Ethisch en Duurzaam Ondernemen
Samenvatting per hoofdstuk
Luc Van Liedekerke — UA, 2026
Inhoud
1. Hoofdstuk 1 — Inleiding
2. Hoofdstuk 2 — De consument: productverantwoordelijkheid & reclame
3. Hoofdstuk 3 — A few notes on ethics
4. Hoofdstuk 4 — Compliance and ethics
5. Hoofdstuk 5 — Change or Perish: lange termijn trends richting duurzaamheid
6. Hoofdstuk 6 — Free, competitive markets
7. Hoofdstuk 7 — Milieu, circulaire economie en deeleconomie
8. Hoofdstuk 8 — Corporate Social Responsibility
9. Hoofdstuk 9 — The Green Deal
10. Hoofdstuk 10 — Voorbeelden uit de praktijk (niet te kennen)
11. Hoofdstuk 11 — The purpose of finance
1
,Hoofdstuk 1 — Inleiding
Het vak bestaat uit twee grote bouwstenen: bedrijfsethiek (wat is ethiek, hoe speelt dat een rol in
het bedrijfsleven) en duurzaam ondernemen (waarom dat een onvermijdelijke horizon is, met
veel voorbeelden). Beide worden bekeken tegen de achtergrond van een langetermijnvisie op hoe
economie en samenleving op elkaar inwerken.
De drie centrale competenties
De examenbeoordeling steunt op drie manieren van denken die je doorheen het hele vak moet
kunnen toepassen:
• Langetermijndenken (LT-denken): kijken naar de grote trends in de samenleving — wat zit
er aan te komen? Het voorbeeld van de verzekeraar is illustratief: door klimaatverandering
komen hagelstormen steeds vaker voor. Een verzekeraar die op LT denkt, herstelt na een
storm niet zomaar hetzelfde (kwetsbare) dak, maar legt een steviger dak, zodat hij bij de
volgende storm niet opnieuw in de kosten valt.
• Systemisch denken: een brede blik aannemen, want allerlei aspecten van de samenleving
hangen — soms onverwacht — met elkaar samen. Er zijn voortdurend interactie-effecten.
• Normatief denken: durven vertrouwen op je eigen ethisch "kompas". Iedereen heeft ideeën
over wat goed en fout is; de uitdaging is dat kompas leren gebruiken en er ook naar te durven
handelen. Wanneer het in organisaties fout loopt, is dat vaak omdat dat kompas aan de kant
wordt geschoven.
Deze drie competenties zijn cruciaal voor de transitie naar duurzaam ondernemen. Het normatieve
element komt vooral terug in het ethiek-gedeelte van de cursus, terwijl systemisch en LT-denken
vooral in het duurzaamheidsgedeelte centraal staan.
Waarden en normen
Het vak start bij acht basisconcepten: waarden, normen, moraal, ethiek, wet, cultuur,
technologie (en religie). Ethiek vertrekt vanuit waarden en normen, maar die zijn zeer abstract —
we moeten ze tastbaar maken.
In élke samenleving ontstaan op een gegeven moment fundamentele normen (denk aan de tien
geboden), die vastheid krijgen — bijvoorbeeld door ze op te schrijven. Omdat mensen niet perfect
zijn en regels breken of elkaar bedriegen, ontstaat ethiek als een soort streefdoel, met een
strafmaat erbij om dat (deels) af te dwingen. Niet alles wordt echter via wetgeving afgedwongen:
veel normen blijven gewoon "leven" in de samenleving als een soort ruggengraat voor hoe mensen
met elkaar omgaan.
Premodern versus modern. In premoderne samenlevingen lag de bron van waarden en normen
buiten het individu — bij God of een religieuze structuur. Je kon dus niet spreken van "MIJN
waarden". Bij de helft van de wereldbevolking speelt die nauwe band tussen gedragsregels en
geloof nog steeds; als je gedragsregels wil veranderen, raak je dus ook aan religie (iets wat vaak
onderschat wordt). In de moderne staat verschuift de bron van waarden naar het individu zelf —
Kant's "durf te denken": je hebt geen god nodig om te beseffen dat doden bijvoorbeeld verkeerd is.
