Samenvatting emotieregulatie
H1: Emotieregulatie: emoties hanteren met een kalm brein
Doelstellingen:
• Je kan de werking van emotieregulatie in de hersenen uitleggen aan de hand van het 3
breinenmodel en het handmodel.
• Je begrijpt het stoplichtprincipe van het limbisch systeem en kan dit concreet toepassen
op voorbeelden.
• Je kent de window of tolerance en zijn deelaspecten. Je kan verschillende automatische
reacties herkennen (de 3 F’n) en weet welke factoren een invloed kunnen hebben op een
WOT.
• Je kan concreet aangeven wat wel en wat niet helpt als iemand uit zijn raampje gaat.
• Je bent je bewust van de 3 stappen (en hun volgorde) bij ontregeling en kan deze op
casusniveau toepassen. Regulate, relate, then reason.
Het drievoudige brein
-Onderling verbonden en hiërarchisch georganiseerd
1. Reptielenbrein
2. Zoogdierbrein
3. Mensenbrein
1. Reptielenbrein
o = overlevingsbrein
o Bestaat voornamelijk uit hersenstam
o Functie: Regelen van ons voortbestaan:
o Automatische functies: ademhaling, bloedsomloop, hartslag, temperatuur
->niet over moeten denken/ alles gebeurt automatisch
o Overlevingsinstinct (voeding) en voortplanting
o Leervermogen beperkt tot klassieke conditionering
o Het reptielenbrein reageert automatisch, autonoom en instinctief op prikkels,
denkt niet na en slaat niets op.
o Gedrag dat in verband kan worden gebracht met dit deel van de hersenen:
agressie, lust, dominantie, paringsdrift, dwangmatigheid en fobieën.
o Hier huist ook de verslavingsproblematiek.
2. Zoogdierenbrein (of limbisch systeem)
o = Limbisch systeem: emotiecentrum + koppeling met geheugen
o Bevat alles van emoties, affectie, motivatie & sociaal gedrag
o Het zoogdierenbrein is het gedeelte van het brein dat zorgt voor de
instinctreacties als er gevaar dreigt of als we stress hebben: ‘fight’, ‘flight’ of
‘freeze’
o Dit deel van het brein scant alle zintuiglijke informatie op emotionele relevantie
en vergelijkt deze met opgeslagen herinneringen (positief/negatief).
, o Het limbisch systeem zorgt ervoor dat we gebeurtenissen onthouden (ons
emotioneel geheugen). Het zorgt ervoor dat we plezier beleven aan voeding, seks
en sociaal contact en dat we dit gedrag herhalen. Het zorgt er ook voor dat we
onplezierige ervaringen vermijden (pijn, verdriet en angst).
o Hier is ook je uitstelgedrag.
o Zoogdierenbrein leert door middel van operante conditionering en gericht enkel
op kort-termijn-denken (daardoor liever nu belonen dan op lange termijn)
3. Mensenbrein
o = het denkend brein (intellect en geheugen)
o De neocortex
o Functie: Leren, probleemoplossing, creativiteit, logisch denken, fijne motoriek,
executieve functies, communicatie, reflecteren
Hiërarchische ladder
o Mensenbrein: bewust en weloverwogen handelen
o Meest complex, maar toch onderaan de ladder
o Bij stress, bedreiging, hevige emoties, kortetermijndenken: ons zoogdierenbrein
neemt over
• Gezond verstand, redeneren, reflecteren vallen weg
• Emotionele reacties nemen over: fight, flight, freeze
o Onze 3 breinen werken dan niet meer goed samen
Hoe werkt het? (stoplichtconcept)
• Informatie komt via de zintuigen binnen in de hersenen
• Het emotiecentrum (Limbisch systeem) werkt als een stoplicht: Het beoordeelt de
binnengekomen informatie en maakt een inschatting van de mate van gevaar (op basis
van voorgaande ervaringen):
• GROEN:
▪ De situatie voelt als veilig aan
▪ Je bent rustig en ontspannen
▪ De 3 breinen werken goed samen
▪ ORANJE:
, ▪ Er ontstaat stress en spanning waardoor hartslag, ademhaling en spierspanning
toenemen.
▪ De alertheid van de zintuigen verscherpt = Klaar voor actie
▪ De drie breinen blijven bruikbaar. Het mensenbrein vergelijkt de ervaring met
eerdere ervaringen van waaruit men rust kan vinden en terug naar GROEN kan
gaan: emotieregulatie
▪ ROOD:
▪ Het zoogdierenbrein neemt het over van het denkend brein
▪ Reactie: Fight, flight of freeze
Window of tolerance
o Venster van verdraagzaamheid
o Emoties schommelen tijdens de dag.
o Dat is normaal: het ene moment voel je je wat vermoeider, minder alert of geïrriteerder,
het andere moment zit je wat beter in je vel, maar dit valt allemaal onder een normaal (of
optimaal) spanningsniveau. Optimum arousal/ normaal
o Op dit niveau kunnen je gedachten en gevoelens goed samenwerken en heb je
voldoende ruimte voor andere mensen.
o Je 3 hersendelen werken goed samen.
