Theater in de 16e – 18e eeuw: Renaissance & classicme
Wedergeboorte van de klassieke oudheid
• classicme: hergeboorte van de klassieke oudheid in de oudheid in Europa
renaissance in Italië (16e eeuw)
• Begonnen in Italië (eerste signalen in de 14e eeuw, hoogtepunt 16e eeuw)
• Je ziet dit door:
o Toneelstukken (inspiratie uit ko): Tragedies en komedies vertaald, opnieuw opgevoerd, oude
principes en herwerkingen
§ Translatio: Oude stukken vertaald (Latijn, Grieks toptalen)
§ Imitatio
§ Klassieken imiteren
§ Inspiratie uit klassieke principes (bv. 3 eenheden toepassen) <-> middeleeuws theater
§ klassieke stukken herontdekt + nieuwe stukken = geïnspireerd door & herwerkingen van
klassieken
§ In nieuw jasje steken
§ Aemulatio
§ Verbeteren/ overtreffen (hoogste ding, gemaakt als schrijver, wat je wilde bereiken)
§ Klassieke elementen combineren met hedendaagse thematiek
§ Bv. Troje mengen met religieuze crisis of oorlogen
o Opvoeringspraktijk
§ Permanente theatergebouwen (geen huzekens) o.i.v. klassieken & theaterdecor evolueert
§ Sterke invloed van klassieken zichtbaar
o Politiek en religieus wapen
§ Theater gebruikt als propaganda of verboden
§ Toneelstukken als propaganda van de reformatie (16e E) en contrareformatie
§ Ideologische strijd uitgevochten via theater
1. perspectief
Serlio
Invloed Serlio (via Vitruvius)
• Theorie rond theaterarchitectuur
• Invloed op hoe toneelstukken opgevoerd werden, geïnspireerd
Decorontwerpen met achtergronddoeken in perspectief (±1545)
3 basisontwerpen voor de 3 grote genres:
1. tragedie → serieus straatbeeld
2. komedie → losser straatbeeld
3. boerenklucht → landelijk decor
1. Achtergronddoeken in perspectief (±1545)
• Vroeger: vlak decor zonder diepte
• Later: perspectief ingevoerd
• New! Beschilderd achtergronddoek met vluchtpunt en vluchtlijnen
2. Beschilderde verticale panelen
• Schuin oplopende vloer achteraan (achtertoneel)
• Beschilderde verticale panelen (voorlopers coulissen), hoge wanden
o maar nog niet functie zodat publiek niet derest zien
• Panelen achter elkaar beschilderd
• Doel: stadsgevoel en gevoel van diepte versterken/creëren
• Doel: illusie van diepte/ driedimensionaliteit
3. Licht: gekleurd toneellicht: kaarsen achter flessen met gekleurd water
, 2. driedimensionaal decor à ‘theatre in the round’ of arenatheater
Palladio (architect)
Teatro Olimpico (Noord-Italië)
• Oudst bestaande overdekte theater (1585)
• Geïnspireerd door Vitruvius — De architectura (Romeinse bouwkunst, bevat tekeningen en
voorbeelden van Romeinse theaters) (16-13 v.C.)
Klassieke elementen
• Halve cirkel tribune (niet tot naast speelvlak)
• Zuilen
• Voortoneel met achterwand en 3 openingen (scaenae frons)
• Orchestra aanwezig
Vernieuwend
• Geen perspectiefwand → 3D houten decor
• Serlio’s straatzichten driedimensionaal uitgebouwd
• Interactie met achterliggend decor
• Zichtbare ruimte achter scènemuur
• geen deuren in achterwand → ruimte achter de scènemuur zichtbaar:
o Serlio’s straatzichten driedimensionaal uitgebouwd
• Overdekt plafond met wolken (om te denken aan de tijd van toen)
• Drie openingen: 1 grote midden en 2 kleinere met echt decor achter (waar acteurs in interactie
konden gaan, verhoogd illusie voor diepte)
→ echt decor erachter versterkt diepte-illusie
3. Lijsttoneel/prosceniumtoneel à’ kijkdoostheater’
Teatro Farnese (1618, Parma)
• Strikte scheiding speelruimte ↔ publiek
• Speelruimte omlijst door prosceniumboog
o alles gebeurt om illusie van theaterwereld hoog te houden, als of de theaterwereld echt gebeurd,
en wij kijken even binnen
• Hoog podium
• Toneeldoek
→ Basis van modern theater
Kenmerken
• Publiek verder van podium
• Kijkdoos-effect
• Illusie van aparte theaterwereld
• Doek opent/sluit → nieuwe werkelijkheid (aparte wereld die wordt
getoond), nieuwe plaats, ruimte = echtheid
Techniek
• Decor op rails
• Zwendels/ machines
• Snelle decorwissels
Speelruimte
• Middenruimte eerst staanplaatsen
• Later zitplaatsen
• Vloer kon open → water → zeeslagen met echte schepen
➡ Sterke van echtheid
Vanaf nu: Coulissen verbergen, alles wat niet tot werkelijkheid behoort verdwijnt in de coulissen, anders
