Wereldgeschiedenis samenvatting
Woorden in vet = woorden uit de termenlijst waarvan we de definities moeten kennen
Les 1: Introductie
1) Wat is wereldgeschiedenis?
Inleidend voorbeeld: Sumerische koningslijsten uit Acadische dynastie: Mesopotamië (ca. 2334-2154
v.Chr.)
- heel vanzelfsprekende en rechtlijnige voorstelling van opvolging
- maar overgang was niet zo eenvoudig + regeerden soms gelijktijdig over concurrerende
gebieden
→ achterliggend doel: legitimatie vh toenmalige machtsbasis
→ Bij een terugblik op onze voorgangers zijn zulke onderliggende mechanismen te ontwaren, is niet
altijd zo op het moment zelf (wij hebben vandaag ook een gekleurde bril, onderhevig aan misleidende
dynamieken etc.)
➢ Drie benaderingen
○ Geschiedenis van alles
één groot verhaal/synthese adhv overkoepelende rode draden en enkel
hoofdpersonages:
■ e.g. David Christian: a big history of everything
● Nadruk op toename complexiteit vanaf de oerknal
■ Smil: Gesch van groei: micro organismen → megasteden
● selectief: kapitalistische groei w niet als een recent fenomeen
maar als een drijvende kracht van alle historische verandering
voorgesteld
● geschiedenis vertellen die het heden goed van pas komt!
■ Harari: Sapiens: Toename van imaginaire ficties (religie, geld, wetenschap …)
● zelfde benadering als bij koningslijsten: hij vertrekt van huidige
tendensen, bekommernissen en recente gesch om die terug te
projecteren op het verleden
→ verleden als zingeving/antwoorden voor het heden
○ Geschiedenis van globalisering
We zijn steeds in verbinding met de rest vd wereld, en beïnvloeden elkaar voortdurend,
het niet louter elk afzonderlijke geschiedenissen van culturen
→ geschiedenis van connecties en verbanden
■ vb: neushoorn Ulysses: begin 16e eeuw: Portugese veroveringen in India:
Indische sultan geeft neushoorn als diplomatiek geschenk aan koning Portugal
(=eerste neushoorn in Europa sinds 1200 jaar)
● globalisering is ouder dan we denken
● kennis over de wereld is niet evident: tot 19e eeuw houdt het idee van
gepantserde neushoorns zoals die van Albrecht Dürer stand
● relatie tussen globalisering en macht: onderwerping en controle over
andere werelddelen
○ Wereldgeschiedenis als methode
Combinatie van beide benaderingen: focus op connectie, conflict en globale dynamieken
→ Wereldgesch niet enkel al studieobject maar ook als een manier van kijken naar het verleden
2 problemen met de moderne geschiedwetenschap:
1) Methodologisch nationalisme : Gesch vanuit nationalistische bril (alle
processen beschouwen als binnen de grenzen v/e natie) vb: Britse industriële
revolutie, Italiaanse renaissance, Franse revolutie …
2) Eurocentrisme: Europese geschiedenis als maatstaf
- EU als motor en vergelijkingspunt
, → Opl: focus op wereldwijde vergelijking, ook steunend op niet-Europese
ervaringen
→ “universaliteit” vd Westerse geschiedenis ter discussie stellen
- Actieve rol van EU = overschatting
vb: niet-europees vb ipv Ulysses neushoorn:
- lang voor de Portugezen Azië bereikt hadden, al begin 14e eeuw: grote expedities vd Chinese
Ming dynastie tot aan de oostkust van Afrika
- uitwisseling van geschenken → giraffe gekregen uit Oost-Afrika
2) Wereldgeschiedenis: een ultra- korte geschiedenis
➢ Universele geschiedschrijving:
○ 1500 v.o.t. – 16de eeuw
■ Eigen gemeenschap als referentie (tegen de achtergrond vd rest vd wereld)
■ Contrast tussen eigen en naburige gemeenschappen: Wij vs. barbaren
■ tot 19e eeuw: moslimwereld voorop in universele geschiedenissen
● legitimerend doel en praktisch nut
● eenheid: koran en Arabische taal
● vb: Ibn Chaldoen
➢ Globalisering: Toename van wereldwijde contacten
○ Islamitische wereld
■ Ibn Khaldun (1332-1406)
○ Europese wereldhandel & kolonisatie: Als er al kennisverwerving is uit de rest vd wereld,
is dit met eigentijdse, Europese belangen, niet neutraal: gebaseerd op vooroordelen
■ geschiedenis van alles
