Samenvatting Proefdierkunde
H1: Historiek
HISTORIEK
Vroege geschiedenis
● Eerder studies op mensen dan op dieren → parallel aan ontwikkeling geneeskunde
- in 1550 BC al menselijke anatomische studies
● Hippocrates (400 BC): beschrijven anatomie & vivisectie
● Alexandrijnse school (250 BC): menselijke dissectie algemeen
● Galenus (130-201 AD):
- Fysiologie (varkens, honden, apen)
- experimenteel onderzoek
- dier als model voor mens
● Verspreiding Christendom (4de eeuw): weinig onderzoek, weinig/geen dieren
● Scala naturae (1579)
Vanaf Renaissance
● Vanaf 15de eeuw:
- zoektocht naar nieuwe kennis
- belang empirie
- heruitgave Galenus
● Paracelsus (Zwitser)
● Andreas Vesalius (1514-1564): anatomie v/d mens
- “De humani corporis fabrica libri septem” (boeken)
- lessen anatomie
● William Harvey (1579-1657):
- dier als infobron, fysiologisch onderzoek → geen verdoving!!
- bloedsomloop
● Cartesiaans beeld v/h dier:
- René Descartes (1596-1650): “Cogito ergo sum” & Cartesiaans assenstelsel
→ dier als mechanisch object: geen bewustzijn, geen pijn
17de & 18de eeuw
● Routineuze vivisectie sinds 17de eeuw
● 18de eeuw: ratio & sentiment:
- von Hallen (1707-1777): kritiek op mechanistisch beeld
- stop vivisectie om morele redenen
,19de eeuw & verder
● 2de helft 19de eeuw: Cartesianisme is niet dood!
- sterke groeie vivisectie
- ontdekking anestesie
- Darwinisme: wetenschappelijke basis voor gebruik dieren
● Claude Bernard (1823-1878):
- onderzoek naar organen, zenuwen, …
- “dieren gebruiken ipv mensen is moreel juist”
● Discussie in Engeland, Frankrijk, Duitsland,...
● Wel aandacht voor welzijn bij:
- Pavlov, Steinach
- om ethische & methodologische redenen
● Ontwikkeling microbiologie
- Robert Koch (1884): pathogeniciteit micro-organisme enkel bewezen na
infectie-experiment met gezonde dieren
● Ontwikkeling vaccins: (Louis Pasteur, 1880)
● Na WO I: farmaca, toxicologie, immunologie
- wettelijke verplichtingen ivm testen van actieve stoffen op dieren → grote
toename aantal proefdieren
● Evolutie diersoorten:
- tot eind 19de eeuw: honden, katten, konijnen, varkens
- later: knaagdieren (ratten & muizen)
Maatschappelijk protest
● Tot 17de eeuw: weinig/niets
● Eind 17de eeuw - 18de eeuw: effect op mens ( “beul”)
● 19de eeuw: echte protestbeweging in Engeland
- “Brown dog affair”:
- Terriër gebruikt tijdens illegale vivisectie demonstratielessen in London
- “Shambles of Science” & grote maatschappelijke discussie
- Standbeeld in 1906
- 1876: Cruelty to Animals Act → eerste wet ivm gebruik dieren in onderzoek
Het “recente” debat
● Victims of science (Ryder, 1975)
● Animal Liberation (Singer, 1975)
● Animal rights and human morality (Rolan, 1981)
● The case for animal rights (Regan, 1983)
→ morele bezwaren tegen gebruik van dieren in experimenten
,STATISTIEKEN & EVOLUTIES
Stand van zaken
● Wereldwijd: ong. 100 miljoen proefdieren/jaar
● VS: +/- 20 miljoen/jaar
● EU: +/- 11 miljoen/jaar
- dalende trend (2015: 11,2M; 2016: 11,0M; 2017: 10,7M; 2020: 6,6M)
- Noorwegen hoogste aantal
- België: (2010) 700.708 → (2020) 537.275
- Vlaanderen: (2014) 273.547 → (2022) 238.996 (waarvan 2643
hergebruik)
- Wallonië: (2022) 142.948
- Brussel: (2022) 51.551
→ fluctuerende cijfers:
- ontwikkeling alternatieven, ethiek, wetgeving → daling
- ontwikkeling transgene dieren → stijging
- 2020: corona
Gebruikte diertypes in Vlaanderen (2022)
● Muizen: 58,26%
● Kippen: 17,01%
● Zebravissen: 11,60%
● Ratten: 3,86%
…
● Geiten: 0,0004%
Onderzoeksdoelen in Vlaanderen (2022)
, H2: Wetgeving
