – “welke variabelen zullen een bepaald type gedrag voorspellen?”, correlatie
• Significantie: primair criterium
• Bij de introductie van onafhankelijke en afhankelijke variabele (die leiden naar stimulus – respons of naar
causaliteit, terwijl je in cross-sectioneel onderzoek nooit causaliteit kan aantonen)
⇒ Die wetenschappelijke nauwkeurigheid heeft er voor gezorgd dat er zekere status ontstaan is, waardoor je
beurzen voor wetenschappelijk onderzoek (w.o.) bekomen hebt en dat er continuïteit is.
⇒ Afkeer kwalitatief onderzoek (omdat wetenschappelijke nauwkeurigheid de bovenhand nam)
↔ Replicatiecrisis (zie Klein et al., 2018) – zij hebben experimenten van elkaar opnieuw gedaan en dan zie je dat veel
experimenten in de psychologie niet zomaar dezelfde resultaten geven als het door een onderzoeksinstituut gedaan
wordt, wat ons vragen doet stellen over de wetenschappelijke nauwkeurigheid. Als het wetenschappelijk nauwkeurig
zou zijn, zou er geen replicatiecrisis zijn.
Grondslagen voor kritiek op positivistische benadering
Historisch – waarom is die zuiver natuurwetenschappelijke benadering zo dominant in de psychologie?
• Door een gebrek aan kritische massa – weinig mensen die een discipline doen, d.w.z. dat ze allemaal in
dezelfde richting gaan kijken en hetzelfde gaan denken, zijnde het kwantitatieve primeert – Nu: groeiende
kritische massa → meer ruimte voor kritiektoename
• Psychologie enkel aan universiteiten, ver van het individu: opkomst praktijkwerkers met kennis mbt context
Is de positivistische benadering de enige echte, juiste??
3
, If we rejoice, for example, that present-day psychology is . . . increasingly empirical,
mechanistic, quantitative, nomothetic, analytic, and operational, we should also
beware of demanding slavish subservience to these pre-suppositions. Why not allow
Allport psychology as a science – for science is a broad and beneficent term – to be also
(1897 – 1967) rational, teleological, qualitative, idiographic, synoptic, and even non-operational?
9 Allport zegt: als we de psychologie als een mechanisch verhaal zien,
zuiver kwantitatief, vergeet dan ook niet dat we daar mee voort doen,
zonder dat we het bredere plaatje zien.
• Kwalitatief onderzoek kan een natuurlijke aanvulling zijn;
• dus we mogen de methoden niet blind kopiëren vanuit de fysica, die stelt
Brower dat we moeten loskomen van het object ter studie voor maximale
(1949) objectiviteit. Maar als we in de psychologie een mens volledig gaan
objectiveren, doen we schade aan het object.
⇒ DUS: introspectie is nodig!
= grondlegger van het positivisme, maar geen positivist in hedendaagse zin.
• Frans filosoof en socioloog
• Grondlegger positivisme (van het meten is weten, van die zuivere
natuurwetenschappelijke wiskundige benadering van de mens)
• Leefde ten tijde van de Franse revolutie waar dat er chaos ontstond
o Verlies aan zekerheden (religie en monarchie)
o Gebrek aan intellectueel kader
• Introductie positivisme, een belangrijke epistemologische stroming:
epistemologie = hoe wordt kennis verkregen en gevalideerd
• 3 fasen beschrijven de maatschappelijke evolutie:
(1) Theologische fase: kennis wordt verklaard via God en religie;
overtuigingen zijn sterk gebaseerd op traditie en overerving.
(Theïsme)
(2) Metafysische fase: nadruk op redeneren en het stellen van vragen;
Aguste Comte gebaseerd op abstracte principes zoals universele mensenrechten.
(1798 – 1857) (Verlichting) – Waarom hebben sommige mensen meer rechten
dan andere mensen?
(3) Wetenschappelijke (positieve) fase: maatschappelijke vraagstukken
worden beantwoord via wetenschap, los van religie en metafysica.
(Wetenschap)
• Belang van observeerbare feiten voor geldige kennis – we moeten m.a.w.
observeerbare feiten hebben voor grondige kennis. Dat wil niet zeggen
dat het meetbare observeerbare feiten moeten zijn: mainstream ⇒
positivistisch wordt gezien.
• Comte is eigenlijk niet die positivist die de natuurwetenschappelijke
benadering hanteert om tot kennis te komen – Hij verwierp kwantificatie
buiten de fysische wetenschappen: Cf. kritiek van kwalitatieve onder-
zoekers (zij doen dit ook, zeggen bv. ‘ben voorzichtig als je wiskunde gaat
toepassen op menselijk gedrag, want je gaat fouten maken’)
• Observeerbare feiten gelden echter voor zowel kwalitatief als kwantitatief
onderzoek: zijn positivisme was dus niet in strijd met kwalitatief onderzoek!
4
