Biologische psychologie: volledig
HCO1: leerpad 1&2 (+ P.P., tekst & boek)
Leerpad 1: Inleiding in de biologische basis van gedrag
Zelfstudie: opname + PP + document
1. Tekst: inleiding biologische benadering
1.1 Het belang van biologische factoren voor de verklaring van
menselijk gedrag
- Wetenschappelijke kennis en onderzoek
➔ Psychologie en biologie proberen menselijk gedrag wetenschappelijk te verklaren.
Onderzoekers voeren experimenten uit waarbij ze:
➢ Een onafhankelijke variabele veranderen
➢ Het effect meten op een afhankelijke variabele
➢ En andere factoren constant houden (controlevariabelen)
➔ Wetenschappelijke kennis is nooit absoluut zeker → daarom controleert men
onderzoeken kritisch op:
➢ Interne validiteit: zijn de conclusies over oorzaak en gevolg correct?
➢ Externe validiteit: kunnen de resultaten veralgemeend worden naar andere
situaties?
➔ Omdat gedrag deels door toeval beïnvloed wordt, doen wetenschappers meestal
uitspraken op groepsniveau → Meta-analyses combineren resultaten van
meerdere studies om een betrouwbaarder beeld te krijgen
- De rol van biologie in gedrag
➔ Vroeger dacht men volgens dualisme dat geest en lichaam gescheiden waren
➔ Tegenwoordig weet men dat biologische factoren een grote invloed hebben op
psychologisch functioneren → Dit gebeurt op vier manieren:
1) Het centrale zenuwstelsel
➔ Het zenuwstelsel bestaat uit de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen
➔ Problemen hierin kunnen het gedrag en denken sterk beïnvloeden
➔ Hersenletsels:
➢ Schade aan bepaalde hersengebieden kan leiden tot problemen met
geheugen, aandacht, taal of emoties
, ➔ Hersenaandoeningen
➢ Bij aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer verminderen intellectuele
vermogens geleidelijk.
➔ Ondervoeding
➢ Tekorten aan voedingsstoffen zoals ijzer of jodium tijdens de ontwikkeling
kunnen leiden tot lagere cognitieve prestaties
➔ Medicatie
➢ Geneesmiddelen die inwerken op de hersenen kunnen psychische klachten
verminderen, wat het verband tussen biologie en gedrag aantoont.
2) Invloed van het lichaam op de geest
➔ Ook lichamelijke processen beïnvloeden onze gedachten en gevoelens
Voorbeelden:
➢ Honger, dorst en seksualiteit sturen gedrag
➢ Chronische pijn en obesitas kunnen negatieve gevoelens versterken
➢ Te weinig zonlicht verhoogt het risico op depressieve gevoelens
➢ Lichaamsbeweging heeft meestal een positief effect op het humeur
3) Erfelijkheid
➔ Mensen erven niet alleen lichamelijke kenmerken, maar ook eigenschappen zoals
intelligentie, persoonlijkheid en gevoeligheid voor bepaalde stoornissen.
