Les 1 : When is digital media use harmful or beneficial for adolescents
1.1 Adolescentie (adolescence)
De adolescentie (12–18 jaar) is een cruciale ontwikkelingsfase (developmental period) waarin jongeren belangrijke
ontwikkelingstaken (developmental tasks) moeten volbrengen.
Belangrijkste ontwikkelingstaken:
● Autonomie (autonomy): onafhankelijk worden van ouders
● Intimiteit (intimacy): diepere relaties opbouwen met peers
● Identiteit (identity): ontwikkelen van waarden en zelfbeeld
Onderliggende veranderingen
Deze taken ontstaan door:
● sociale veranderingen (social development)
● emotionele veranderingen (emotional development)
● cognitieve veranderingen (cognitive development)
Rol van peers
● Peers worden centrale hechtingsfiguren (attachment figures)
● Relaties worden intiemer en steunender
● Jongeren ontwikkelen sociale vaardigheden en emotionele nabijheid
Cognitieve ontwikkeling
● Meer abstract denken (abstract thinking)
● Betere zelfregulatie (self-regulation)
● Geavanceerdere besluitvorming (decision-making skills)
1.2 Digitale media en adolescenten
Digitale media zijn een integraal onderdeel van het dagelijks leven van adolescenten geworden.
→ Toegang tot digitale media
● 95% heeft een smartphone
● 88% heeft een computer
● 83% gebruikt een gameconsole
● 70% heeft een tablet
Gebruik van digitale media
Adolescenten gebruiken digitale media voor verschillende doeleinden:
● sociaal (social): contact met vrienden
● cognitief (cognitive): schoolwerk en informatie zoeken
● emotioneel (emotional): steun vinden
● entertainment (entertainment): ontspanning
Digitale communicatie (digital communication) is vaak de belangrijkste vorm van interactie geworden.
2 Types gebruik:
● Actief gebruik (active use): posten, chatten, content creëren
● Passief gebruik (passive use): scrollen, observeren
1.3. Affordances van digitale media (affordances)
Affordances zijn de subjectieve mogelijkheden (subjective perceptions) die gebruikers toeschrijven aan digitale media.
A. Toegankelijkheid (accessibility)
● Media zijn altijd en overal beschikbaar
● Mogelijkheid tot privégebruik (private accessibility)
● Ondersteunt:
○ autonomie
4
, ○ identiteit
○ intimiteit
B. Universaliteit (universality)
● Eén medium combineert meerdere functies (metamedia)
● Jongeren kunnen:
○ communiceren
○ leren
○ zichzelf presenteren
C. Controleerbaarheid (controllability)
● Gebruikers kunnen content aanpassen en bewerken
● Meer controle over zelfpresentatie (self-presentation)
● Groter gevoel van veiligheid
1.4. Effecten van digitale media
Onderzoek naar effecten van digitale media focust op vier domeinen:
1. Mentale gezondheid (mental health)
2. Sociale ontwikkeling (social development)
3. Cognitieve ontwikkeling (cognitive development)
4. Fysieke ontwikkeling (physical development)
Belangrijke conclusie
● Resultaten zijn vaak:
○ klein (small effects)
○ inconsistent
● Zowel positieve als negatieve effecten komen voor
De relatie is complex (complex relationship)
1.5. Factoren die effecten beïnvloeden
A. Operationalisatie (operationalization)
De manier waarop variabelen gemeten worden beïnvloedt de resultaten sterk.
Bij mentale gezondheid:
● zwakke positieve relatie met depressie en angst
● zwakke positieve relatie met geluk
Belangrijk onderscheid:
● ill-being (bv. depressie)
● well-being (welzijn)
● risk factors (risicofactoren)
● resilience factors (veerkrachtfactoren)
Welzijn is niet gewoon het tegenovergestelde van ill-being
B. Conceptualisering van mediagebruik (conceptualization of digital media use)
Er bestaan verschillende manieren om mediagebruik te definiëren:
● Channel-centered approach: focus op apparaten of platformen
● Communication-centered approach: focus op interacties en communicatie
Verschillende definities leiden tot verschillende resultaten
C. Frequentie van gebruik (frequency / screen time)
Screen time (screen time) is de meest gebruikte maat, maar levert inconsistente resultaten op.
