Criminologische psychologie
Prof. Kasia Uzieblo
Inleiding: Forensische psychologie
1. Forensische psychologie
forensische psychologie = verschillende discipline, snijvlak tussen recht en psychologie
● toepassing van psychologie binnen justitiële context
● justitiële vragen & niet justitiële vragen
● praktijk, theorievorming en onderzoek ernaar
1) criminologische psychologie: inzicht in crimineel gedrag & hoe tot stand komen
2) rechtspsychologie: toepassing psychologische kennis en methoden binnen
rechtsproces
● betrouwbaarheid van getuigen, ondersteunen van een verhoor, …
● niet oordelen of iemand toerekeningsvatbaar is, wel advies geven zodat
rechter zelf kan oordelen
toerekeningsvatbaar = verantwoordelijk zijn voor de gepleegde daden
ontoerekeningsvatbaar = dader is niet verantwoordelijk voor de gepleegde daden wegens
geestesstoornis
2. Psychologie en recht
spanningsvelden:
● verschillen in training: ander vakjargon & achtergrond
⇒ duidelijk communiceren is essentieel
● verschil in attitude: bescherming vs. hulp
○ justitie opdracht SL te beschermen
○ psychologie opdracht hulp bieden aan personen, niet altijd ten node van SL
● gedragswetenschappen is evidence based - justitie niet
○ klinische vs. wetenschappelijke opinie
■ professionele intuïtie vs. empirisch onderzoek
○ toepasbaarheid binnen juridisch vraagstuk
■ psychologen weten niet alles, justitie verwacht dat wel
■ recht vereist duidelijke antwoorden, maar psychologie is complex
○ onbeantwoorde juridische vragen
1
,Criminologische psychologie
Prof. Kasia Uzieblo
verschillen in visies:
● vrije wil vs. determinisme
○ gedragswetenschappen: vrije wil bestaat niet, houden aan normen vd
maatschappij
○ determinisme: persoonlijkheidsontwikkeling door contextuele invloeden
● feiten
○ justitie: handelen vanuit feiten, conflict opdrijven in proces
○ psychologie: handelen vanuit hypothesen, theorieën om persoon te helpen
● aard van het feit
○ kans vs. zekerheid: psychologie kan geen zekerheid bieden, complex
■ gebaseerd op inschattingen
■ eigen interpretatie van “hoge kans”
○ groep vs. individueel: niet alles dat w vastgesteld op groepsniveau geldt ook
individueel
3. In beweging
wijzigingen ih recht (vroeger niet strafbaar, nu wel) ⇒ beweging binnen forensische
psychologie
vb: krankzinnigheid
● 13e eeuw: bezeten door duivel ⇒ duiveluitdrijvingen / exorcisme
● 16e eeuw: term krankzinnig ontstaat
● 18e eeuw: krankzinnig w gelinkt aan een beest ⇒ behandelen als beest + jury die
bepaald of je krank bent
casus Daniel M’Naghten - moord op Edward Drummond
● Daniel: paranoïde gedachten waarin hij iemand moest vermoorden
● conclusie rechtszaak: not guilty by reason of insanity
⇒ verhoogde nood aan deskundigen
→ sociale impact
vb: kindermisbruik: visie verandert doorheen de eeuwen ⇒ rechtsregels veranderen
● 13e eeuw: doodstraf na verkrachting
● 19e eeuw: kind = aanstoker, moeder = schuldige, man werd niet bestraft
● jaren 60: feminisme ⇒ meer aandacht en nood om zaken anders te bekijken
● heden: seksueel misbruik in de kerk, #metoo, machtsverhoudingen in sport, …
→ ontwikkelingen binnen justitie & psychologie
● stalking / belaging opgenomen in wet sinds jaren 90
○ eerste wetten: geen ruimte voor stalking van partners, exen, …
○ later pas opgenomen
● voyeurisme opgenomen in wet sinds 2016
● online seksueel delictgedrag → nieuwe technologie
○ wetten aanpassen want niet op voorbereid
2
, Criminologische psychologie
Prof. Kasia Uzieblo
1. Ontwikkeling van antisociaal gedrag
1. De aard en het voorkomen van
jeugddelinquentie
VOS = verontrustende
opvoedingssituaties (stijging)
MOF = misdrijf omschreven feit: jeugd die
veroordeeld w voor een misdrijf (daling)
● ⅓ op personen, gewelddadige
feiten
● daling in algemene MOF zaken,
stijging in persoonsdelicten &
gewelddadig gedrag
2. Psychiatrische visie
verschillende termen:
● gedragsstoornis = gedragsproblemen die over langere tijd voorkomen en een
negatieve impact hebben op persoon / omgeving, in verschillende contexten
● antisociaal gedrag = gedrag gericht tegen geldende normen & regels
○ vb: voorbij steken aan de kassa, leugens vertellen, manipulatie
○ gradaties, soms psychiatrische behandeling nodig
● delinquent gedrag = het overtreden van wettelijke regels (minderjarigen)
psychiatrie legt focus op gedragsstoornissen!