● vb: Universal history (midden 18e eeuw): helft vd delen gaat over Europa
○ gebrek aan verhaal
■ Edward Gibbons Decline and Fall of the Roman Empire (1776)
➢ 19e/20e eeuw: Geschiedenis van botsende beschavingen
Beschavingsgeschiedenissen:
beschaafde Westerse wereld vs. primitieve wilden
- vanuit nationale kaders
→ Cf. methodologisch nationalisme
- geschiedenis als een set schematische modellen, waarbij culturen beoordeeld
werden op hun ‘fase van ontwikkeling’
→ globalisering: nieuwe balans vd menselijke geschiedenis: grote synthesewerken:
(begin 20ste eeuw)
○ Oswald Spengler
■ beschavingen als levende organismen die geboren worden, groeien en sterven
○ H.G. Wells
■ = schrijver: biedt alternatief perspectief, niet vanuit de positie als historicus,
‘want historici horen immers niet te speculeren’
■ rode draad = internationalisering
■ ‘Outline of history’
● geen plaats voor religie, evolutionair perspectief
● dynamieken vertrekken bij het volk
● focus op opwaartse trend van mondiale verbinding
○ Arnold Toynbee
■ A study of history: Vertrekt vanuit beschavingen, maar focus op contactzones
(oecumene)
, ● idee dat dynamieken soms extern vertrekken vanuit contactzones ipv uit
beschavingen intern
● de wereld vh denken (moraal/filosofie/religie) als drijvende kracht
➢ Na WO 2 (sinds jaren 60):
○ Koude Oorlog
■ Moderniseringsparadigma
● koude oorlog: Marxistische tegenhanger: vooruitgang/modernisering
obv noodzakelijke opeenvolging van verschillende productiewijzen
■ beweging naar eindpunt: moderniteit naar Westers model
● vb the Rise of the West
○ Kritiek
■ Fernand Braudel
● stapt af vd gebruikelijke politieke en culturele eenheden
● onderzoekt de gesch van één regio: la méditerranée
● evenementiële → conjuncturen → longue durée
■ Immanuel Wallerstein
● globaal karakter
● impact in de contactzones
● wereldsysteemanalyse
○ Structuralisme: het kapitalisme heeft een eigen logica en bepaalt
alles: vb verhouding perifere gebieden vs. Afhankelijke gebieden
○ Nog steeds Europees perspectief: Ookal wordt er kritiek gegeven
op de koloniale houding vd EU, waarom zou je überhaupt
veronderstellen dat de EU het “centrale” en “ontwikkelde” gebied
is, itt “perifere ontwikkelingslanden”
■ Postkoloniale geschiedschrijving
➢ Wereldgeschiedenis vandaag:
○ focus op onderlinge verwevenheid en uitwisseling
○ lange termijn
○ minder grote verhalen
○ herinterpretatie van van voorheen “nationale, endogene ontwikkelingen”
■ vb: Industriële revolutie niet een puur Brits fenomeen
3) Afbakening
➢ Beginpunt?
○ vb: Ussher (17e eeuw) : gebaseerd op letterlijke lezing vh oud testament: start vd wereld
= 4004 v.C.
○ Maar, aarde is 4,45 miljard jaar oud → Antropocentrisme: door pas zo laat te starten
geef je een enorme rol aan de mens, alsof wat recent gebeurt, belangrijker is
➢ Richting?
○ Neerwaarts (17e eeuw) of opwaarts (18e/19e eeuw) ?
■ Mens als trots van God’s schepping, daarna aftakeling
■ Vs. Westers vooruitgangsdenken vanaf de verlichting
● vb: Hume, Smith, Marx: opeenvolging van ‘stadia’
● werkt vandaag nog steeds door: vb ‘ontwikkelingslanden’
➢ Vorm?
○ Lineair (oorzaak-gevolg) of cyclisch (recurrentie, langetermijndenken) ?
■ Lange tijd rechtlijnige tendens in Europa
● na WO2: misschien zijn onze verwezenlijkingen toch niet permanent en
is er toch ook achteruitgang of terugkeer naar een vroegere situatie
mogelijk?
, ● mogelijkheid van stagnatie of circulariteit kan sommige blinde vlekken
uit de gesch uitwissen
➢ Indeling in tijd?
○ = nooit neutraal!
○ Ongelijke periodisering
■ Twain: “We focussen enkel op het verflaagje op de top vd Eiffeltoren”
○ Nieuw geografisch tijdperk?
■ Van holoceen naar antropoceen?
● veel discussie: vroege datering impliceert mens als intrinsiek destructief
voor de wereld
● Andere visie: het is niet de mens als soort, maar het systeem kapitalisme
dat de oorzaak is
○ ‘capitaloceen’
➢ In ruimte?