Dit is een vrij recente verschuiving (vanaf de jaren '70 echt doorgebroken) en gebeurt niet overal
op dezelfde manier of in hetzelfde tempo.
Waarden en normen verschuiven (en bewegen snel)
2
,Een kernboodschap van dit hoofdstuk: waarden en normen zijn niet statisch. Ze verschuiven
voortdurend, en wie nog denkt en handelt zoals 30 jaar geleden, "mist de boot".
• Gelijkheid man-vrouw is hiervan een goed voorbeeld: tot relatief kort geleden zaten meisjes
en jongens gescheiden in auditoria; stemrecht voor vrouwen is historisch ook zeer recent.
Economisch is de gelijkheid (bv. op vlak van inkomen) nog steeds niet volledig gerealiseerd
— die beweging loopt nog door.
• Harvey Weinstein illustreert hoe een gedragspatroon dat decennialang "getolereerd" werd,
plots breekt zodra de waarden in de samenleving voldoende verschoven zijn: één klacht
volstaat dan om een lawine van klachten en een totale omkeer te veroorzaken.
• Diversiteit in waarden en normen neemt wereldwijd toe (globalisering, mobiliteit) en zal niet
meer verdwijnen — enkel toenemen. Groepen die moeite hebben met die diversiteit (bv. de
aanloop naar de Brexit, of Japans zeer streng migratiebeleid) illustreren hoe lastig die
omgang kan zijn. Scholing helpt mensen om met die diversiteit om te gaan.
Belangrijke notitie: veel bedrijven gedragen zich als "dinosaurussen" — ze blijven doen zoals
vroeger, terwijl de samenleving al lang is veranderd. Activiteiten die 30 jaar geleden geen
probleem waren, kunnen vandaag plots een rechtszaak opleveren.
Wet versus norm: een grote kloof
Wetten en geïnternaliseerde normen liggen vaak ver van elkaar. Twee voorbeelden:
• Snelheid: de wet zegt 120 km/u, maar bijna iedereen vertaalt dat naar "wat de politie nog
tolereert". Iedereen maakt zijn eigen vertaling van de wet naar een persoonlijke norm.
• Beleggingen in Luxemburg moesten vroeger wettelijk aangegeven worden, maar bijna
niemand deed dat — zelfs banken hielpen actief mee aan deze (illegale) praktijk, zonder dat
iemand er aanstoot aan nam.
De conclusie: juristen die denken dat het voldoende is om een wet te maken, zijn naïef. De wet is
slechts een referentiepunt; iedereen vertaalt dat zelf naar een interne norm.
De ijsberg: waarden en normen zijn geïnternaliseerd
Een centraal beeld voor het hele vak: 99% van ons gedrag (en dus ook van ethiek) zit "onder
water" — het is geïnternaliseerd en gebeurt zonder dat we er expliciet over nadenken. Hoe dicht
je bij iemand gaat zitten, hoe je je gedraagt in een aula: niemand legt je dat uitdrukkelijk op, maar
je doet het toch automatisch. Dat geldt voor individuen, maar ook voor bedrijfsculturen: elk bedrijf
heeft zijn eigen "ijsberg" van geïnternaliseerde waarden en normen, en die kunnen sterk
verschillen van bedrijf tot bedrijf.
Drie revoluties als gevolg van waardeverschuivingen
Waardeverschuivingen in de samenleving hebben drie grote gevolgen voor hoe bedrijven met hun
stakeholders omgaan:
1. Verschuivingen in de stakeholderverhoudingen — het overleven van een bedrijf hangt af
van hoe het omgaat met al zijn stakeholders, en wat die stakeholders willen, verandert mee
met de waardeverschuivingen.
2. De bedrijfsethische revolutie — explicitering en controle van interne waarden en normen
(bv. het feit dat vandaag bijna elk groot bedrijf vertrouwenspersonen heeft waar je misstanden
kan melden).
3
, 3. De duurzaamheidsrevolutie — maatschappelijke verantwoordelijkheid (MVO/CSR) als een
nieuwe manier waarop bedrijven zich tot de samenleving verhouden.
Deze drie lijnen vormen de rode draad voor de rest van de cursus.
