Familiaal vermogensrecht
INLEIDING
Wat is familiaal vermogensrecht?
- Definitie: regelt de vermogensrechtelijke aspecten van het familie- en gezinsrecht
- Recht na hervorming
- Situering van het familiaal vermogensrecht
Familiaal vermogensrecht en het Belgische privaatrecht
o Aanknoping met het familierecht
Wie behoort tot de ‘familie’?
Hoe ontstaat de ‘familie’?
o Aanknoping met het vermogensrecht
Privaatautonomie uitgangspunt
Grenzen aan de privaatautonomie
Familiaal vermogensrecht in het licht van de internationalisering/ harmonisering van het
Europees en/of internationaal privaatrecht
o Klassiek: grote verscheidenheid door de onlosmakelijk (geachte) band met de
cultuur
Maar in omringende landen duikt wel dezelfde tendenzen op
o Gevolgen
Relatievermogensrecht
Erfrecht
Giften
- Klassieke tripartite
Familiaal vermogensrecht = 3 onderdelen gaan samen met elkaar (intagreren)
o Relatievermogensrecht
o Erfrecht
o Giften (in het bijzonder schenkingen en testamenten)
Relatievermogensrecht (huwelijksvermogensrecht cq samenwoningsvermogensrecht)
o Wat? Geheel van rechtsregels dat, tijdens de relatie (huwelijk cq samenwoning)
en bij de ontbinding ervan, de vermogensrechtelijke verhoudingen regelt van de
partners (echtgenoten cq samenwoners), zowel ten opzichte van elkaar als
tegenover derden
o Belangrijke hervorming bij Wet Huwelijksvermogensrecht 22 juli 2018 en bij Wet
19 januari 2022
Huwelijksvermogensrecht: primair stelsel (art. 212-224 OBW – hierna
ook BW), secundair stelsel (Boek 2 titel 3 BW – vanaf 1 juli 2022)
Samenwoningsvermogensrecht (art. 1475-1479 OBW)
Erfrecht
o Wat?: geheel van rechtsregels dat de overgang regelt van het vermogen van een
persoon bij diens overlijden naar een (of meer) andere levende perso(o)n(en)
o Belangrijke hervorming bij Wet van 31 juli 2017 (en gedeeltelijke reparatie in
2018!) en bij Wet van 19 januari 2022
Boek 4 BW (vanaf 1 juli 2022)
(Enkele bijzondere wetten, zoals Verzekeringswet)
1
, Giften (schenkingen, testamenten, bijzondere soorten giften)
o Wat? Een gift is een rechtshandeling onder kosteloze titel waarbij een persoon
aan een andere persoon geheel om niet een vermogens-bestanddeel verschaft.
o Instrumenten:
Algemeen: Boek 4 titel 2 BW.
Bijzondere soorten giften: Boek 4 titel 2 BW.