(relevante wetgeving)
● Wet betreffende bescherming & het welzijn der dieren (14/8/1986, & wijzigingen)
● KB betreffende de bescherming van proefdieren (29/5/2013)
● Besluiten van Vlaamse Regering tot wijziging v/h KB → meest recente wijziging
2/3/26
Richtlijn 2010/63/EU: Bescherming van dieren gebruikt voor wetenschappelijke doelen
- Geen bedreigde soorten (tenzij niet anders mogelijk)
- Geen wilde of verwilderde dieren of primaten (tenzij nationale toestemming)
- studie naar gebruik primaten van speciale kolonies
- toegelaten doelstellingen gepreciseerd
(toegelaten doelstellingen)
1. Fundamenteel onderzoek
2. Omzettingsgericht of toegepast onderzoek met 1 v/d volgende doelstellingen:
a.) vermijden, voorkoming, diagnose of behandeling van ziekten,
gezondheidsstoornissen of andere afwijkingen, dan wel de gevolgen daarvan bij
mensen, dieren of planten
b.) beoordeling, opsporing, regulering of wijziging van fysiologische toestanden bij
mensen, dieren of planten
c.) het welzijn van dieren & de verbetering v/d productieomstandigheden voor dieren
die voor landbouwdoeleinden worden gefokt
3. Ontwikkelen, vervaardiging of testen v/d kwaliteit , doeltreffendheid &
veiligheid van geneesmiddelen, levensmiddelen & diervoeders & andere
stoffen of producten
4. Bescherming v/h milieu in het belang v/d gezondheid of het welzijn van mens
of dier
5. Onderzoek gericht op het behoud v/d soort
6. Hoger onderwijs of opleiding voor het verwerven, op peil houden of verbeteren
van beroepsvaardigheden
7. Forensisch onderzoek
(definities)
● Dierproef = elk al dan niet invasief gebruik van een dier voor experimentele of
andere wetenschappelijke doeleinden, waarvan het resultaat bekend of onbekend
is, of voor onderwijskundige doeleinden, die bij het dier meer pijn, lijden of
blijvende schade veroorzaken als het inbrengen van een naald volgens goed
diergeneeskundig vakmanschap
→ niet het doden van dieren met als enige doel het gebruik van hun organen of
weefsels
H1: Historiek
HISTORIEK
Vroege geschiedenis
● Eerder studies op mensen dan op dieren → parallel aan ontwikkeling geneeskunde
- in 1550 BC al menselijke anatomische studies
● Hippocrates (400 BC): beschrijven anatomie & vivisectie
● Alexandrijnse school (250 BC): menselijke dissectie algemeen
● Galenus (130-201 AD):
- Fysiologie (varkens, honden, apen)
- experimenteel onderzoek
- dier als model voor mens
● Verspreiding Christendom (4de eeuw): weinig onderzoek, weinig/geen dieren
● Scala naturae (1579)
Vanaf Renaissance
● Vanaf 15de eeuw:
- zoektocht naar nieuwe kennis
- belang empirie
- heruitgave Galenus
● Paracelsus (Zwitser)
● Andreas Vesalius (1514-1564): anatomie v/d mens
- “De humani corporis fabrica libri septem” (boeken)
- lessen anatomie
● William Harvey (1579-1657):
- dier als infobron, fysiologisch onderzoek → geen verdoving!!
- bloedsomloop
● Cartesiaans beeld v/h dier:
- René Descartes (1596-1650): “Cogito ergo sum” & Cartesiaans assenstelsel
→ dier als mechanisch object: geen bewustzijn, geen pijn
17de & 18de eeuw
● Routineuze vivisectie sinds 17de eeuw
● 18de eeuw: ratio & sentiment:
- von Hallen (1707-1777): kritiek op mechanistisch beeld
- stop vivisectie om morele redenen
,19de eeuw & verder
● 2de helft 19de eeuw: Cartesianisme is niet dood!
- sterke groeie vivisectie
- ontdekking anestesie
- Darwinisme: wetenschappelijke basis voor gebruik dieren
● Claude Bernard (1823-1878):
- onderzoek naar organen, zenuwen, …
- “dieren gebruiken ipv mensen is moreel juist”
● Discussie in Engeland, Frankrijk, Duitsland,...
