Personen met een beperking
SAMENVATTING
MODULE 1: INLEIDING
🎯 Leerdoelen
Na deze module kan je:
het moment van ontstaan van een beperking onderscheiden (prenataal,
perinataal, postnataal)
uitleggen of een beperking aangeboren of verworven is aan de hand van
voorbeelden
toelichten welke uitdagingen het leven met een beperking met zich
meebrengt
1. Inleiding: het kader van beperkingen
1.1 Orthopedagogiek en Orthoagogiek
Orthopedagogiek richt zich op kinderen en jongeren.
Orthoagogiek ondersteunt kwetsbare volwassenen, waaronder
personen met een beperking, psychische problemen of sociale uitsluiting.
De doelgroep is breed: fysieke, verstandelijke, sensoriële beperkingen, of
problemen in participatie en levenskwaliteit.
1.2 Kwaliteit van leven (QOL)
Centrale doelstelling in de begeleiding: bevorderen van het
welbevinden van cliënten.
QOL wordt beïnvloed door 8 domeinen (Schalock & Verdugo, 2002):
1. Emotioneel welbevinden: ervaren van geluk, veiligheid,
zelfvertrouwen
2. Persoonlijke relaties: vrienden, familie, sociale steun
3. Materieel welbevinden: voldoende financiële middelen,
leefomstandigheden
4. Lichamelijk welbevinden: gezondheid, voeding, beweging, comfort
5. Persoonlijke ontwikkeling: kansen op leren, zelfontplooiing,
vaardigheden
6. Zelfbeschikking: zeggenschap over het eigen leven, keuzes kunnen
maken
7. Sociale inclusie: deelname aan de maatschappij, erbij horen
8. Rechten: bescherming, gelijke behandeling, recht op privacy
Paradigmaverschuiving: van segregatie naar
inclusie/vermaatschappelijking van de zorg:
o De persoon staat centraal.
o Ondersteuning gebeurt in de eigen omgeving, met inzet van het
netwerk.
o Motto: “gewoon als het kan, gespecialiseerd als het moet”.
➡ De 5 concentrische cirkels (bron: VAPH)
1. Zelfzorg: wat de persoon zelf aankan
2. Gebruikelijke zorg: hulp van gezinsleden
3. Zorg door sociaal netwerk: familie, vrienden
4. Professionele basiszorg: gezinszorg, CAW, poetshulp
5. Gespecialiseerde zorg: via het VAPH
1
,2. Wat is een beperking?
Terminologie
Spreek over "personen met een beperking", niet over "gehandicapten",
"invaliden" of erger.
Taal beïnvloedt ons denken en houding ten opzichte van personen met een
beperking.
Evolutie term ‘Handicap’
De Middeleeuwen: ‘Zotten en onnozelen’
1900: ‘Zwakzinnigen en idioten’
Na 1900: ‘Mensen met een mentale retardatie’
Nu: ‘Mensen met een verstandelijke beperking’ DSM-V omschrijft het als
mensen met een intellectuele ontwikkelingsstoornis of ‘Intellectual
Development Disorder’
Definitie
“Elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is
aan het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische,
lichamelijke of zintuiglijke aard, beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten en
persoonlijke en externe factoren"
3. Hoe ontstaat een beperking?
➕ Prenatale oorzaken (voor de geboorte)
1. Chromosoomafwijkingen vb. Syndroom van Down, Cri-du-chat
2. Genetische afwijkingen (DNA) vb. Fragiele X, Ziekte van Duchenne,
Prader-Willi
Kunnen erfelijk of niet-erfelijk zijn (afhankelijk van waar de afwijking zit:
somatisch vs. kiembaancellen)
3. Ontwikkelingsproblemen bij de foetus vb. Spina bifida, Schisis,
Amnionstrengsyndroom
4. Omgevingsinvloeden tijdens zwangerschap vb. Foetaal
alcoholsyndroom, Zikavirus, medicatie, straling, infecties
🟡 Perinatale oorzaken (rond de geboorte)
5. Vroeggeboorte: < 37 weken, +risico op hersenproblemen (bloedingen,
zuurstoftekort)
6. Neonatale problemen: vb. epilepsie, hersen(vlies)ontsteking
7. Complicaties bij de bevalling: Langdurige arbeid/zuurstoftekort kan
hersenschade veroorzaken
➖ Postnatale oorzaken (na de geboorte)
8. Ziekte of infectie: vb. chronische oorontstekingen, MS, cataract
9. Ongeval of trauma: vb. verkeersongeval, ernstig hoofdletsel, bijtende
stof in ogen
4. Leven met een beperking
Aangeboren beperking
Soms vooraf gekend (via bv. NIPT), soms een verrassing.
Ouders kunnen rouwen om het verlies van het “gezonde kind”.