○ ‘wereld’geschiedenis → analyse-eenheid steeds de hele wereld?
■ nee! → wel kleinere, lokalere analyse-eenheden steeds in verband proberen
brengen met de rest vd wereld
○ klassieke geografische categorieën zijn geen objectieve feiten, maar
culturele/ideologische constructies!
■ vb koude oorlog-terminologie: “vrije westen” vs. “oostblok” en
“ontwikkelingslanden” …)
4) Rode draden
➢ Convergentie en divergentie
○ Divergentie = het uiteenlopen en versplinteren van menselijke leefwijzen
■ vb: vroeg in de menselijke geschiedenis: van kleine, uniforme populaties naar
groepen met uiteenlopende talen, technieken, organisatievormen en
wereldbeelden (door migratie)
■ vb: overgang naar landbouw, culturele innovatie etc. in meerdere onafhankelijke
centra → steeds grotere veelvormigheid
○ Convergentie = het bijeenkomen, op elkaar inwerken en gedeeltelijk op elkaar gaan
lijken van verschillende samenlevingen
■ rol van contactzones (Cf. Toynbee)
■ toename vd mondiale connectiviteit vanaf ca. 1500
● oceaanvaart, koloniale expansie, wereldhandel, kennis- en
ziekteuitwisseling …
○ zijn niet noodzakelijk tegengestelden; vaak complementair!
■ convergentie en uitwisseling kan verschillen net versterken en op zijn beurt
weer tot divergentie leiden (vb bewuste afwijzing van een andere cultuur,
conflicten etc.)
○ lange tijd van divergentie, vandaag eerder convergentie, maar is allemaal niet zo
rechtlijnig: afwisseling vd twee!
➢ Versnelling en vertraging
○ tot voor kort dominant idee: groei en vooruitgang (versnelling)
○ wereldhistorisch perspectief: ook periodes van vertraging, stagnatie of achteruitgang
■ klimaatverandering, demografische ineenstortingen, pandemieën,
schuldencrises etc. etc.
➢ Macht en ongelijkheid
○ dwang en extractie vaak centraal in het verbinden van regio’s!
○ globalisering = tot stand komen van ongelijkheden op grotere schalen dan voorheen
○ het centrum vd wereld van ongelijkheid verschuift doorheen de geschiedenis
■ pas vanaf eind 18e eeuw in Europa!
Woorden in vet = woorden uit de termenlijst waarvan we de definities moeten kennen
Les 1: Introductie
1) Wat is wereldgeschiedenis?
Inleidend voorbeeld: Sumerische koningslijsten uit Acadische dynastie: Mesopotamië (ca. 2334-2154
v.Chr.)
- heel vanzelfsprekende en rechtlijnige voorstelling van opvolging
- maar overgang was niet zo eenvoudig + regeerden soms gelijktijdig over concurrerende
gebieden
→ achterliggend doel: legitimatie vh toenmalige machtsbasis
→ Bij een terugblik op onze voorgangers zijn zulke onderliggende mechanismen te ontwaren, is niet
altijd zo op het moment zelf (wij hebben vandaag ook een gekleurde bril, onderhevig aan misleidende
dynamieken etc.)
➢ Drie benaderingen
○ Geschiedenis van alles
één groot verhaal/synthese adhv overkoepelende rode draden en enkel
hoofdpersonages:
■ e.g. David Christian: a big history of everything
● Nadruk op toename complexiteit vanaf de oerknal
■ Smil: Gesch van groei: micro organismen → megasteden
● selectief: kapitalistische groei w niet als een recent fenomeen
maar als een drijvende kracht van alle historische verandering
voorgesteld
● geschiedenis vertellen die het heden goed van pas komt!