● Wel aandacht voor welzijn bij:
- Pavlov, Steinach
- om ethische & methodologische redenen
● Ontwikkeling microbiologie
- Robert Koch (1884): pathogeniciteit micro-organisme enkel bewezen na
infectie-experiment met gezonde dieren
● Ontwikkeling vaccins: (Louis Pasteur, 1880)
● Na WO I: farmaca, toxicologie, immunologie
- wettelijke verplichtingen ivm testen van actieve stoffen op dieren → grote
toename aantal proefdieren
● Evolutie diersoorten:
- tot eind 19de eeuw: honden, katten, konijnen, varkens
- later: knaagdieren (ratten & muizen)
Maatschappelijk protest
● Tot 17de eeuw: weinig/niets
● Eind 17de eeuw - 18de eeuw: effect op mens ( “beul”)
● 19de eeuw: echte protestbeweging in Engeland
- “Brown dog affair”:
- Terriër gebruikt tijdens illegale vivisectie demonstratielessen in London
- “Shambles of Science” & grote maatschappelijke discussie
- Standbeeld in 1906
- 1876: Cruelty to Animals Act → eerste wet ivm gebruik dieren in onderzoek
Het “recente” debat
● Victims of science (Ryder, 1975)
● Animal Liberation (Singer, 1975)
● Animal rights and human morality (Rolan, 1981)
● The case for animal rights (Regan, 1983)
→ morele bezwaren tegen gebruik van dieren in experimenten
,STATISTIEKEN & EVOLUTIES
Stand van zaken
● Wereldwijd: ong. 100 miljoen proefdieren/jaar
● VS: +/- 20 miljoen/jaar
● EU: +/- 11 miljoen/jaar
- dalende trend (2015: 11,2M; 2016: 11,0M; 2017: 10,7M; 2020: 6,6M)
- Noorwegen hoogste aantal
- België: (2010) 700.708 → (2020) 537.275
- Vlaanderen: (2014) 273.547 → (2022) 238.996 (waarvan 2643
hergebruik)
- Wallonië: (2022) 142.948
- Brussel: (2022) 51.551
→ fluctuerende cijfers:
- ontwikkeling alternatieven, ethiek, wetgeving → daling
- ontwikkeling transgene dieren → stijging
- 2020: corona
Gebruikte diertypes in Vlaanderen (2022)
● Muizen: 58,26%
● Kippen: 17,01%
● Zebravissen: 11,60%
● Ratten: 3,86%
…
● Geiten: 0,0004%
Onderzoeksdoelen in Vlaanderen (2022)
, H2: Wetgeving
(relevante wetgeving)
● Wet betreffende bescherming & het welzijn der dieren (14/8/1986, & wijzigingen)
● KB betreffende de bescherming van proefdieren (29/5/2013)
● Besluiten van Vlaamse Regering tot wijziging v/h KB → meest recente wijziging
2/3/26
Richtlijn 2010/63/EU: Bescherming van dieren gebruikt voor wetenschappelijke doelen
- Geen bedreigde soorten (tenzij niet anders mogelijk)
- Geen wilde of verwilderde dieren of primaten (tenzij nationale toestemming)
- studie naar gebruik primaten van speciale kolonies
- toegelaten doelstellingen gepreciseerd
(toegelaten doelstellingen)
1. Fundamenteel onderzoek
2. Omzettingsgericht of toegepast onderzoek met 1 v/d volgende doelstellingen:
a.) vermijden, voorkoming, diagnose of behandeling van ziekten,
gezondheidsstoornissen of andere afwijkingen, dan wel de gevolgen daarvan bij
mensen, dieren of planten
b.) beoordeling, opsporing, regulering of wijziging van fysiologische toestanden bij
mensen, dieren of planten
c.) het welzijn van dieren & de verbetering v/d productieomstandigheden voor dieren
die voor landbouwdoeleinden worden gefokt
3. Ontwikkelen, vervaardiging of testen v/d kwaliteit , doeltreffendheid &
veiligheid van geneesmiddelen, levensmiddelen & diervoeders & andere
stoffen of producten
4. Bescherming v/h milieu in het belang v/d gezondheid of het welzijn van mens
of dier
5. Onderzoek gericht op het behoud v/d soort
6. Hoger onderwijs of opleiding voor het verwerven, op peil houden of verbeteren
van beroepsvaardigheden
7. Forensisch onderzoek
(definities)
● Dierproef = elk al dan niet invasief gebruik van een dier voor experimentele of
andere wetenschappelijke doeleinden, waarvan het resultaat bekend of onbekend
is, of voor onderwijskundige doeleinden, die bij het dier meer pijn, lijden of
blijvende schade veroorzaken als het inbrengen van een naald volgens goed
diergeneeskundig vakmanschap
→ niet het doden van dieren met als enige doel het gebruik van hun organen of
weefsels