DEEL 1: RELATIEVERMOGENSRECHT
Inleiding
Relatievermogensrecht
- Definitie: geheel van regels, zowel tijdens relatie als op ogenblik bij ontbinding van relatie, de
vermogensrechtelijke verhouding regelt tussen koppel onderling en tussen koppel en derden
(bv. schuldeisers)
Relatie en vermogen: 2 componenten die centraal staan
- “Relatie”
Onderscheid tussen huwelijksvermogensrecht en samenwoningsvermogensrecht
o Huwelijksvermogensrecht = regeling van de vermogensrechtelijke aanspraken
tussen gehuwden
Wet voorziet uitvoerig beschermingsmechanisme waaraan de
echtgenoten contractueel wijzigingen kunnen aanbrengen
o Samenwoningsvermogensrecht = intieme relaties die niet bezegeld zijn door het
huwelijk
Nauwelijks enige bescherming voor de wettelijke/feitelijke samenwoners
door de wet
Samenwoners kunnen contractueel een bescherming vastleggen, maar
mogelijkheden zijn beperkter
Deel rechtsleer pleit voor billijk relatievermogensrecht
o Idee hierachter: huwelijksvermogensrecht niet exclusief is voorbehouden voor de
gehuwden, maar ook van toepassing op alle andere personen die een intieme
relatie onderhouden
Wet heeft mogelijkheid bevestigd om te huwen met zuivere scheiding van goederen
(koude uitsluiting). Wet houdt zich aan het principe dat echtgenoten zelf hun
vermogensrechtelijke aanspraken moeten regelen naar goeddunken
Elke relatie? Kan gehuwd, wettelijk samenwonend, feitelijk samenwonend, gewoon
relatie zonder samenwonend
Regels zijn niet hetzelfde voor elke relatie
Vermogen
- Relatievermogensrecht ziet op de regeling van de vermogensrechtelijke verhoudingen
(tijdens de relatie en de afwikkeling ervan bij beëindiging) zowel tussen de partners onderling
als tegenover derden. De persoonlijke verhoudingen blijven buiten beschouwing
Alimentatieregeling valt er meestal buiten want wordt beschouwd als een uitloper van de
persoonlijke gevolgen na de beëindiging van de relatie. Maar is dit onderscheid
houdbaar?
2
, o Lega lata: finaliteit van het relatievermogensrecht en alimentatie is duidelijk
verschillend. Het relatievermogensrecht verleent vermogensrechtelijke
aanspraken in functie van de wet, of andersluidende afspraak daarover tussen
partners. De vermogensrechtelijke aanspraken zijn (wettelijk of contractueel)
vastgelegd en verlenen elk van de partners een bepaalde aanspraak op het
vermogen, los van de omringende omstandigheden. Alimentatie lenigt
behoeftigheid, pas wanneer er behoefte is kan er ook van een alimentatieplicht
sprake zijn
- Drie basisvragen:
Wat zijn de regels als het koppel niets geregeld heeft? (niets)
Wat kunnen we zelf regelen? (bob)
Zijn er regels van openbare orde of dwingend recht waarvan we niet mogen afwijken?
(muur)
Onderdeel 1: huwelijksvermogensrecht
Afdeling 1: definitie en begrippen
- Definitie: geheel van rechtsregels dat, tijdens het huwelijk en bij de ontbinding ervan, de
vermogensrechtelijke verhoudingen regelt van de echtgenoten, zowel tegenover elkaar als
tegenover derden
- Waarom huwelijksvermogensrecht nodig? Het gemene verbintenissenrecht is niet aangepast
om de vermogensrechtelijke verhouding te regelen voor mensen die in een relatie zijn met
elkaar, mensen kunnen hier sneller bepaalde toegevingen doen dan in andere relaties (wordt
niet doorgetrokken naar feitelijke samenwonende)
- Lex specialis versus lex generalis
Lex specialis: speciaal vermogensrechtelijk regime voor echtgenoten die vaak het lex
generalis (gemene verbintenissenrecht) overruled
- Intern versus extern
Extern invloed: kan ook tov derden
o Bv. schuldeiser van persoon dat gehuwd is dan zal je rechten anders zijn
naargelang het statuut van de gehuwde (gehuwd onder wettelijk stelsel,
scheiding goederen…)
Maar moeten we er geen intern geheel van maken? Te veel werk dus is nog niet gebeurt
- Klassiek onderverdeeld in
Primair huwelijksvermogensrecht
Secundair huwelijksvermogensrecht
o Wettelijk
o Conventioneel
- Bronnen?
(O)BW
!!! Belangrijke hervorming – Wet Huwelijksvermogensrecht 22 juli 2018
Wet 19 januari 2022 (grotendeels inkanteling “à droit constant”)
3
, Het primair stelsel
- Wat? Het primair stelsel regelt op eenvormige en dwingende wijze de rechten en
verplichtingen van de echtgenoten onderling, alsmede hun verhouding tegenover derden
In het grote geheel van vermogensrechtelijke verhoudingen tussen gehuwde partners (en
derder) zijn er een aantal regels die de wetgever belangrijk vond, dat deze van toepassing
zijn op alle echtgenoten ongeacht welke vermogensrechtelijke keuze ze maken. Ze zijn
eenvormig (voor iedereen) en dwingend van toepassing. Echtgenoten mogen hier niet
van afwijken
- Waar? Art. 212-224 OBW
- Algemene kenmerken
“Minimum minimorum”: heel veel staat er niet in
Eenvormig en dwingend recht
o Sanctie?