Het kind beseft vaak pas later dat het “anders” is.
Begeleiding moet aandacht hebben voor het hele netwerk.
Verworven beperking
Is een breuklijn in het leven (ongeval, ziekte).
Mensen moeten vaardigheden opnieuw leren en het verlies verwerken.
2
, Begeleiding is gericht op:
o Acceptatieproces
o Gebruik van hulpmiddelen
o Versterken van zelfbeeld en talenten
o Ondersteuning vanuit omgeving essentieel
5. Voorbeelden en verdieping
Lesch-Nyhansyndroom
Stofwisselingsziekte (gebrek aan HPRT-enzym)
Symptomen: zelfverwonding, verstandelijke beperking, motorische
problemen
Komt vooral bij jongens voor
Verdere verdieping:
🔹 Chromosoomafwijkingen:
Syndroom van Down (Trisomie 21): verstandelijke beperking, typerend
uiterlijk
Cri-du-chat: kattenhuil, spierslapte, ontwikkelingsachterstand
🔹 Genetische afwijkingen:
Fragiele X: verstandelijke beperking, uiterlijke kenmerken, erfelijk
Prader-Willi: onbedwingbare eetlust, gedragsproblemen, verstandelijke
beperking
🔹 Ontwikkelingsproblemen:
Spina bifida: open rug, varieert van mild tot ernstig
6. Centrale begrippen (herhaling vanuit Orthopedagogie)
Empowerment: mensen versterken in eigen regie
Inclusie: erbij horen in de maatschappij
Kwaliteit van leven: welzijn op alle levensdomeinen
Module 2: Beleidskader
1. Beleidskader Personen met een Handicap
In november 2024 werd de beleidsnota voor het beleidsdomein Welzijn,
Volksgezondheid, Gezin en Armoedebestrijding (2024–2029) goedgekeurd door
de Vlaamse Regering. Hierin zijn zes beleidsvelden opgenomen:
Welzijn
Gezondheidszorg en woonzorg
Opgroeien
Personen met een handicap
Sociale bescherming
Zorginfrastructuur
Kernboodschappen uit de beleidsnota:
3
, Inclusieve langetermijnvisie (Perspectief 2040)
→ Een inclusief Vlaanderen waarin personen met een handicap volwaardig
deelnemen aan zorg, onderwijs, werk en dienstverlening.
Toegankelijke zorg en ondersteuning
→ Uitbreiding van RTH (Rechtstreeks Toegankelijke Hulp)
→ Verbeteren van persoonsvolgende financiering (PVF)
Inclusieve werkgelegenheid
→ Focus op tewerkstelling binnen reguliere werkomgevingen
→ Zorgmodel met “5 concentrische cirkels” blijft uitgangspunt
Digitalisering en innovatie
→ Investeren in digitale tools zoals mijnvaph.be, digitale zorgplannen, enz.
Prioriteit voor meest kwetsbaren
→ Automatische budgettoekenning voor mensen met de zwaarste
ondersteuningsnood
→ Aandacht voor wachtenden zonder budget
Ondersteuning minderjarigen
→ Hervorming van financiering voor minderjarigen
→ Betere samenwerking tussen jeugdhulp en handicapsector
1.1 Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
Het VAPH heeft als opdracht om de autonomie en levenskwaliteit van personen
met een beperking te bevorderen. De belangrijkste taken:
Beleid uitwerken en opvolgen
Aanvragen behandelen voor hulpmiddelen, woning- of autoaanpassingen
Beheer van het persoonsvolgend budget (PVB)
Ondersteuning voorzien voor minderjarigen (via MFC of PAB)
Vergunningen toekennen aan zorgaanbieders
Overleg organiseren tussen gebruikers, diensten en voorzieningen
Definitie beperking volgens VAPH:
“Elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is
aan het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische,
lichamelijke of zintuiglijke aard, beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten
en persoonlijke en externe factoren.”
1. Ondersteuning voor meerderjarigen
a) Hulpmiddelen
Personen met een beperking kunnen hulpmiddelen en woning- of
voertuigaanpassingen aanvragen via het VAPH.
b) Erkenning van diensten en voorzieningen
Het VAPH erkent en subsidieert zorgaanbieders. Deze bieden ondersteuning op
twee niveaus:
RTH: rechtstreekse hulp, zonder aanvraag
PVF: persoonsvolgende financiering via een budget (PVB)
c) Rechtstreeks Toegankelijke Hulp (RTH)
Kenmerken:
Handicap-specifieke ondersteuning
Geen aanvraag bij VAPH nodig
Begeleiding, dagopvang of kortverblijf
Cliënt kiest zelf de soort en hoeveelheid ondersteuning (beperkt in #
uren/dagen per jaar)
4
SAMENVATTING
MODULE 1: INLEIDING
🎯 Leerdoelen
Na deze module kan je:
het moment van ontstaan van een beperking onderscheiden (prenataal,
perinataal, postnataal)
uitleggen of een beperking aangeboren of verworven is aan de hand van
voorbeelden
toelichten welke uitdagingen het leven met een beperking met zich
meebrengt
1. Inleiding: het kader van beperkingen
1.1 Orthopedagogiek en Orthoagogiek
Orthopedagogiek richt zich op kinderen en jongeren.