DSM-5 = diagnostisch en statistisch handboek van psychiatrische aandoeningen
● vereiste criteria om aan stoornissen te voldoen
● centraal: problemen met zelfcontrole (emotie / gedrag)
⇒ rechten van anderen w geschonden
⇒ conflict met normen / autoriteit
oppositionele-opstandige stoornis (ODD) = langdurig en aanhoudend boos, prikkelbaar,
opstandig en agressief gedrag vertonen
● gedragspatronen: boos, prikkelbaar, gevoelig, ruziezoekend, openlijk
ongehoorzaam, wraakzuchtig, anderen de schuld geven voor eigen gedrag
● oorzaken:
○ distress bij zichzelf: angst & onzekerheid, laag zelfbeeld, depressie
○ distress bij anderen, vb: ouders die continu gestresst zijn
● impact: sociaal leven, school, job
● niet enkel tijdens psychose, depressie of bipolaire stoornis
● prevalentie: 1-11%
periodieke explosieve stoornis = terugkerende, gedragsmatige uitbarstingen die wijzen op
een onvermogen om agressieve impulsen te controleren
● gedragspatronen: ongeplande of niet doelmatige uitbarstingen, geen controle
over agressieve impulsen (verbaal & fysiek), explosief, impulsief
● oorzaak: niet in verhouding met stressor
● prevalentie: 2.7%
3
Prof. Kasia Uzieblo
Inleiding: Forensische psychologie
1. Forensische psychologie
forensische psychologie = verschillende discipline, snijvlak tussen recht en psychologie
● toepassing van psychologie binnen justitiële context
● justitiële vragen & niet justitiële vragen
● praktijk, theorievorming en onderzoek ernaar
1) criminologische psychologie: inzicht in crimineel gedrag & hoe tot stand komen
2) rechtspsychologie: toepassing psychologische kennis en methoden binnen
rechtsproces
● betrouwbaarheid van getuigen, ondersteunen van een verhoor, …
● niet oordelen of iemand toerekeningsvatbaar is, wel advies geven zodat
rechter zelf kan oordelen
toerekeningsvatbaar = verantwoordelijk zijn voor de gepleegde daden
ontoerekeningsvatbaar = dader is niet verantwoordelijk voor de gepleegde daden wegens
geestesstoornis
2. Psychologie en recht
spanningsvelden:
● verschillen in training: ander vakjargon & achtergrond
⇒ duidelijk communiceren is essentieel
● verschil in attitude: bescherming vs. hulp
○ justitie opdracht SL te beschermen
○ psychologie opdracht hulp bieden aan personen, niet altijd ten node van SL
● gedragswetenschappen is evidence based - justitie niet
○ klinische vs. wetenschappelijke opinie
■ professionele intuïtie vs. empirisch onderzoek
○ toepasbaarheid binnen juridisch vraagstuk
■ psychologen weten niet alles, justitie verwacht dat wel
■ recht vereist duidelijke antwoorden, maar psychologie is complex
○ onbeantwoorde juridische vragen
1
,Criminologische psychologie
Prof. Kasia Uzieblo
verschillen in visies:
● vrije wil vs. determinisme
○ gedragswetenschappen: vrije wil bestaat niet, houden aan normen vd
maatschappij
○ determinisme: persoonlijkheidsontwikkeling door contextuele invloeden
● feiten
○ justitie: handelen vanuit feiten, conflict opdrijven in proces
○ psychologie: handelen vanuit hypothesen, theorieën om persoon te helpen
● aard van het feit
○ kans vs. zekerheid: psychologie kan geen zekerheid bieden, complex
■ gebaseerd op inschattingen
■ eigen interpretatie van “hoge kans”
○ groep vs. individueel: niet alles dat w vastgesteld op groepsniveau geldt ook
individueel