■ Harari: Sapiens: Toename van imaginaire ficties (religie, geld, wetenschap …)
● zelfde benadering als bij koningslijsten: hij vertrekt van huidige
tendensen, bekommernissen en recente gesch om die terug te
projecteren op het verleden
→ verleden als zingeving/antwoorden voor het heden
○ Geschiedenis van globalisering
We zijn steeds in verbinding met de rest vd wereld, en beïnvloeden elkaar voortdurend,
het niet louter elk afzonderlijke geschiedenissen van culturen
→ geschiedenis van connecties en verbanden
■ vb: neushoorn Ulysses: begin 16e eeuw: Portugese veroveringen in India:
Indische sultan geeft neushoorn als diplomatiek geschenk aan koning Portugal
(=eerste neushoorn in Europa sinds 1200 jaar)
● globalisering is ouder dan we denken
● kennis over de wereld is niet evident: tot 19e eeuw houdt het idee van
gepantserde neushoorns zoals die van Albrecht Dürer stand
● relatie tussen globalisering en macht: onderwerping en controle over
andere werelddelen
○ Wereldgeschiedenis als methode
Combinatie van beide benaderingen: focus op connectie, conflict en globale dynamieken
→ Wereldgesch niet enkel al studieobject maar ook als een manier van kijken naar het verleden
2 problemen met de moderne geschiedwetenschap:
1) Methodologisch nationalisme : Gesch vanuit nationalistische bril (alle
processen beschouwen als binnen de grenzen v/e natie) vb: Britse industriële
revolutie, Italiaanse renaissance, Franse revolutie …
2) Eurocentrisme: Europese geschiedenis als maatstaf
- EU als motor en vergelijkingspunt
, → Opl: focus op wereldwijde vergelijking, ook steunend op niet-Europese
ervaringen
→ “universaliteit” vd Westerse geschiedenis ter discussie stellen
- Actieve rol van EU = overschatting
vb: niet-europees vb ipv Ulysses neushoorn:
- lang voor de Portugezen Azië bereikt hadden, al begin 14e eeuw: grote expedities vd Chinese
Ming dynastie tot aan de oostkust van Afrika
- uitwisseling van geschenken → giraffe gekregen uit Oost-Afrika
2) Wereldgeschiedenis: een ultra- korte geschiedenis
➢ Universele geschiedschrijving:
○ 1500 v.o.t. – 16de eeuw
■ Eigen gemeenschap als referentie (tegen de achtergrond vd rest vd wereld)
■ Contrast tussen eigen en naburige gemeenschappen: Wij vs. barbaren
■ tot 19e eeuw: moslimwereld voorop in universele geschiedenissen
● legitimerend doel en praktisch nut
● eenheid: koran en Arabische taal
● vb: Ibn Chaldoen
➢ Globalisering: Toename van wereldwijde contacten
○ Islamitische wereld
■ Ibn Khaldun (1332-1406)
○ Europese wereldhandel & kolonisatie: Als er al kennisverwerving is uit de rest vd wereld,
is dit met eigentijdse, Europese belangen, niet neutraal: gebaseerd op vooroordelen
■ geschiedenis van alles
● vb: Universal history (midden 18e eeuw): helft vd delen gaat over Europa
○ gebrek aan verhaal
■ Edward Gibbons Decline and Fall of the Roman Empire (1776)
➢ 19e/20e eeuw: Geschiedenis van botsende beschavingen
Beschavingsgeschiedenissen:
beschaafde Westerse wereld vs. primitieve wilden
- vanuit nationale kaders
→ Cf. methodologisch nationalisme
- geschiedenis als een set schematische modellen, waarbij culturen beoordeeld
werden op hun ‘fase van ontwikkeling’
→ globalisering: nieuwe balans vd menselijke geschiedenis: grote synthesewerken:
(begin 20ste eeuw)
○ Oswald Spengler
■ beschavingen als levende organismen die geboren worden, groeien en sterven
○ H.G. Wells
■ = schrijver: biedt alternatief perspectief, niet vanuit de positie als historicus,
‘want historici horen immers niet te speculeren’
■ rode draad = internationalisering
■ ‘Outline of history’
● geen plaats voor religie, evolutionair perspectief
● dynamieken vertrekken bij het volk
● focus op opwaartse trend van mondiale verbinding
○ Arnold Toynbee
■ A study of history: Vertrekt vanuit beschavingen, maar focus op contactzones
(oecumene)
, ● idee dat dynamieken soms extern vertrekken vanuit contactzones ipv uit
beschavingen intern
● de wereld vh denken (moraal/filosofie/religie) als drijvende kracht
➢ Na WO 2 (sinds jaren 60):
○ Koude Oorlog
■ Moderniseringsparadigma
● koude oorlog: Marxistische tegenhanger: vooruitgang/modernisering
obv noodzakelijke opeenvolging van verschillende productiewijzen
■ beweging naar eindpunt: moderniteit naar Westers model
● vb the Rise of the West
○ Kritiek
■ Fernand Braudel
● stapt af vd gebruikelijke politieke en culturele eenheden
● onderzoekt de gesch van één regio: la méditerranée
● evenementiële → conjuncturen → longue durée
■ Immanuel Wallerstein
● globaal karakter
● impact in de contactzones
● wereldsysteemanalyse
○ Structuralisme: het kapitalisme heeft een eigen logica en bepaalt
alles: vb verhouding perifere gebieden vs. Afhankelijke gebieden
○ Nog steeds Europees perspectief: Ookal wordt er kritiek gegeven
op de koloniale houding vd EU, waarom zou je überhaupt
veronderstellen dat de EU het “centrale” en “ontwikkelde” gebied
is, itt “perifere ontwikkelingslanden”
■ Postkoloniale geschiedschrijving
➢ Wereldgeschiedenis vandaag:
○ focus op onderlinge verwevenheid en uitwisseling
○ lange termijn
○ minder grote verhalen
○ herinterpretatie van van voorheen “nationale, endogene ontwikkelingen”
■ vb: Industriële revolutie niet een puur Brits fenomeen
3) Afbakening
➢ Beginpunt?