➔ Tweelingenonderzoek
➢ Door eeneiige en twee-eiige tweelingen te vergelijken, onderzoekt men
hoeveel invloed genen hebben
➢ Een hogere overeenkomst bij eeneiige tweelingen wijst op erfelijkheid
➔ Adoptiestudies
➢ Hier vergelijkt men adoptiekinderen met zowel biologische als adoptieouders
➢ Gelijkenissen met biologische ouders wijzen op genetische invloed
➔ Stamboomonderzoek
➢ Onderzoekers bekijken hoe eigenschappen of stoornissen binnen families
over generaties worden doorgegeven
➢ Zo kan men dominante of recessieve genetische patronen opsporen
4) Evolutie en gedrag
➔ Volgens de evolutietheorie blijven eigenschappen bestaan wanneer ze de
overlevings- en voortplantingskansen vergroten
➔ Aangeboren eigenschappen
➢ Mensen en dieren hebben bepaalde instinctieve gedragingen:
→ voorkeur voor zoet voedsel
→ afkeer van bittere stoffen
→ glimlachen bij baby’s
, ➔ Evolutiepsychologie
➢ Evolutiepsychologen verklaren gedrag vanuit natuurlijke selectie →
Bijvoorbeeld:
→ mensen hebben een sterke behoefte om bij een groep te horen
→ partnerkeuze wordt beïnvloed door eigenschappen die vroeger de
overlevingskansen verhoogden
➔ Ouderlijke investering
➢ Volgens Trivers investeren vrouwen biologisch meer in nakomelingen dan
mannen → Daardoor:
→ zijn vrouwen vaak selectiever bij partnerkeuze
→ concurreren mannen vaker om partners
➢ Deze theorie helpt verschillen in partnerkeuze en jaloezie verklaren
- Conclusie
➔ Biologische factoren spelen een belangrijke rol in menselijk gedrag
➔ Het zenuwstelsel, lichamelijke processen, erfelijkheid en evolutie beïnvloeden
hoe mensen denken, voelen en handelen
➔ Toch werkt biologie altijd samen met cognitieve en sociale factoren
➔ Daarom probeert de moderne psychologie gedrag vanuit meerdere invalshoeken
te begrijpen
2. Biologische benadering: een geschiedenis
- Dualisme:
➔ Filosofie van de geest = basis psychologie
➔ Lichaam en geest zijn onafhankelijk
➔ Griekse oudheid: Plato en Aristoteles
➔ Descartes: geest kan lichaam wel beïnvloeden maar niet omgekeerd -
Psychische problemen verklaren?
- Externe geesten en duivels, geen lichamelijke verklaringen evolutieleer:
➔ Darwin
➔ Survival of the fittest: best aangepaste overleefd
➔ Lichaam heft wel invloed op ons denken/doen impliciet biologische
component
- Ontdekkingen in de geneeskunde:
➔ Donald O. Hebb
➢ Waarnemingen, emoties, gedachten en herinneringen verklaard
vanuit hersenactiviteiten
, ➢ Chirurg link tussen hersenactiviteit en complexe biologische
verschijnselen
➔ Robert Sperry
➢ split-brain patiënten (epilepsie) > linker- en rechterhersenhelft
onafhankelijk
= doorsnijden van hersenhelften bij zware vormen van epilepsie om zware
aanvallen te voorkomen
➔ Biomedisch model als verklaring voor psychische problemen
➢ Psychofarmaca (antidepressiva, antipsychotica)
➢ Beeldvormingstechnieken (CT, PET, fMRI)
➢ Neuropsychologie, neuropsychopathologie, psychofarmacologie,
gedrags- en populatiegenetica Kritische kanttekening:
➢ Volledige biologische maakbaarheid van de mens?
→ Enerzijds bevrijdend…
• Ontschuldigend voor ouders en familie van kinderen met
ADHD, autisme, schizofrenie,…
• Schuldgevoel bij ouders wegnemen door alleen biologische
oorzaak te geven ‘ik kan er niet aandoen’ →MAAR:
reductionistisch én gevaarlijk…
• Opletten met uitspraken over complexe gedragingen zoals
seksualiteitsbeleving, relatiepatronen of crimineel gedrag
• Verantwoordelijkheid? Vrije wil? Bv. zaak Filliagi (1994)
Vermoorde vrouw tijdens ruzie, advocaat trok de biologische
kaart ‘woede aanval’ niet in staat om te onderdrukken, lage
serotonine…. Rechter heeft het niet goedgekeurd
→ Andere invloeden niet vergeten!