Orthoagogiek ondersteunt kwetsbare volwassenen, waaronder
personen met een beperking, psychische problemen of sociale uitsluiting.
De doelgroep is breed: fysieke, verstandelijke, sensoriële beperkingen, of
problemen in participatie en levenskwaliteit.
1.2 Kwaliteit van leven (QOL)
Centrale doelstelling in de begeleiding: bevorderen van het
welbevinden van cliënten.
QOL wordt beïnvloed door 8 domeinen (Schalock & Verdugo, 2002):
1. Emotioneel welbevinden: ervaren van geluk, veiligheid,
zelfvertrouwen
2. Persoonlijke relaties: vrienden, familie, sociale steun
3. Materieel welbevinden: voldoende financiële middelen,
leefomstandigheden
4. Lichamelijk welbevinden: gezondheid, voeding, beweging, comfort
5. Persoonlijke ontwikkeling: kansen op leren, zelfontplooiing,
vaardigheden
6. Zelfbeschikking: zeggenschap over het eigen leven, keuzes kunnen
maken
7. Sociale inclusie: deelname aan de maatschappij, erbij horen
8. Rechten: bescherming, gelijke behandeling, recht op privacy
Paradigmaverschuiving: van segregatie naar
inclusie/vermaatschappelijking van de zorg:
o De persoon staat centraal.
o Ondersteuning gebeurt in de eigen omgeving, met inzet van het
netwerk.
o Motto: “gewoon als het kan, gespecialiseerd als het moet”.
➡ De 5 concentrische cirkels (bron: VAPH)
1. Zelfzorg: wat de persoon zelf aankan
2. Gebruikelijke zorg: hulp van gezinsleden
3. Zorg door sociaal netwerk: familie, vrienden
4. Professionele basiszorg: gezinszorg, CAW, poetshulp
5. Gespecialiseerde zorg: via het VAPH
1
,2. Wat is een beperking?
Terminologie
Spreek over "personen met een beperking", niet over "gehandicapten",
"invaliden" of erger.
Taal beïnvloedt ons denken en houding ten opzichte van personen met een
beperking.
Evolutie term ‘Handicap’
De Middeleeuwen: ‘Zotten en onnozelen’
1900: ‘Zwakzinnigen en idioten’
Na 1900: ‘Mensen met een mentale retardatie’
Nu: ‘Mensen met een verstandelijke beperking’ DSM-V omschrijft het als
mensen met een intellectuele ontwikkelingsstoornis of ‘Intellectual
Development Disorder’
Definitie
“Elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is
aan het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische,
lichamelijke of zintuiglijke aard, beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten en
persoonlijke en externe factoren"
3. Hoe ontstaat een beperking?
➕ Prenatale oorzaken (voor de geboorte)
1. Chromosoomafwijkingen vb. Syndroom van Down, Cri-du-chat
2. Genetische afwijkingen (DNA) vb. Fragiele X, Ziekte van Duchenne,
Prader-Willi
Kunnen erfelijk of niet-erfelijk zijn (afhankelijk van waar de afwijking zit:
somatisch vs. kiembaancellen)
3. Ontwikkelingsproblemen bij de foetus vb. Spina bifida, Schisis,
Amnionstrengsyndroom
4. Omgevingsinvloeden tijdens zwangerschap vb. Foetaal
alcoholsyndroom, Zikavirus, medicatie, straling, infecties
🟡 Perinatale oorzaken (rond de geboorte)
5. Vroeggeboorte: < 37 weken, +risico op hersenproblemen (bloedingen,
zuurstoftekort)
6. Neonatale problemen: vb. epilepsie, hersen(vlies)ontsteking
7. Complicaties bij de bevalling: Langdurige arbeid/zuurstoftekort kan
hersenschade veroorzaken
➖ Postnatale oorzaken (na de geboorte)
8. Ziekte of infectie: vb. chronische oorontstekingen, MS, cataract
9. Ongeval of trauma: vb. verkeersongeval, ernstig hoofdletsel, bijtende
stof in ogen
4. Leven met een beperking
Aangeboren beperking
Soms vooraf gekend (via bv. NIPT), soms een verrassing.
Ouders kunnen rouwen om het verlies van het “gezonde kind”.