Belangrijk onderscheid:
● Matig gebruik (moderate use)
→ kan positieve effecten hebben
5
, ● Overmatig gebruik (excessive/problematic use)
→ vaker negatieve effecten
Negatieve gevolgen kunnen zijn:
● emotionele problemen
● sociale isolatie
● lagere schoolprestaties
D. Type gebruik (type of use)
Actief vs passief gebruik
● Actief gebruik:
○ meer sociale steun
○ soms ook negatieve effecten
● Passief gebruik:
○ sociale vergelijking (social comparison)
→ lager welzijn
Belangrijk inzicht: Inhoud (content) is nog belangrijker dan type gebruik
Voorbeelden:
● appearance-focused content → negatief lichaamsbeeld
● entertainment & communication content → hoger welzijn
1.6. Tijdsdimensie (time span)
Veel studies zijn:
● cross-sectioneel (cross-sectional) → geen causaliteit
Onderzoek toont:
● korte termijn effecten verschillen van lange termijn effecten
Voorbeeld:
● dagelijks gebruik kan tijdelijke effecten hebben
● maar geen blijvende veranderingen
1.7. Heterogeniteit van gebruikers (heterogeneity of users)
Niet alle adolescenten reageren op dezelfde manier op digitale media.
Twee benaderingen:
● Nomothetisch (nomothetic): groepsgemiddelden
● Idiografisch (idiographic): individuele verschillen
Effecten zijn persoon-specifiek (person-specific effects)
Kwetsbare groepen
● lage socio-economische status (low SES)
● mentale problemen
● zwakke sociale relaties
→ meer risico op negatieve effecten
Beschermende factoren
● digitaal vaardige ouders
● actieve ouderlijke begeleiding (parental mediation)
1.8. Conclusie
Digitale media zijn niet inherent goed of slecht. De effecten zijn klein, variabel en sterk afhankelijk van context en
individu.
Belangrijkste inzichten
● effecten zijn afhankelijk van:
○ type gebruik
6
, ○ inhoud
○ frequentie
○ tijdsdimensie
○ individuele kenmerken
● meer duidelijkheid ontstaat wanneer:
○ theoretisch onderbouwde metingen worden gebruikt
○ specifieke vormen van mediagebruik worden onderzocht
○ individuele verschillen worden meegenomen
Eindbesluit: De relatie tussen digitale media en de ontwikkeling van adolescenten is complex en multifactoriëel
(complex & multifactorial
Les 2 : Social media literacy: insights and implications
2.1 Sociale media en welzijn
Sociale media spelen een centrale rol in het leven van adolescenten en hebben zowel positieve als negatieve effecten op
hun welzijn (well-being). Enerzijds bieden sociale media belangrijke voordelen:
● Ze versterken sociale verbondenheid (social connection) en interactie met peers (peer interaction)
● Ze maken zelfpresentatie (self-presentation) en identiteitsvorming (identity construction) mogelijk
● Ze ondersteunen sociale participatie en expressie
Anderzijds zijn er ook duidelijke risico’s:
● Ongewenste interacties zoals cyberpesten (cyberbullying)
● Blootstelling aan schadelijke content (harmful content), zoals haatspraak
● Criminele praktijken zoals hacking
● De positivity bias, waarbij vooral ideale en onrealistische beelden worden gedeeld
Dit toont aan dat sociale media zowel kansen als bedreigingen vormen voor het welzijn van jongeren.
2.2 Mediawijsheid (media literacy)
Mediawijsheid (media literacy) wordt gedefinieerd als het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes dat nodig is om
op een bewuste en kritische manier deel te nemen aan een gemediatiseerde samenleving. Dit houdt in dat individuen:
● media kritisch kunnen analyseren
● media actief en creatief kunnen gebruiken
● kunnen participeren in de samenleving via media
Mediawijsheid wordt sterk ondersteund door beleidsinitiatieven, zoals Europese regelgeving (Audiovisual Media
Services Directive) en nationale beleidsplannen. Toch blijkt uit onderzoek dat mediawijsheid niet automatisch alle
negatieve effecten van sociale media kan oplossen.
2.3 Sociale-mediageletterdheid (social media literacy)
Sociale-mediageletterdheid (social media literacy) verwijst naar de mate waarin gebruikers beschikken over
vaardigheden om de voordelen van sociale media te maximaliseren en de risico’s te beperken. Er wordt een onderscheid
gemaakt tussen twee soorten competenties:
● Cognitieve competenties (cognitive competences): kennis en kritisch inzicht in sociale media, waaronder het
kunnen interpreteren en beoordelen van content
● Affectieve competenties (affective competences): het vermogen om emoties die ontstaan door sociale media te
reguleren (emotion regulation)
Beide vormen van competentie zijn essentieel om op een gezonde manier met sociale media om te gaan.
2.4 Het SMILE-model (SMILE model)
Het SMILE-model (Social Media Literacy Model) beschrijft de relatie tussen sociale-mediageletterdheid, mediagebruik
en welzijn. Het model toont dat:
● sociale-mediageletterdheid bestaat uit cognitieve en affectieve componenten
● deze competenties invloed hebben op hoe jongeren sociale media gebruiken
● dit gebruik op zijn beurt hun welzijn beïnvloedt
7
1.1 Adolescentie (adolescence)
De adolescentie (12–18 jaar) is een cruciale ontwikkelingsfase (developmental period) waarin jongeren belangrijke
ontwikkelingstaken (developmental tasks) moeten volbrengen.