• Sociale druk, omgevingsfactoren, ouders & culturele
variabelen bv. Taalontwikkeling
- Overzicht disciplines:
- Biologische invloeden op gedrag:
➔ Biologie kan op 4 manieren een rol spelen bij de psychologie
HCO1: leerpad 1&2 (+ P.P., tekst & boek)
Leerpad 1: Inleiding in de biologische basis van gedrag
Zelfstudie: opname + PP + document
1. Tekst: inleiding biologische benadering
1.1 Het belang van biologische factoren voor de verklaring van
menselijk gedrag
- Wetenschappelijke kennis en onderzoek
➔ Psychologie en biologie proberen menselijk gedrag wetenschappelijk te verklaren.
Onderzoekers voeren experimenten uit waarbij ze:
➢ Een onafhankelijke variabele veranderen
➢ Het effect meten op een afhankelijke variabele
➢ En andere factoren constant houden (controlevariabelen)
➔ Wetenschappelijke kennis is nooit absoluut zeker → daarom controleert men
onderzoeken kritisch op:
➢ Interne validiteit: zijn de conclusies over oorzaak en gevolg correct?
➢ Externe validiteit: kunnen de resultaten veralgemeend worden naar andere
situaties?
➔ Omdat gedrag deels door toeval beïnvloed wordt, doen wetenschappers meestal
uitspraken op groepsniveau → Meta-analyses combineren resultaten van
meerdere studies om een betrouwbaarder beeld te krijgen
- De rol van biologie in gedrag
➔ Vroeger dacht men volgens dualisme dat geest en lichaam gescheiden waren
➔ Tegenwoordig weet men dat biologische factoren een grote invloed hebben op
psychologisch functioneren → Dit gebeurt op vier manieren:
1) Het centrale zenuwstelsel
➔ Het zenuwstelsel bestaat uit de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen
➔ Problemen hierin kunnen het gedrag en denken sterk beïnvloeden
➔ Hersenletsels:
➢ Schade aan bepaalde hersengebieden kan leiden tot problemen met
geheugen, aandacht, taal of emoties
, ➔ Hersenaandoeningen
➢ Bij aandoeningen zoals de ziekte van Alzheimer verminderen intellectuele
vermogens geleidelijk.
➔ Ondervoeding
➢ Tekorten aan voedingsstoffen zoals ijzer of jodium tijdens de ontwikkeling
kunnen leiden tot lagere cognitieve prestaties
➔ Medicatie
➢ Geneesmiddelen die inwerken op de hersenen kunnen psychische klachten
verminderen, wat het verband tussen biologie en gedrag aantoont.
2) Invloed van het lichaam op de geest
➔ Ook lichamelijke processen beïnvloeden onze gedachten en gevoelens
Voorbeelden:
➢ Honger, dorst en seksualiteit sturen gedrag
➢ Chronische pijn en obesitas kunnen negatieve gevoelens versterken
➢ Te weinig zonlicht verhoogt het risico op depressieve gevoelens
➢ Lichaamsbeweging heeft meestal een positief effect op het humeur
3) Erfelijkheid
➔ Mensen erven niet alleen lichamelijke kenmerken, maar ook eigenschappen zoals
intelligentie, persoonlijkheid en gevoeligheid voor bepaalde stoornissen.