Wederkerig en krachtens de wet
Opgebouwd rond drie krachtlijnen
- Toepassingsgebied
Alle echtgenoten
o Tot bij ontbinding van het huwelijk
Door echtscheiding: primair stelsels geldt ook tijdens
echtscheidingsprocedures, feitelijke scheidingen, echtelijke
moeilijkheden
Uitzonderingen waarbij primair stelsel niet meer volle effect zal
hebben
Bv. 1 van de regels is de bescherming van de gezinswoning:
gezinswoning kan niet zomaar vervreemd worden zonder
instemming van de andere echtgenoot. Maar kan zijn bij een
feitelijke scheiding dat die zo lang duurt kan je niet echt meer
zeggen dat het een gezinswoning is, de regel blijft bestaan maar
het voorwerp van de bescherming valt soms weg
Door overlijden echtgenoten
Alleen echtgenoten? (zie ook later)
o Wettelijke samenwoners: Wet 23 november 1998
o Feitelijke samenwoners?
- Krachtlijnen van het primair stelsels
Kerngedachte: zoektocht naar een evenwicht tussen drie basisprincipes: gelijkheid,
solidariteit en zelfstandigheid
Principiële uitgangspunt: gelijkheid (tussen de echtgenoten)
o Art. 212 § 3 OBW: huwelijk tast de principiële handelingsbekwaamheid niet aan
Vroeger was de vrouw ondergeschikt aan de man
Handelingsbevoegdheid kan nog wel worden aangetast
o Art. 219 OBW
4
INLEIDING
Wat is familiaal vermogensrecht?
- Definitie: regelt de vermogensrechtelijke aspecten van het familie- en gezinsrecht
- Recht na hervorming
- Situering van het familiaal vermogensrecht
Familiaal vermogensrecht en het Belgische privaatrecht
o Aanknoping met het familierecht
Wie behoort tot de ‘familie’?
Hoe ontstaat de ‘familie’?
o Aanknoping met het vermogensrecht
Privaatautonomie uitgangspunt
Grenzen aan de privaatautonomie
Familiaal vermogensrecht in het licht van de internationalisering/ harmonisering van het
Europees en/of internationaal privaatrecht
o Klassiek: grote verscheidenheid door de onlosmakelijk (geachte) band met de
cultuur
Maar in omringende landen duikt wel dezelfde tendenzen op
o Gevolgen
Relatievermogensrecht
Erfrecht
Giften
- Klassieke tripartite
Familiaal vermogensrecht = 3 onderdelen gaan samen met elkaar (intagreren)
o Relatievermogensrecht
o Erfrecht
o Giften (in het bijzonder schenkingen en testamenten)
Relatievermogensrecht (huwelijksvermogensrecht cq samenwoningsvermogensrecht)
o Wat? Geheel van rechtsregels dat, tijdens de relatie (huwelijk cq samenwoning)
en bij de ontbinding ervan, de vermogensrechtelijke verhoudingen regelt van de
partners (echtgenoten cq samenwoners), zowel ten opzichte van elkaar als
tegenover derden
o Belangrijke hervorming bij Wet Huwelijksvermogensrecht 22 juli 2018 en bij Wet
19 januari 2022
Huwelijksvermogensrecht: primair stelsel (art. 212-224 OBW – hierna
ook BW), secundair stelsel (Boek 2 titel 3 BW – vanaf 1 juli 2022)
Samenwoningsvermogensrecht (art. 1475-1479 OBW)
Erfrecht
o Wat?: geheel van rechtsregels dat de overgang regelt van het vermogen van een
persoon bij diens overlijden naar een (of meer) andere levende perso(o)n(en)
o Belangrijke hervorming bij Wet van 31 juli 2017 (en gedeeltelijke reparatie in
2018!) en bij Wet van 19 januari 2022
Boek 4 BW (vanaf 1 juli 2022)
(Enkele bijzondere wetten, zoals Verzekeringswet)
1
, Giften (schenkingen, testamenten, bijzondere soorten giften)
o Wat? Een gift is een rechtshandeling onder kosteloze titel waarbij een persoon
aan een andere persoon geheel om niet een vermogens-bestanddeel verschaft.