4
Samenvatting per hoofdstuk
Luc Van Liedekerke — UA, 2026
Inhoud
1. Hoofdstuk 1 — Inleiding
2. Hoofdstuk 2 — De consument: productverantwoordelijkheid & reclame
3. Hoofdstuk 3 — A few notes on ethics
4. Hoofdstuk 4 — Compliance and ethics
5. Hoofdstuk 5 — Change or Perish: lange termijn trends richting duurzaamheid
6. Hoofdstuk 6 — Free, competitive markets
7. Hoofdstuk 7 — Milieu, circulaire economie en deeleconomie
8. Hoofdstuk 8 — Corporate Social Responsibility
9. Hoofdstuk 9 — The Green Deal
10. Hoofdstuk 10 — Voorbeelden uit de praktijk (niet te kennen)
11. Hoofdstuk 11 — The purpose of finance
1
,Hoofdstuk 1 — Inleiding
Het vak bestaat uit twee grote bouwstenen: bedrijfsethiek (wat is ethiek, hoe speelt dat een rol in
het bedrijfsleven) en duurzaam ondernemen (waarom dat een onvermijdelijke horizon is, met
veel voorbeelden). Beide worden bekeken tegen de achtergrond van een langetermijnvisie op hoe
economie en samenleving op elkaar inwerken.
De drie centrale competenties
De examenbeoordeling steunt op drie manieren van denken die je doorheen het hele vak moet
kunnen toepassen:
• Langetermijndenken (LT-denken): kijken naar de grote trends in de samenleving — wat zit
er aan te komen? Het voorbeeld van de verzekeraar is illustratief: door klimaatverandering
komen hagelstormen steeds vaker voor. Een verzekeraar die op LT denkt, herstelt na een
storm niet zomaar hetzelfde (kwetsbare) dak, maar legt een steviger dak, zodat hij bij de
volgende storm niet opnieuw in de kosten valt.
• Systemisch denken: een brede blik aannemen, want allerlei aspecten van de samenleving
hangen — soms onverwacht — met elkaar samen. Er zijn voortdurend interactie-effecten.
• Normatief denken: durven vertrouwen op je eigen ethisch "kompas". Iedereen heeft ideeën
over wat goed en fout is; de uitdaging is dat kompas leren gebruiken en er ook naar te durven
handelen. Wanneer het in organisaties fout loopt, is dat vaak omdat dat kompas aan de kant
wordt geschoven.
Deze drie competenties zijn cruciaal voor de transitie naar duurzaam ondernemen. Het normatieve
element komt vooral terug in het ethiek-gedeelte van de cursus, terwijl systemisch en LT-denken
vooral in het duurzaamheidsgedeelte centraal staan.
Waarden en normen
Het vak start bij acht basisconcepten: waarden, normen, moraal, ethiek, wet, cultuur,
technologie (en religie). Ethiek vertrekt vanuit waarden en normen, maar die zijn zeer abstract —
we moeten ze tastbaar maken.
In élke samenleving ontstaan op een gegeven moment fundamentele normen (denk aan de tien
geboden), die vastheid krijgen — bijvoorbeeld door ze op te schrijven. Omdat mensen niet perfect
zijn en regels breken of elkaar bedriegen, ontstaat ethiek als een soort streefdoel, met een
strafmaat erbij om dat (deels) af te dwingen. Niet alles wordt echter via wetgeving afgedwongen:
veel normen blijven gewoon "leven" in de samenleving als een soort ruggengraat voor hoe mensen
met elkaar omgaan.
Premodern versus modern. In premoderne samenlevingen lag de bron van waarden en normen
buiten het individu — bij God of een religieuze structuur. Je kon dus niet spreken van "MIJN
waarden". Bij de helft van de wereldbevolking speelt die nauwe band tussen gedragsregels en
geloof nog steeds; als je gedragsregels wil veranderen, raak je dus ook aan religie (iets wat vaak
onderschat wordt). In de moderne staat verschuift de bron van waarden naar het individu zelf —
Kant's "durf te denken": je hebt geen god nodig om te beseffen dat doden bijvoorbeeld verkeerd is.