Belangrijkste ontwikkelingstaken:
● Autonomie (autonomy): onafhankelijk worden van ouders
● Intimiteit (intimacy): diepere relaties opbouwen met peers
● Identiteit (identity): ontwikkelen van waarden en zelfbeeld
Onderliggende veranderingen
Deze taken ontstaan door:
● sociale veranderingen (social development)
● emotionele veranderingen (emotional development)
● cognitieve veranderingen (cognitive development)
Rol van peers
● Peers worden centrale hechtingsfiguren (attachment figures)
● Relaties worden intiemer en steunender
● Jongeren ontwikkelen sociale vaardigheden en emotionele nabijheid
Cognitieve ontwikkeling
● Meer abstract denken (abstract thinking)
● Betere zelfregulatie (self-regulation)
● Geavanceerdere besluitvorming (decision-making skills)
1.2 Digitale media en adolescenten
Digitale media zijn een integraal onderdeel van het dagelijks leven van adolescenten geworden.
→ Toegang tot digitale media
● 95% heeft een smartphone
● 88% heeft een computer
● 83% gebruikt een gameconsole
● 70% heeft een tablet
Gebruik van digitale media
Adolescenten gebruiken digitale media voor verschillende doeleinden:
● sociaal (social): contact met vrienden
● cognitief (cognitive): schoolwerk en informatie zoeken
● emotioneel (emotional): steun vinden
● entertainment (entertainment): ontspanning
Digitale communicatie (digital communication) is vaak de belangrijkste vorm van interactie geworden.
2 Types gebruik:
● Actief gebruik (active use): posten, chatten, content creëren
● Passief gebruik (passive use): scrollen, observeren
1.3. Affordances van digitale media (affordances)
Affordances zijn de subjectieve mogelijkheden (subjective perceptions) die gebruikers toeschrijven aan digitale media.
A. Toegankelijkheid (accessibility)
● Media zijn altijd en overal beschikbaar
● Mogelijkheid tot privégebruik (private accessibility)
● Ondersteunt:
○ autonomie
4
, ○ identiteit
○ intimiteit
B. Universaliteit (universality)
● Eén medium combineert meerdere functies (metamedia)
● Jongeren kunnen:
○ communiceren
○ leren
○ zichzelf presenteren
C. Controleerbaarheid (controllability)
● Gebruikers kunnen content aanpassen en bewerken
● Meer controle over zelfpresentatie (self-presentation)
● Groter gevoel van veiligheid
1.4. Effecten van digitale media
Onderzoek naar effecten van digitale media focust op vier domeinen:
1. Mentale gezondheid (mental health)
2. Sociale ontwikkeling (social development)
3. Cognitieve ontwikkeling (cognitive development)
4. Fysieke ontwikkeling (physical development)
Belangrijke conclusie
● Resultaten zijn vaak:
○ klein (small effects)
○ inconsistent
● Zowel positieve als negatieve effecten komen voor
De relatie is complex (complex relationship)
1.5. Factoren die effecten beïnvloeden
A. Operationalisatie (operationalization)
De manier waarop variabelen gemeten worden beïnvloedt de resultaten sterk.
Bij mentale gezondheid:
● zwakke positieve relatie met depressie en angst
● zwakke positieve relatie met geluk
Belangrijk onderscheid:
● ill-being (bv. depressie)
● well-being (welzijn)
● risk factors (risicofactoren)
● resilience factors (veerkrachtfactoren)
Welzijn is niet gewoon het tegenovergestelde van ill-being
B. Conceptualisering van mediagebruik (conceptualization of digital media use)
Er bestaan verschillende manieren om mediagebruik te definiëren:
● Channel-centered approach: focus op apparaten of platformen
● Communication-centered approach: focus op interacties en communicatie
Verschillende definities leiden tot verschillende resultaten
C. Frequentie van gebruik (frequency / screen time)
Screen time (screen time) is de meest gebruikte maat, maar levert inconsistente resultaten op.