➔ Tweelingenonderzoek
➢ Door eeneiige en twee-eiige tweelingen te vergelijken, onderzoekt men
hoeveel invloed genen hebben
➢ Een hogere overeenkomst bij eeneiige tweelingen wijst op erfelijkheid
➔ Adoptiestudies
➢ Hier vergelijkt men adoptiekinderen met zowel biologische als adoptieouders
➢ Gelijkenissen met biologische ouders wijzen op genetische invloed
➔ Stamboomonderzoek
➢ Onderzoekers bekijken hoe eigenschappen of stoornissen binnen families
over generaties worden doorgegeven
➢ Zo kan men dominante of recessieve genetische patronen opsporen
4) Evolutie en gedrag
➔ Volgens de evolutietheorie blijven eigenschappen bestaan wanneer ze de
overlevings- en voortplantingskansen vergroten
➔ Aangeboren eigenschappen
➢ Mensen en dieren hebben bepaalde instinctieve gedragingen:
→ voorkeur voor zoet voedsel
→ afkeer van bittere stoffen
→ glimlachen bij baby’s
, ➔ Evolutiepsychologie
➢ Evolutiepsychologen verklaren gedrag vanuit natuurlijke selectie →
Bijvoorbeeld:
→ mensen hebben een sterke behoefte om bij een groep te horen
→ partnerkeuze wordt beïnvloed door eigenschappen die vroeger de
overlevingskansen verhoogden
➔ Ouderlijke investering
➢ Volgens Trivers investeren vrouwen biologisch meer in nakomelingen dan
mannen → Daardoor:
→ zijn vrouwen vaak selectiever bij partnerkeuze
→ concurreren mannen vaker om partners
➢ Deze theorie helpt verschillen in partnerkeuze en jaloezie verklaren
- Conclusie
➔ Biologische factoren spelen een belangrijke rol in menselijk gedrag
➔ Het zenuwstelsel, lichamelijke processen, erfelijkheid en evolutie beïnvloeden
hoe mensen denken, voelen en handelen
➔ Toch werkt biologie altijd samen met cognitieve en sociale factoren
➔ Daarom probeert de moderne psychologie gedrag vanuit meerdere invalshoeken
te begrijpen
2. Biologische benadering: een geschiedenis
- Dualisme:
➔ Filosofie van de geest = basis psychologie
➔ Lichaam en geest zijn onafhankelijk
➔ Griekse oudheid: Plato en Aristoteles
➔ Descartes: geest kan lichaam wel beïnvloeden maar niet omgekeerd -
Psychische problemen verklaren?
- Externe geesten en duivels, geen lichamelijke verklaringen evolutieleer:
➔ Darwin
➔ Survival of the fittest: best aangepaste overleefd
➔ Lichaam heft wel invloed op ons denken/doen impliciet biologische
component
- Ontdekkingen in de geneeskunde:
➔ Donald O. Hebb
➢ Waarnemingen, emoties, gedachten en herinneringen verklaard
vanuit hersenactiviteiten
, ➢ Chirurg link tussen hersenactiviteit en complexe biologische
verschijnselen
➔ Robert Sperry
➢ split-brain patiënten (epilepsie) > linker- en rechterhersenhelft
onafhankelijk
= doorsnijden van hersenhelften bij zware vormen van epilepsie om zware
aanvallen te voorkomen
➔ Biomedisch model als verklaring voor psychische problemen
➢ Psychofarmaca (antidepressiva, antipsychotica)
➢ Beeldvormingstechnieken (CT, PET, fMRI)
➢ Neuropsychologie, neuropsychopathologie, psychofarmacologie,
gedrags- en populatiegenetica Kritische kanttekening:
➢ Volledige biologische maakbaarheid van de mens?
→ Enerzijds bevrijdend…
• Ontschuldigend voor ouders en familie van kinderen met
ADHD, autisme, schizofrenie,…
• Schuldgevoel bij ouders wegnemen door alleen biologische
oorzaak te geven ‘ik kan er niet aandoen’ →MAAR:
reductionistisch én gevaarlijk…
• Opletten met uitspraken over complexe gedragingen zoals
seksualiteitsbeleving, relatiepatronen of crimineel gedrag
• Verantwoordelijkheid? Vrije wil? Bv. zaak Filliagi (1994)
Vermoorde vrouw tijdens ruzie, advocaat trok de biologische
kaart ‘woede aanval’ niet in staat om te onderdrukken, lage
serotonine…. Rechter heeft het niet goedgekeurd
→ Andere invloeden niet vergeten!
• Sociale druk, omgevingsfactoren, ouders & culturele
variabelen bv. Taalontwikkeling
- Overzicht disciplines:
- Biologische invloeden op gedrag:
➔ Biologie kan op 4 manieren een rol spelen bij de psychologie