zou illusie van echtheid vergeten
Wedergeboorte van de klassieke oudheid
• classicme: hergeboorte van de klassieke oudheid in de oudheid in Europa
renaissance in Italië (16e eeuw)
• Begonnen in Italië (eerste signalen in de 14e eeuw, hoogtepunt 16e eeuw)
• Je ziet dit door:
o Toneelstukken (inspiratie uit ko): Tragedies en komedies vertaald, opnieuw opgevoerd, oude
principes en herwerkingen
§ Translatio: Oude stukken vertaald (Latijn, Grieks toptalen)
§ Imitatio
§ Klassieken imiteren
§ Inspiratie uit klassieke principes (bv. 3 eenheden toepassen) <-> middeleeuws theater
§ klassieke stukken herontdekt + nieuwe stukken = geïnspireerd door & herwerkingen van
klassieken
§ In nieuw jasje steken
§ Aemulatio
§ Verbeteren/ overtreffen (hoogste ding, gemaakt als schrijver, wat je wilde bereiken)
§ Klassieke elementen combineren met hedendaagse thematiek
§ Bv. Troje mengen met religieuze crisis of oorlogen
o Opvoeringspraktijk
§ Permanente theatergebouwen (geen huzekens) o.i.v. klassieken & theaterdecor evolueert
§ Sterke invloed van klassieken zichtbaar
o Politiek en religieus wapen
§ Theater gebruikt als propaganda of verboden
§ Toneelstukken als propaganda van de reformatie (16e E) en contrareformatie
§ Ideologische strijd uitgevochten via theater
1. perspectief
Serlio
Invloed Serlio (via Vitruvius)
• Theorie rond theaterarchitectuur
• Invloed op hoe toneelstukken opgevoerd werden, geïnspireerd
Decorontwerpen met achtergronddoeken in perspectief (±1545)
3 basisontwerpen voor de 3 grote genres:
1. tragedie → serieus straatbeeld
2. komedie → losser straatbeeld
3. boerenklucht → landelijk decor
1. Achtergronddoeken in perspectief (±1545)
• Vroeger: vlak decor zonder diepte
• Later: perspectief ingevoerd
• New! Beschilderd achtergronddoek met vluchtpunt en vluchtlijnen
2. Beschilderde verticale panelen
• Schuin oplopende vloer achteraan (achtertoneel)
• Beschilderde verticale panelen (voorlopers coulissen), hoge wanden
o maar nog niet functie zodat publiek niet derest zien
• Panelen achter elkaar beschilderd
• Doel: stadsgevoel en gevoel van diepte versterken/creëren
• Doel: illusie van diepte/ driedimensionaliteit
3. Licht: gekleurd toneellicht: kaarsen achter flessen met gekleurd water
, 2. driedimensionaal decor à ‘theatre in the round’ of arenatheater
Palladio (architect)
Teatro Olimpico (Noord-Italië)
• Oudst bestaande overdekte theater (1585)
• Geïnspireerd door Vitruvius — De architectura (Romeinse bouwkunst, bevat tekeningen en
voorbeelden van Romeinse theaters) (16-13 v.C.)
Klassieke elementen
• Halve cirkel tribune (niet tot naast speelvlak)
• Zuilen
• Voortoneel met achterwand en 3 openingen (scaenae frons)
• Orchestra aanwezig
Vernieuwend
• Geen perspectiefwand → 3D houten decor
• Serlio’s straatzichten driedimensionaal uitgebouwd
• Interactie met achterliggend decor
• Zichtbare ruimte achter scènemuur
• geen deuren in achterwand → ruimte achter de scènemuur zichtbaar:
o Serlio’s straatzichten driedimensionaal uitgebouwd
• Overdekt plafond met wolken (om te denken aan de tijd van toen)
• Drie openingen: 1 grote midden en 2 kleinere met echt decor achter (waar acteurs in interactie
konden gaan, verhoogd illusie voor diepte)
→ echt decor erachter versterkt diepte-illusie
3. Lijsttoneel/prosceniumtoneel à’ kijkdoostheater’
Teatro Farnese (1618, Parma)
• Strikte scheiding speelruimte ↔ publiek
• Speelruimte omlijst door prosceniumboog
o alles gebeurt om illusie van theaterwereld hoog te houden, als of de theaterwereld echt gebeurd,
en wij kijken even binnen
• Hoog podium
• Toneeldoek
→ Basis van modern theater
Kenmerken
• Publiek verder van podium
• Kijkdoos-effect
• Illusie van aparte theaterwereld
• Doek opent/sluit → nieuwe werkelijkheid (aparte wereld die wordt
getoond), nieuwe plaats, ruimte = echtheid
Techniek
• Decor op rails
• Zwendels/ machines
• Snelle decorwissels
Speelruimte
• Middenruimte eerst staanplaatsen
• Later zitplaatsen
• Vloer kon open → water → zeeslagen met echte schepen
➡ Sterke van echtheid
Vanaf nu: Coulissen verbergen, alles wat niet tot werkelijkheid behoort verdwijnt in de coulissen, anders
zou illusie van echtheid vergeten