Dit is een vrij recente verschuiving (vanaf de jaren '70 echt doorgebroken) en gebeurt niet overal
op dezelfde manier of in hetzelfde tempo.
Waarden en normen verschuiven (en bewegen snel)
2
,Een kernboodschap van dit hoofdstuk: waarden en normen zijn niet statisch. Ze verschuiven
voortdurend, en wie nog denkt en handelt zoals 30 jaar geleden, "mist de boot".
• Gelijkheid man-vrouw is hiervan een goed voorbeeld: tot relatief kort geleden zaten meisjes
en jongens gescheiden in auditoria; stemrecht voor vrouwen is historisch ook zeer recent.
Economisch is de gelijkheid (bv. op vlak van inkomen) nog steeds niet volledig gerealiseerd
— die beweging loopt nog door.
• Harvey Weinstein illustreert hoe een gedragspatroon dat decennialang "getolereerd" werd,
plots breekt zodra de waarden in de samenleving voldoende verschoven zijn: één klacht
volstaat dan om een lawine van klachten en een totale omkeer te veroorzaken.
• Diversiteit in waarden en normen neemt wereldwijd toe (globalisering, mobiliteit) en zal niet
meer verdwijnen — enkel toenemen. Groepen die moeite hebben met die diversiteit (bv. de
aanloop naar de Brexit, of Japans zeer streng migratiebeleid) illustreren hoe lastig die
omgang kan zijn. Scholing helpt mensen om met die diversiteit om te gaan.
Belangrijke notitie: veel bedrijven gedragen zich als "dinosaurussen" — ze blijven doen zoals
vroeger, terwijl de samenleving al lang is veranderd. Activiteiten die 30 jaar geleden geen
probleem waren, kunnen vandaag plots een rechtszaak opleveren.
Wet versus norm: een grote kloof
Wetten en geïnternaliseerde normen liggen vaak ver van elkaar. Twee voorbeelden:
• Snelheid: de wet zegt 120 km/u, maar bijna iedereen vertaalt dat naar "wat de politie nog
tolereert". Iedereen maakt zijn eigen vertaling van de wet naar een persoonlijke norm.
• Beleggingen in Luxemburg moesten vroeger wettelijk aangegeven worden, maar bijna
niemand deed dat — zelfs banken hielpen actief mee aan deze (illegale) praktijk, zonder dat
iemand er aanstoot aan nam.
De conclusie: juristen die denken dat het voldoende is om een wet te maken, zijn naïef. De wet is
slechts een referentiepunt; iedereen vertaalt dat zelf naar een interne norm.
De ijsberg: waarden en normen zijn geïnternaliseerd
Een centraal beeld voor het hele vak: 99% van ons gedrag (en dus ook van ethiek) zit "onder
water" — het is geïnternaliseerd en gebeurt zonder dat we er expliciet over nadenken. Hoe dicht
je bij iemand gaat zitten, hoe je je gedraagt in een aula: niemand legt je dat uitdrukkelijk op, maar
je doet het toch automatisch. Dat geldt voor individuen, maar ook voor bedrijfsculturen: elk bedrijf
heeft zijn eigen "ijsberg" van geïnternaliseerde waarden en normen, en die kunnen sterk
verschillen van bedrijf tot bedrijf.
Drie revoluties als gevolg van waardeverschuivingen
Waardeverschuivingen in de samenleving hebben drie grote gevolgen voor hoe bedrijven met hun
stakeholders omgaan:
1. Verschuivingen in de stakeholderverhoudingen — het overleven van een bedrijf hangt af
van hoe het omgaat met al zijn stakeholders, en wat die stakeholders willen, verandert mee
met de waardeverschuivingen.
2. De bedrijfsethische revolutie — explicitering en controle van interne waarden en normen
(bv. het feit dat vandaag bijna elk groot bedrijf vertrouwenspersonen heeft waar je misstanden
kan melden).
3
, 3. De duurzaamheidsrevolutie — maatschappelijke verantwoordelijkheid (MVO/CSR) als een
nieuwe manier waarop bedrijven zich tot de samenleving verhouden.
Deze drie lijnen vormen de rode draad voor de rest van de cursus.
4