○ vb: Ussher (17e eeuw) : gebaseerd op letterlijke lezing vh oud testament: start vd wereld
= 4004 v.C.
○ Maar, aarde is 4,45 miljard jaar oud → Antropocentrisme: door pas zo laat te starten
geef je een enorme rol aan de mens, alsof wat recent gebeurt, belangrijker is
➢ Richting?
○ Neerwaarts (17e eeuw) of opwaarts (18e/19e eeuw) ?
■ Mens als trots van God’s schepping, daarna aftakeling
■ Vs. Westers vooruitgangsdenken vanaf de verlichting
● vb: Hume, Smith, Marx: opeenvolging van ‘stadia’
● werkt vandaag nog steeds door: vb ‘ontwikkelingslanden’
➢ Vorm?
○ Lineair (oorzaak-gevolg) of cyclisch (recurrentie, langetermijndenken) ?
■ Lange tijd rechtlijnige tendens in Europa
● na WO2: misschien zijn onze verwezenlijkingen toch niet permanent en
is er toch ook achteruitgang of terugkeer naar een vroegere situatie
mogelijk?
, ● mogelijkheid van stagnatie of circulariteit kan sommige blinde vlekken
uit de gesch uitwissen
➢ Indeling in tijd?
○ = nooit neutraal!
○ Ongelijke periodisering
■ Twain: “We focussen enkel op het verflaagje op de top vd Eiffeltoren”
○ Nieuw geografisch tijdperk?
■ Van holoceen naar antropoceen?
● veel discussie: vroege datering impliceert mens als intrinsiek destructief
voor de wereld
● Andere visie: het is niet de mens als soort, maar het systeem kapitalisme
dat de oorzaak is
○ ‘capitaloceen’
➢ In ruimte?
○ ‘wereld’geschiedenis → analyse-eenheid steeds de hele wereld?
■ nee! → wel kleinere, lokalere analyse-eenheden steeds in verband proberen
brengen met de rest vd wereld
○ klassieke geografische categorieën zijn geen objectieve feiten, maar
culturele/ideologische constructies!
■ vb koude oorlog-terminologie: “vrije westen” vs. “oostblok” en
“ontwikkelingslanden” …)
4) Rode draden
➢ Convergentie en divergentie
○ Divergentie = het uiteenlopen en versplinteren van menselijke leefwijzen
■ vb: vroeg in de menselijke geschiedenis: van kleine, uniforme populaties naar
groepen met uiteenlopende talen, technieken, organisatievormen en
wereldbeelden (door migratie)
■ vb: overgang naar landbouw, culturele innovatie etc. in meerdere onafhankelijke
centra → steeds grotere veelvormigheid
○ Convergentie = het bijeenkomen, op elkaar inwerken en gedeeltelijk op elkaar gaan
lijken van verschillende samenlevingen
■ rol van contactzones (Cf. Toynbee)
■ toename vd mondiale connectiviteit vanaf ca. 1500
● oceaanvaart, koloniale expansie, wereldhandel, kennis- en
ziekteuitwisseling …
○ zijn niet noodzakelijk tegengestelden; vaak complementair!
■ convergentie en uitwisseling kan verschillen net versterken en op zijn beurt
weer tot divergentie leiden (vb bewuste afwijzing van een andere cultuur,
conflicten etc.)
○ lange tijd van divergentie, vandaag eerder convergentie, maar is allemaal niet zo
rechtlijnig: afwisseling vd twee!
➢ Versnelling en vertraging
○ tot voor kort dominant idee: groei en vooruitgang (versnelling)
○ wereldhistorisch perspectief: ook periodes van vertraging, stagnatie of achteruitgang
■ klimaatverandering, demografische ineenstortingen, pandemieën,
schuldencrises etc. etc.
➢ Macht en ongelijkheid
○ dwang en extractie vaak centraal in het verbinden van regio’s!
○ globalisering = tot stand komen van ongelijkheden op grotere schalen dan voorheen
○ het centrum vd wereld van ongelijkheid verschuift doorheen de geschiedenis
■ pas vanaf eind 18e eeuw in Europa!