‘Boven of onder je raampje zitten’
Bij te veel aan arousal (stress) laat ons mensenbrein dat in staat
is om na te denken over (gepaste) reacties ons in de steek en
neemt het zoogdierenbrein het over.
-> ‘boven je raampje’, dan ben je overprikkeld. Je schiet in een
soort ‘vluchten, bevriezen of vechten’-reflex, bent geïrriteerd of
paniekerig en kunt niet tot rust komen. Vaak is er iets gebeurd
waardoor je van slag bent geraakt. Het helpt niet om jezelf
kalmerend toe te spreken en je hebt ook niet veel ruimte voor
andere mensen.
Het zoogdierenbrein kan zich op 3 manieren manifesteren:
• Als een konijn: freeze (verstarren)
, • Als een hert: flight (vluchtgedrag)
• Als een leeuw: fight (aanvallen)
Bij te weinig spanning manifesteert het reptielenbrein zich: als een slang: diepe toestand van
leegte, apathie, saaiheid, gebrek aan leven (onder hun raampje)
-> Zit je ‘onder je raampje’, dan ben je onderprikkeld. Je voelt je lusteloos en krijgt weinig mee.
Misschien is je iets overkomen of zit je ergens mee. Je kunt jezelf niet uit de put trekken. Ook hier
is er maar weinig ruimte voor anderen
*Langdurig boven of onder het raampje is iet leuk en blijft ook niet eeuwig.
* Binnen deze zone van ‘arousal en affect’ blijft je denkvermogen voldoende ‘online’ om op een
gewone manier je dagelijks leven vorm te geven. Binnen deze zone van arousal en affect doet je
mensenbrein zijn werk.
*Mensen verschillen erg groot van venster voor optimaal tolereerbaar affect
Reactiemechanismen in het zoogdierenbrein
Op momenten van extreem hoge angst, die geïnitieerd wordt door een extreme gebeurtenis
(denk aan traumagerelateerde gebeurtenissen) zijn vechten (fight), vluchten (flight) of bevriezen
(freeze) de primitieve mechanismen die als een automatische reactie - buiten onze controle om
- hun werk doen. Deze mechanismen komen een persoon dan ongevraagd te hulp. Ons
zenuwstelsel is namelijk ontstaan uit de vlucht- of vechtreactie van een dier dat in gevaar is
(Turnbull, 2012), waardoor onze hersenen allereerst een ‘overlevingsorgaan’ zijn dat ons op
afstand houdt van gevaar, en pas in tweede instantie ook een ‘denkorgaan’. In bedreigende
situaties komt ons centrale zenuwstelsel in actie, het transformeert ons - in een snel en
instinctief proces - tot een andere versie van onszelf. In een normale toestand kunnen we onze
aandacht richten op de gewone dagelijkse dingen, maar bij een levensbedreigende noodsituatie
kunnen we maar 3 dingen doen:
1. Wegvluchten van de bedreiging: flight
Denk hierbij aan een hert dat het op een lopen zet. Overmand door angst, woede of
onrust slaat het op de vlucht en loopt het weg. Het is een ondoordachte, reflexmatige
neiging om weg te lopen van de bron van spanning. Sommige kinderen springen
bijvoorbeeld op hun fiets en gaan toertjes fietsen om weer rust te vinden, of vluchten het
huis uit zonder te vertellen waar ze naartoe gaan omdat ze het conflict met mama of
papa niet aankunnen. Ook liegen of doen alsof je van niets weet wanneer je iets hebt
uitgespookt, is te kaderen als dergelijk vluchtgedrag.
2. De situatie het hoofd bieden en vechten: fight
Denk hierbij aan de leeuw die begint te vechten en brullen. Wanneer men in de
gevechtsmodus schiet, gaat men meteen in de aanval. Mensen gaan roepen, tieren,
maken zich boos of kunnen zelfs op de vuist gaan omdat ze zich angstig of bedreigd
voelen.
3. Bevriezen: freeze
Dit is ook een modus om te reageren op stress en angst. Een kind verstart zoals een
konijn in de koplampen van een auto, alsof hij innerlijk ’weg’ is. Hij bevriest bij wijze van
spreken in een teruggetrokken en onbereikbare toestand. Hij staart voor zich uit of sluit
alle zintuigen af, om te voorkomen dat stressvolle boodschappen kunnen binnenkomen.