o Instrumenten:
Algemeen: Boek 4 titel 2 BW.
Bijzondere soorten giften: Boek 4 titel 2 BW.
DEEL 1: RELATIEVERMOGENSRECHT
Inleiding
Relatievermogensrecht
- Definitie: geheel van regels, zowel tijdens relatie als op ogenblik bij ontbinding van relatie, de
vermogensrechtelijke verhouding regelt tussen koppel onderling en tussen koppel en derden
(bv. schuldeisers)
Relatie en vermogen: 2 componenten die centraal staan
- “Relatie”
Onderscheid tussen huwelijksvermogensrecht en samenwoningsvermogensrecht
o Huwelijksvermogensrecht = regeling van de vermogensrechtelijke aanspraken
tussen gehuwden
Wet voorziet uitvoerig beschermingsmechanisme waaraan de
echtgenoten contractueel wijzigingen kunnen aanbrengen
o Samenwoningsvermogensrecht = intieme relaties die niet bezegeld zijn door het
huwelijk
Nauwelijks enige bescherming voor de wettelijke/feitelijke samenwoners
door de wet
Samenwoners kunnen contractueel een bescherming vastleggen, maar
mogelijkheden zijn beperkter
Deel rechtsleer pleit voor billijk relatievermogensrecht
o Idee hierachter: huwelijksvermogensrecht niet exclusief is voorbehouden voor de
gehuwden, maar ook van toepassing op alle andere personen die een intieme
relatie onderhouden
Wet heeft mogelijkheid bevestigd om te huwen met zuivere scheiding van goederen
(koude uitsluiting). Wet houdt zich aan het principe dat echtgenoten zelf hun
vermogensrechtelijke aanspraken moeten regelen naar goeddunken
Elke relatie? Kan gehuwd, wettelijk samenwonend, feitelijk samenwonend, gewoon
relatie zonder samenwonend
Regels zijn niet hetzelfde voor elke relatie
Vermogen
- Relatievermogensrecht ziet op de regeling van de vermogensrechtelijke verhoudingen
(tijdens de relatie en de afwikkeling ervan bij beëindiging) zowel tussen de partners onderling
als tegenover derden. De persoonlijke verhoudingen blijven buiten beschouwing
Alimentatieregeling valt er meestal buiten want wordt beschouwd als een uitloper van de
persoonlijke gevolgen na de beëindiging van de relatie. Maar is dit onderscheid
houdbaar?
2
, o Lega lata: finaliteit van het relatievermogensrecht en alimentatie is duidelijk
verschillend. Het relatievermogensrecht verleent vermogensrechtelijke
aanspraken in functie van de wet, of andersluidende afspraak daarover tussen
partners. De vermogensrechtelijke aanspraken zijn (wettelijk of contractueel)
vastgelegd en verlenen elk van de partners een bepaalde aanspraak op het
vermogen, los van de omringende omstandigheden. Alimentatie lenigt
behoeftigheid, pas wanneer er behoefte is kan er ook van een alimentatieplicht
sprake zijn
- Drie basisvragen:
Wat zijn de regels als het koppel niets geregeld heeft? (niets)
Wat kunnen we zelf regelen? (bob)
Zijn er regels van openbare orde of dwingend recht waarvan we niet mogen afwijken?