Belangrijk onderscheid:
● Matig gebruik (moderate use)
→ kan positieve effecten hebben
5
, ● Overmatig gebruik (excessive/problematic use)
→ vaker negatieve effecten
Negatieve gevolgen kunnen zijn:
● emotionele problemen
● sociale isolatie
● lagere schoolprestaties
D. Type gebruik (type of use)
Actief vs passief gebruik
● Actief gebruik:
○ meer sociale steun
○ soms ook negatieve effecten
● Passief gebruik:
○ sociale vergelijking (social comparison)
→ lager welzijn
Belangrijk inzicht: Inhoud (content) is nog belangrijker dan type gebruik
Voorbeelden:
● appearance-focused content → negatief lichaamsbeeld
● entertainment & communication content → hoger welzijn
1.6. Tijdsdimensie (time span)
Veel studies zijn:
● cross-sectioneel (cross-sectional) → geen causaliteit
Onderzoek toont:
● korte termijn effecten verschillen van lange termijn effecten
Voorbeeld:
● dagelijks gebruik kan tijdelijke effecten hebben
● maar geen blijvende veranderingen
1.7. Heterogeniteit van gebruikers (heterogeneity of users)
Niet alle adolescenten reageren op dezelfde manier op digitale media.
Twee benaderingen:
● Nomothetisch (nomothetic): groepsgemiddelden
● Idiografisch (idiographic): individuele verschillen
Effecten zijn persoon-specifiek (person-specific effects)
Kwetsbare groepen
● lage socio-economische status (low SES)
● mentale problemen
● zwakke sociale relaties
→ meer risico op negatieve effecten
Beschermende factoren
● digitaal vaardige ouders
● actieve ouderlijke begeleiding (parental mediation)
1.8. Conclusie
Digitale media zijn niet inherent goed of slecht. De effecten zijn klein, variabel en sterk afhankelijk van context en
individu.
Belangrijkste inzichten
● effecten zijn afhankelijk van:
○ type gebruik
6
, ○ inhoud
○ frequentie
○ tijdsdimensie
○ individuele kenmerken
● meer duidelijkheid ontstaat wanneer:
○ theoretisch onderbouwde metingen worden gebruikt
○ specifieke vormen van mediagebruik worden onderzocht
○ individuele verschillen worden meegenomen
Eindbesluit: De relatie tussen digitale media en de ontwikkeling van adolescenten is complex en multifactoriëel
(complex & multifactorial
Les 2 : Social media literacy: insights and implications
2.1 Sociale media en welzijn
Sociale media spelen een centrale rol in het leven van adolescenten en hebben zowel positieve als negatieve effecten op
hun welzijn (well-being). Enerzijds bieden sociale media belangrijke voordelen:
● Ze versterken sociale verbondenheid (social connection) en interactie met peers (peer interaction)
● Ze maken zelfpresentatie (self-presentation) en identiteitsvorming (identity construction) mogelijk
● Ze ondersteunen sociale participatie en expressie
Anderzijds zijn er ook duidelijke risico’s:
● Ongewenste interacties zoals cyberpesten (cyberbullying)
● Blootstelling aan schadelijke content (harmful content), zoals haatspraak
● Criminele praktijken zoals hacking
● De positivity bias, waarbij vooral ideale en onrealistische beelden worden gedeeld
Dit toont aan dat sociale media zowel kansen als bedreigingen vormen voor het welzijn van jongeren.
2.2 Mediawijsheid (media literacy)
Mediawijsheid (media literacy) wordt gedefinieerd als het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes dat nodig is om
op een bewuste en kritische manier deel te nemen aan een gemediatiseerde samenleving. Dit houdt in dat individuen:
● media kritisch kunnen analyseren
● media actief en creatief kunnen gebruiken
● kunnen participeren in de samenleving via media
Mediawijsheid wordt sterk ondersteund door beleidsinitiatieven, zoals Europese regelgeving (Audiovisual Media
Services Directive) en nationale beleidsplannen. Toch blijkt uit onderzoek dat mediawijsheid niet automatisch alle
negatieve effecten van sociale media kan oplossen.
2.3 Sociale-mediageletterdheid (social media literacy)
Sociale-mediageletterdheid (social media literacy) verwijst naar de mate waarin gebruikers beschikken over
vaardigheden om de voordelen van sociale media te maximaliseren en de risico’s te beperken. Er wordt een onderscheid
gemaakt tussen twee soorten competenties:
● Cognitieve competenties (cognitive competences): kennis en kritisch inzicht in sociale media, waaronder het
kunnen interpreteren en beoordelen van content
● Affectieve competenties (affective competences): het vermogen om emoties die ontstaan door sociale media te
reguleren (emotion regulation)
Beide vormen van competentie zijn essentieel om op een gezonde manier met sociale media om te gaan.
2.4 Het SMILE-model (SMILE model)
Het SMILE-model (Social Media Literacy Model) beschrijft de relatie tussen sociale-mediageletterdheid, mediagebruik
en welzijn. Het model toont dat:
● sociale-mediageletterdheid bestaat uit cognitieve en affectieve componenten
● deze competenties invloed hebben op hoe jongeren sociale media gebruiken
● dit gebruik op zijn beurt hun welzijn beïnvloedt
7