Deze overlevingsmodus wordt ook wel dissociatie genoemd en gaat samen met een
H1: Emotieregulatie: emoties hanteren met een kalm brein
Doelstellingen:
• Je kan de werking van emotieregulatie in de hersenen uitleggen aan de hand van het 3
breinenmodel en het handmodel.
• Je begrijpt het stoplichtprincipe van het limbisch systeem en kan dit concreet toepassen
op voorbeelden.
• Je kent de window of tolerance en zijn deelaspecten. Je kan verschillende automatische
reacties herkennen (de 3 F’n) en weet welke factoren een invloed kunnen hebben op een
WOT.
• Je kan concreet aangeven wat wel en wat niet helpt als iemand uit zijn raampje gaat.
• Je bent je bewust van de 3 stappen (en hun volgorde) bij ontregeling en kan deze op
casusniveau toepassen. Regulate, relate, then reason.
Het drievoudige brein
-Onderling verbonden en hiërarchisch georganiseerd
1. Reptielenbrein
2. Zoogdierbrein
3. Mensenbrein
1. Reptielenbrein
o = overlevingsbrein
o Bestaat voornamelijk uit hersenstam
o Functie: Regelen van ons voortbestaan:
o Automatische functies: ademhaling, bloedsomloop, hartslag, temperatuur
->niet over moeten denken/ alles gebeurt automatisch
o Overlevingsinstinct (voeding) en voortplanting
o Leervermogen beperkt tot klassieke conditionering
o Het reptielenbrein reageert automatisch, autonoom en instinctief op prikkels,
denkt niet na en slaat niets op.
o Gedrag dat in verband kan worden gebracht met dit deel van de hersenen:
agressie, lust, dominantie, paringsdrift, dwangmatigheid en fobieën.
o Hier huist ook de verslavingsproblematiek.
2. Zoogdierenbrein (of limbisch systeem)
o = Limbisch systeem: emotiecentrum + koppeling met geheugen
o Bevat alles van emoties, affectie, motivatie & sociaal gedrag
o Het zoogdierenbrein is het gedeelte van het brein dat zorgt voor de
instinctreacties als er gevaar dreigt of als we stress hebben: ‘fight’, ‘flight’ of
‘freeze’
o Dit deel van het brein scant alle zintuiglijke informatie op emotionele relevantie
en vergelijkt deze met opgeslagen herinneringen (positief/negatief).
, o Het limbisch systeem zorgt ervoor dat we gebeurtenissen onthouden (ons
emotioneel geheugen). Het zorgt ervoor dat we plezier beleven aan voeding, seks
en sociaal contact en dat we dit gedrag herhalen. Het zorgt er ook voor dat we
onplezierige ervaringen vermijden (pijn, verdriet en angst).
o Hier is ook je uitstelgedrag.
o Zoogdierenbrein leert door middel van operante conditionering en gericht enkel
op kort-termijn-denken (daardoor liever nu belonen dan op lange termijn)
3. Mensenbrein
o = het denkend brein (intellect en geheugen)
o De neocortex
o Functie: Leren, probleemoplossing, creativiteit, logisch denken, fijne motoriek,
executieve functies, communicatie, reflecteren
Hiërarchische ladder
o Mensenbrein: bewust en weloverwogen handelen
o Meest complex, maar toch onderaan de ladder
o Bij stress, bedreiging, hevige emoties, kortetermijndenken: ons zoogdierenbrein
neemt over
• Gezond verstand, redeneren, reflecteren vallen weg
• Emotionele reacties nemen over: fight, flight, freeze
o Onze 3 breinen werken dan niet meer goed samen
Hoe werkt het? (stoplichtconcept)
• Informatie komt via de zintuigen binnen in de hersenen
• Het emotiecentrum (Limbisch systeem) werkt als een stoplicht: Het beoordeelt de
binnengekomen informatie en maakt een inschatting van de mate van gevaar (op basis
van voorgaande ervaringen):
• GROEN:
▪ De situatie voelt als veilig aan
▪ Je bent rustig en ontspannen
▪ De 3 breinen werken goed samen
▪ ORANJE:
, ▪ Er ontstaat stress en spanning waardoor hartslag, ademhaling en spierspanning
toenemen.
▪ De alertheid van de zintuigen verscherpt = Klaar voor actie
▪ De drie breinen blijven bruikbaar. Het mensenbrein vergelijkt de ervaring met
eerdere ervaringen van waaruit men rust kan vinden en terug naar GROEN kan
gaan: emotieregulatie
▪ ROOD:
▪ Het zoogdierenbrein neemt het over van het denkend brein
▪ Reactie: Fight, flight of freeze
Window of tolerance
o Venster van verdraagzaamheid
o Emoties schommelen tijdens de dag.
o Dat is normaal: het ene moment voel je je wat vermoeider, minder alert of geïrriteerder,
het andere moment zit je wat beter in je vel, maar dit valt allemaal onder een normaal (of
optimaal) spanningsniveau. Optimum arousal/ normaal
o Op dit niveau kunnen je gedachten en gevoelens goed samenwerken en heb je
voldoende ruimte voor andere mensen.
o Je 3 hersendelen werken goed samen.