(muur)
Onderdeel 1: huwelijksvermogensrecht
Afdeling 1: definitie en begrippen
- Definitie: geheel van rechtsregels dat, tijdens het huwelijk en bij de ontbinding ervan, de
vermogensrechtelijke verhoudingen regelt van de echtgenoten, zowel tegenover elkaar als
tegenover derden
- Waarom huwelijksvermogensrecht nodig? Het gemene verbintenissenrecht is niet aangepast
om de vermogensrechtelijke verhouding te regelen voor mensen die in een relatie zijn met
elkaar, mensen kunnen hier sneller bepaalde toegevingen doen dan in andere relaties (wordt
niet doorgetrokken naar feitelijke samenwonende)
- Lex specialis versus lex generalis
Lex specialis: speciaal vermogensrechtelijk regime voor echtgenoten die vaak het lex
generalis (gemene verbintenissenrecht) overruled
- Intern versus extern
Extern invloed: kan ook tov derden
o Bv. schuldeiser van persoon dat gehuwd is dan zal je rechten anders zijn
naargelang het statuut van de gehuwde (gehuwd onder wettelijk stelsel,
scheiding goederen…)
Maar moeten we er geen intern geheel van maken? Te veel werk dus is nog niet gebeurt
- Klassiek onderverdeeld in
Primair huwelijksvermogensrecht
Secundair huwelijksvermogensrecht
o Wettelijk
o Conventioneel
- Bronnen?
(O)BW
!!! Belangrijke hervorming – Wet Huwelijksvermogensrecht 22 juli 2018
Wet 19 januari 2022 (grotendeels inkanteling “à droit constant”)
3
, Het primair stelsel
- Wat? Het primair stelsel regelt op eenvormige en dwingende wijze de rechten en
verplichtingen van de echtgenoten onderling, alsmede hun verhouding tegenover derden
In het grote geheel van vermogensrechtelijke verhoudingen tussen gehuwde partners (en
derder) zijn er een aantal regels die de wetgever belangrijk vond, dat deze van toepassing
zijn op alle echtgenoten ongeacht welke vermogensrechtelijke keuze ze maken. Ze zijn
eenvormig (voor iedereen) en dwingend van toepassing. Echtgenoten mogen hier niet
van afwijken
- Waar? Art. 212-224 OBW
- Algemene kenmerken
“Minimum minimorum”: heel veel staat er niet in
Eenvormig en dwingend recht
o Sanctie?
Wederkerig en krachtens de wet
Opgebouwd rond drie krachtlijnen
- Toepassingsgebied
Alle echtgenoten
o Tot bij ontbinding van het huwelijk
Door echtscheiding: primair stelsels geldt ook tijdens
echtscheidingsprocedures, feitelijke scheidingen, echtelijke
moeilijkheden
Uitzonderingen waarbij primair stelsel niet meer volle effect zal
hebben
Bv. 1 van de regels is de bescherming van de gezinswoning:
gezinswoning kan niet zomaar vervreemd worden zonder
instemming van de andere echtgenoot. Maar kan zijn bij een
feitelijke scheiding dat die zo lang duurt kan je niet echt meer
zeggen dat het een gezinswoning is, de regel blijft bestaan maar
het voorwerp van de bescherming valt soms weg
Door overlijden echtgenoten
Alleen echtgenoten? (zie ook later)
o Wettelijke samenwoners: Wet 23 november 1998
o Feitelijke samenwoners?
- Krachtlijnen van het primair stelsels
Kerngedachte: zoektocht naar een evenwicht tussen drie basisprincipes: gelijkheid,
solidariteit en zelfstandigheid
Principiële uitgangspunt: gelijkheid (tussen de echtgenoten)
o Art. 212 § 3 OBW: huwelijk tast de principiële handelingsbekwaamheid niet aan
Vroeger was de vrouw ondergeschikt aan de man
Handelingsbevoegdheid kan nog wel worden aangetast
o Art. 219 OBW
4