3. In beweging
wijzigingen ih recht (vroeger niet strafbaar, nu wel) ⇒ beweging binnen forensische
psychologie
vb: krankzinnigheid
● 13e eeuw: bezeten door duivel ⇒ duiveluitdrijvingen / exorcisme
● 16e eeuw: term krankzinnig ontstaat
● 18e eeuw: krankzinnig w gelinkt aan een beest ⇒ behandelen als beest + jury die
bepaald of je krank bent
casus Daniel M’Naghten - moord op Edward Drummond
● Daniel: paranoïde gedachten waarin hij iemand moest vermoorden
● conclusie rechtszaak: not guilty by reason of insanity
⇒ verhoogde nood aan deskundigen
→ sociale impact
vb: kindermisbruik: visie verandert doorheen de eeuwen ⇒ rechtsregels veranderen
● 13e eeuw: doodstraf na verkrachting
● 19e eeuw: kind = aanstoker, moeder = schuldige, man werd niet bestraft
● jaren 60: feminisme ⇒ meer aandacht en nood om zaken anders te bekijken
● heden: seksueel misbruik in de kerk, #metoo, machtsverhoudingen in sport, …
→ ontwikkelingen binnen justitie & psychologie
● stalking / belaging opgenomen in wet sinds jaren 90
○ eerste wetten: geen ruimte voor stalking van partners, exen, …
○ later pas opgenomen
● voyeurisme opgenomen in wet sinds 2016
● online seksueel delictgedrag → nieuwe technologie
○ wetten aanpassen want niet op voorbereid
2
, Criminologische psychologie
Prof. Kasia Uzieblo
1. Ontwikkeling van antisociaal gedrag
1. De aard en het voorkomen van
jeugddelinquentie
VOS = verontrustende
opvoedingssituaties (stijging)
MOF = misdrijf omschreven feit: jeugd die
veroordeeld w voor een misdrijf (daling)
● ⅓ op personen, gewelddadige
feiten
● daling in algemene MOF zaken,
stijging in persoonsdelicten &
gewelddadig gedrag
2. Psychiatrische visie
verschillende termen:
● gedragsstoornis = gedragsproblemen die over langere tijd voorkomen en een
negatieve impact hebben op persoon / omgeving, in verschillende contexten
● antisociaal gedrag = gedrag gericht tegen geldende normen & regels
○ vb: voorbij steken aan de kassa, leugens vertellen, manipulatie
○ gradaties, soms psychiatrische behandeling nodig
● delinquent gedrag = het overtreden van wettelijke regels (minderjarigen)
psychiatrie legt focus op gedragsstoornissen!
DSM-5 = diagnostisch en statistisch handboek van psychiatrische aandoeningen
● vereiste criteria om aan stoornissen te voldoen
● centraal: problemen met zelfcontrole (emotie / gedrag)
⇒ rechten van anderen w geschonden
⇒ conflict met normen / autoriteit
oppositionele-opstandige stoornis (ODD) = langdurig en aanhoudend boos, prikkelbaar,
opstandig en agressief gedrag vertonen
● gedragspatronen: boos, prikkelbaar, gevoelig, ruziezoekend, openlijk
ongehoorzaam, wraakzuchtig, anderen de schuld geven voor eigen gedrag
● oorzaken:
○ distress bij zichzelf: angst & onzekerheid, laag zelfbeeld, depressie
○ distress bij anderen, vb: ouders die continu gestresst zijn
● impact: sociaal leven, school, job
● niet enkel tijdens psychose, depressie of bipolaire stoornis
● prevalentie: 1-11%
periodieke explosieve stoornis = terugkerende, gedragsmatige uitbarstingen die wijzen op
een onvermogen om agressieve impulsen te controleren
● gedragspatronen: ongeplande of niet doelmatige uitbarstingen, geen controle
over agressieve impulsen (verbaal & fysiek), explosief, impulsief
● oorzaak: niet in verhouding met stressor
● prevalentie: 2.7%
3