‘Boven of onder je raampje zitten’
Bij te veel aan arousal (stress) laat ons mensenbrein dat in staat
is om na te denken over (gepaste) reacties ons in de steek en
neemt het zoogdierenbrein het over.
-> ‘boven je raampje’, dan ben je overprikkeld. Je schiet in een
soort ‘vluchten, bevriezen of vechten’-reflex, bent geïrriteerd of
paniekerig en kunt niet tot rust komen. Vaak is er iets gebeurd
waardoor je van slag bent geraakt. Het helpt niet om jezelf
kalmerend toe te spreken en je hebt ook niet veel ruimte voor
andere mensen.
Het zoogdierenbrein kan zich op 3 manieren manifesteren:
• Als een konijn: freeze (verstarren)
, • Als een hert: flight (vluchtgedrag)
• Als een leeuw: fight (aanvallen)
Bij te weinig spanning manifesteert het reptielenbrein zich: als een slang: diepe toestand van
leegte, apathie, saaiheid, gebrek aan leven (onder hun raampje)
-> Zit je ‘onder je raampje’, dan ben je onderprikkeld. Je voelt je lusteloos en krijgt weinig mee.
Misschien is je iets overkomen of zit je ergens mee. Je kunt jezelf niet uit de put trekken. Ook hier
is er maar weinig ruimte voor anderen
*Langdurig boven of onder het raampje is iet leuk en blijft ook niet eeuwig.
* Binnen deze zone van ‘arousal en affect’ blijft je denkvermogen voldoende ‘online’ om op een
gewone manier je dagelijks leven vorm te geven. Binnen deze zone van arousal en affect doet je
mensenbrein zijn werk.
*Mensen verschillen erg groot van venster voor optimaal tolereerbaar affect
Reactiemechanismen in het zoogdierenbrein
Op momenten van extreem hoge angst, die geïnitieerd wordt door een extreme gebeurtenis
(denk aan traumagerelateerde gebeurtenissen) zijn vechten (fight), vluchten (flight) of bevriezen
(freeze) de primitieve mechanismen die als een automatische reactie - buiten onze controle om
- hun werk doen. Deze mechanismen komen een persoon dan ongevraagd te hulp. Ons
zenuwstelsel is namelijk ontstaan uit de vlucht- of vechtreactie van een dier dat in gevaar is
(Turnbull, 2012), waardoor onze hersenen allereerst een ‘overlevingsorgaan’ zijn dat ons op
afstand houdt van gevaar, en pas in tweede instantie ook een ‘denkorgaan’. In bedreigende
situaties komt ons centrale zenuwstelsel in actie, het transformeert ons - in een snel en
instinctief proces - tot een andere versie van onszelf. In een normale toestand kunnen we onze
aandacht richten op de gewone dagelijkse dingen, maar bij een levensbedreigende noodsituatie
kunnen we maar 3 dingen doen:
1. Wegvluchten van de bedreiging: flight
Denk hierbij aan een hert dat het op een lopen zet. Overmand door angst, woede of
onrust slaat het op de vlucht en loopt het weg. Het is een ondoordachte, reflexmatige
neiging om weg te lopen van de bron van spanning. Sommige kinderen springen
bijvoorbeeld op hun fiets en gaan toertjes fietsen om weer rust te vinden, of vluchten het
huis uit zonder te vertellen waar ze naartoe gaan omdat ze het conflict met mama of
papa niet aankunnen. Ook liegen of doen alsof je van niets weet wanneer je iets hebt
uitgespookt, is te kaderen als dergelijk vluchtgedrag.
2. De situatie het hoofd bieden en vechten: fight
Denk hierbij aan de leeuw die begint te vechten en brullen. Wanneer men in de
gevechtsmodus schiet, gaat men meteen in de aanval. Mensen gaan roepen, tieren,
maken zich boos of kunnen zelfs op de vuist gaan omdat ze zich angstig of bedreigd
voelen.
3. Bevriezen: freeze
Dit is ook een modus om te reageren op stress en angst. Een kind verstart zoals een
konijn in de koplampen van een auto, alsof hij innerlijk ’weg’ is. Hij bevriest bij wijze van
spreken in een teruggetrokken en onbereikbare toestand. Hij staart voor zich uit of sluit
alle zintuigen af, om te voorkomen dat stressvolle boodschappen kunnen binnenkomen.
Deze overlevingsmodus wordt ook wel dissociatie genoemd en gaat samen met een