Het kind beseft vaak pas later dat het “anders” is.
Begeleiding moet aandacht hebben voor het hele netwerk.
Verworven beperking
Is een breuklijn in het leven (ongeval, ziekte).
Mensen moeten vaardigheden opnieuw leren en het verlies verwerken.
2
, Begeleiding is gericht op:
o Acceptatieproces
o Gebruik van hulpmiddelen
o Versterken van zelfbeeld en talenten
o Ondersteuning vanuit omgeving essentieel
5. Voorbeelden en verdieping
Lesch-Nyhansyndroom
Stofwisselingsziekte (gebrek aan HPRT-enzym)
Symptomen: zelfverwonding, verstandelijke beperking, motorische
problemen
Komt vooral bij jongens voor
Verdere verdieping:
🔹 Chromosoomafwijkingen:
Syndroom van Down (Trisomie 21): verstandelijke beperking, typerend
uiterlijk
Cri-du-chat: kattenhuil, spierslapte, ontwikkelingsachterstand
🔹 Genetische afwijkingen:
Fragiele X: verstandelijke beperking, uiterlijke kenmerken, erfelijk
Prader-Willi: onbedwingbare eetlust, gedragsproblemen, verstandelijke
beperking
🔹 Ontwikkelingsproblemen:
Spina bifida: open rug, varieert van mild tot ernstig
6. Centrale begrippen (herhaling vanuit Orthopedagogie)
Empowerment: mensen versterken in eigen regie
Inclusie: erbij horen in de maatschappij
Kwaliteit van leven: welzijn op alle levensdomeinen
Module 2: Beleidskader
1. Beleidskader Personen met een Handicap
In november 2024 werd de beleidsnota voor het beleidsdomein Welzijn,
Volksgezondheid, Gezin en Armoedebestrijding (2024–2029) goedgekeurd door
de Vlaamse Regering. Hierin zijn zes beleidsvelden opgenomen:
Welzijn
Gezondheidszorg en woonzorg
Opgroeien
Personen met een handicap
Sociale bescherming
Zorginfrastructuur
Kernboodschappen uit de beleidsnota:
3
, Inclusieve langetermijnvisie (Perspectief 2040)
→ Een inclusief Vlaanderen waarin personen met een handicap volwaardig
deelnemen aan zorg, onderwijs, werk en dienstverlening.
Toegankelijke zorg en ondersteuning
→ Uitbreiding van RTH (Rechtstreeks Toegankelijke Hulp)
→ Verbeteren van persoonsvolgende financiering (PVF)
Inclusieve werkgelegenheid
→ Focus op tewerkstelling binnen reguliere werkomgevingen
→ Zorgmodel met “5 concentrische cirkels” blijft uitgangspunt
Digitalisering en innovatie
→ Investeren in digitale tools zoals mijnvaph.be, digitale zorgplannen, enz.
Prioriteit voor meest kwetsbaren
→ Automatische budgettoekenning voor mensen met de zwaarste
ondersteuningsnood
→ Aandacht voor wachtenden zonder budget
Ondersteuning minderjarigen
→ Hervorming van financiering voor minderjarigen
→ Betere samenwerking tussen jeugdhulp en handicapsector
1.1 Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
Het VAPH heeft als opdracht om de autonomie en levenskwaliteit van personen
met een beperking te bevorderen. De belangrijkste taken:
Beleid uitwerken en opvolgen
Aanvragen behandelen voor hulpmiddelen, woning- of autoaanpassingen
Beheer van het persoonsvolgend budget (PVB)
Ondersteuning voorzien voor minderjarigen (via MFC of PAB)
Vergunningen toekennen aan zorgaanbieders
Overleg organiseren tussen gebruikers, diensten en voorzieningen
Definitie beperking volgens VAPH:
“Elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is
aan het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische,
lichamelijke of zintuiglijke aard, beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten
en persoonlijke en externe factoren.”
1. Ondersteuning voor meerderjarigen
a) Hulpmiddelen
Personen met een beperking kunnen hulpmiddelen en woning- of
voertuigaanpassingen aanvragen via het VAPH.
b) Erkenning van diensten en voorzieningen
Het VAPH erkent en subsidieert zorgaanbieders. Deze bieden ondersteuning op
twee niveaus:
RTH: rechtstreekse hulp, zonder aanvraag
PVF: persoonsvolgende financiering via een budget (PVB)
c) Rechtstreeks Toegankelijke Hulp (RTH)
Kenmerken:
Handicap-specifieke ondersteuning
Geen aanvraag bij VAPH nodig
Begeleiding, dagopvang of kortverblijf
Cliënt kiest zelf de soort en hoeveelheid ondersteuning (beperkt in #
uren/dagen per jaar)
4
